فردوسی › داستان دوازده رخ| ” میراث‌دار ادب پارسی “

جهان چون بزاری برآید همی / بدو نیک روزی سرآید همی

چو بستی کمر بر در راه آز / شود کار گیتیت یکسر دراز

بیک روی جستن بلندی سزاست / اگر در میان دم اژدهاست

و دیگر که گیتی ندارد درنگ / سرای سپنجی چه پهن و چه تنگ

پرستنده آز و جویای کین / بگیتی ز کس نشنود آفرین

چو سرو سهی گوژ گردد بباغ / بدو بر شود تیره روشن چراغ

کند برگ پژمرده و بیخ سست / سرش سوی پستی گراید نخست

بروید ز خاک و شود باز خاک / همه جای ترسست و تیمار و باک

سر مایهٔ مرد سنگ و خرد / ز گیتی بی‌آزاری اندر خورد

در دانش و آنگهی راستی / گرین دو نیابی روان کاستی

اگر خود بمانی بگیتی دراز / ز رنج تن آید برفتن نیاز

یکی ژرف دریاست بن ناپدید / در گنج رازش ندارد کلید

اگر چند یابی فزون بایدت / همان خورده یک روز بگزایدت

سه چیزت بباید کزان چاره نیست / وزو بر سرت نیز پیغاره نیست

خوری گر بپوشی و گر گستری / سزد گرد بدیگر سخن ننگری

چو زین سه گذشتی همه رنج و آز / چه در آز پیچی چه اندر نیاز

چو دانی که بر تو نماند جهان / چه پیچی تو زان جای نوشین روان

بخور آنچ داری و بیشی مجوی / که از آز کاهد همی آبروی

دل شاه ترکان چنان کم شنود / همیشه برنج از پی آز بود

ازان پس که برگشت زان رزمگاه / که رستم برو کرد گیتی سیاه

بشد تازیان تا بخلخ رسید / بننگ از کیان شد سرش ناپدید

بکاخ اندر آمد پرآزار دل / ابا کاردانان هشیاردل

چو پیران و گرسیوز رهنمون / قراخان و چون شیده و گرسیون

برایشان همه داستان برگشاد / گذشته سخنها همه کرد یاد

که تا برنهادم بشاهی کلاه / مرا گشت خورشید و تابنده ماه

مرا بود بر مهتران دسترس / عنان مرا برنتابید کس

ز هنگام رزم منوچهر باز / نبد دست ایران بتوران دراز

شبیخون کند تا در خان من / از ایران بیازند بر جان من

دلاور شد آن مردم نادلیر / گوزن اندر آمد ببالین شیر

برین کینه گر کار سازیم زود / وگرنه برآرند زین مرز دود

سزد گر کنون گرد این کشورم / سراسر فرستادگان گسترم

ز ترکان وز چین هزاران هزار / کمربستگان از در کارزار

بیاریم بر گرد ایران سپاه / بسازیم هر سو یکی رزمگاه

همه موبدان رای هشیار خویش / نهادند با گفت سالار خویش

که ما را ز جیحون بباید گذشت / زدن کوس شاهی بران پهن دشت

بموی لشکر گهی ساختن / شب و روز نسودن از تاختن

که آن جای جنگست و خون ریختن / چه با گیو و با رستم آویختن

سرافراز گردان گیرنده شهر / همه تیغ کین آب داده به زهر

چو افراسیاب آن سخنها شنود / برافروخت از بخت و شادی نمود

ابر پهلوانان و بر موبدان / بکرد آفرینی برسم ردان

نویسندهٔ نامه را پیش خواند / سخنهای بایسته چندی براند

فرستادگان خواست از انجمن / بنزدیک فغفور و شاه ختن

فرستاد نامه به هر کشوری / بهر نامداری و هر مهتری

سپه خواست کاندیشهٔ جنگ داشت / ز بیژن بدان گونه دل تنگ داشت

دو هفته برآمد ز چین و ختن / ز هر کشوری شد سپاه انجمن

چو دریای جوشان زمین بردمید / چنان شد که کس روز روشن ندید

گله هرچ بودش ز اسبان یله / بشهر اندر آورد یکسر گله

همان گنجها کز گه تور باز / پدر بر پسر بر همی داشت راز

سر بدره‌ها را گشادن گرفت / شب و روز دینار دادن گرفت

چو لشکر سراسر شد آراسته / بدان بی‌نیازی شد از خواسته

ز گردان گزین کرد پنجه هزار / همه رزم‌جویان سازنده کار

بشیده که بودش نبرده پسر / ز گردان جنگی برآورده سر

بدو گفت کین لشکر سرفراز / سپردم ترا راه خوارزم ساز

نگهبان آن مرز خوارزم باش / همیشه کمربستهٔ رزم باش

دگر پنجه از نامداران چین / بفرمود تا کرد پیران گزین

بدو گفت تا شهر ایران برو / ممان رخت و مه تخت سالار نو

در آشتی هیچ گونه مجوی / سخن جز بجنگ و بکینه مگوی

کسی کو برد آب و آتش بهم / ابر هر دوان کرده باشد ستم

دو پر مایه بیدار و دو پهلوان / یکی پیر و باهوش و دیگر جوان

برفتند با پند افراسیاب / برام پیر و جوان بر شتاب

ابا ترگ زرین و کوپال و تیغ / خروشان بکردار غرنده میغ

پس آگاهی آمد به پیروز شاه / که آمد ز توران بایران سپاه

جفاپیشه بدگوهر افراسیاب / ز کینه نیاید شب و روز خواب

برآورد خواهد همی سر ز ننگ / ز هر سو فرستاد لشکر بجنگ

همی زهر ساید بنوک سنان / که تابد مگر سوی ایران عنان

سواران جنگی چو سیصد هزار / بجیحون همی کرد خواهد گذار

سپاهی که هنگام ننگ و نبرد / ز جیحون بگردون برآورد گرد

دلیران بدرگاه افراسیاب / ز بانگ تبیره نیابند خواب

ز آوای شیپور و زخم درای / تو گویی برآید همی دل ز جای

گر آید بایران بجنگ آن سپاه / هژبر دلاور نیاید براه

سر مرز توران به پیران سپرد / سپاهی فرستاد با او نه خرد

سوی مرز خوارزم پنجه هزار / کمربسته رفت از در کارزار

سپهدارشان شیدهٔ شیر دل / کز آتش ستاند بشمشیر دل

سپاهی بکردار پیلان مست / که با جنگ ایشان شود کوه پست

چو بشنید گفتار کاراگهان / پراندیشه بنشست شاه جهان

بکاراگهان گفت کای بخردان / من ایدون شنیدستم از موبدان

که چون ماه ترکان برآید بلند / ز خورشید ایرانش آید گزند

سیه مارکورا سر آید بکوب / ز سوراخ پیچان شود سوی چوب

چو خسرو به بیداد کارد درخت / بگردد برو پادشاهی و تخت

همه موبدان را بر خویش خواند / شنیده سخن پیش ایشان براند

نشستند با شاه ایران براز / بزرگان فرزانه و رزم ساز

چو دستان سام و چو گودرز و گیو / چو شیدوش و فرهاد و رهام نیو

چو طوس و چو رستم یل پهلوان / فریبرز و شاپور شیر دمان

دگر بیژن گیو با گستهم / چو گرگین چون زنگه و گژدهم

جزین نامداران لشکر همه / که بودند شاه جهان را رمه

ابا پهلوانان چنین گفت شاه / که ترکان همی رزم جویند و گاه

چو دشمن سپه کرد و شد تیز چنگ / بباید بسیچید ما را بجنگ

بفرمود تا بوق با گاودم / دمیدند و بستند رویینه خم

از ایوان به میدان خرامید شاه / بیاراستند از بر پیل گاه

بزد مهره در جام بر پشت پیل / زمین را تو گفتی براندود نیل

هوا نیلگون شد زمین رنگ رنگ / دلیران لشکر بسان پلنگ

بچنگ اندرون گرز و دل پر ز کین / ز گردان چو دریای جوشان زمین

خروشی برآمد ز درگاه شاه / که ای پهلوانان ایران سپاه

کسی کو بساید عنان و رکیب / نباید که یابد بخانه شکیب

بفرمود کز روم وز هندوان / سواران جنگی گزیده گوان

دلیران گردنکش از تازیان / بسیچیدهٔ جنگ شیر ژیان

کمربسته خواهند سیصد هزار / ز دشت سواران نیزه گزار

هر آنکو چهل روزه را نزد شاه / نیاید نبیند بسر بر کلاه

پراگنده بر گرد کشور سوار / فرستاده با نامه شهریار

دو هفته برآمد بفرمان شاه / بجنبید در پادشاهی سپاه

ز لشکر همه کشور آمد بجوش / زگیتی بر آمد سراسر خروش

بشبگیر گاه خروش خروس / ز هر سوی برخاست آوای کوس

بزرگان هر کشوری با سپاه / نهادند سر سوی درگاه شاه

در گنجهای کهن باز کرد / سپه را درم دادن آغاز کرد

همه لشکر از گنج و دینار شاه / بسر بر نهادند گوهر کلاه

به بر گستوان و بجوشن چو کوه / شدند انجمن لشکری همگروه

چو شد کار لشکر همه ساخته / وزیشان دل شاه پرداخته

نخستین ازان لشکر نامدار / سواران شمشیر زن سی هزار

گزین کرد خسرو برستم سپرد / بدو گفت کای نامبردار گرد

ره سیستان گیر و برکش بگاه / بهندوستان اندر آور سپاه

ز غزنین برو تا براه برین / چو گردد ترا تاج و تخت و نگین

چو آن پادشاهی شود یکسره / ببشخور آید پلنگ و بره

فرامرز را ده کلاه و نگین / کسی کو بخواهد ز لشکر گزین

بزن کوس رویین و شیپور و نای / بکشمیر و کابل فزون زین مپای

که ما را سر از جنگ افراسیاب / نیابد همی خورد و آرام و خواب

الانان و غزدژ بلهراسب داد / بدو گفت کای گرد خسرو نژاد

برو با سپاهی بکردار کوه / گزین کن ز گردان لشکر گروه

سواران شایستهٔ کارزار / ببر تا برآری ز دشمن دمار

باشکش بفرمود تا سی هزار / دمنده هژبران نیزه گزار

برد سوی خوارزم کوس بزرگ / سپاهی بکردار درنده گرگ

زند بر در شهر خوارزم گاه / ابا شیدهٔ رزم زن کینه خواه

سپاه چهارم بگودرز داد / چه مایه ورا پند و اندرز داد

که رو با بزرگان ایران بهم / چو گرگین و چون زنگه و گستهم

زواره فریبرز و فرهاد و گیو / گرازه سپهدار و رهام نیو

بفرمود بستن کمرشان بجنگ / سوی رزم توران شدن بی درنگ

سپهدار گودرز کشوادگان / همه پهلوانان و آزادگان

نشستند بر زین بفرمان شاه / سپهدار گودرز پیش سپاه

بگودرز فرمود پس شهریار / چو رفتی کمر بستهٔ کارزار

نگر تا نیازی به بیداد دست / نگردانی ایوان آباد پست

کسی کو بجنگت نبندد میان / چنان ساز کش از تو ناید زیان

که نپسندد از ما بدی دادگر / سپنجست گیتی و ما برگذر

چو لشکر سوی مرز توران بری / من تیز دل را بتش سری

نگر تا نجوشی بکردار طوس / نبندی بهر کار بر پیل کوس

جهاندیده‌ای سوی پیران فرست / هشیوار وز یادگیران فرست

بپند فراوانش بگشای گوش / برو چادر مهربانی بپوش

بهر کار با هر کسی دادکن / ز یزدان نیکی دهش یاد کن

چنین گفت سالار لشکر بشاه / که فرمان تو برتر از شید و ماه

بدان سان شوم کم تو فرمان دهی / تو شاه جهانداری و من رهی

برآمد خروش از در پهلوان / ز بانگ تبیره زمین شد نوان

بلشکر گه آمد دمادم سپاه / جهان شد ز گرد سواران سیاه

به پیش سپاه اندرون پیل شست / جهان پست گشته ز پیلان مست

وزان ژنده پیلان جنگی چهار / بیاراسته از در شهریار

نهادند بر پشتشان تخت زر / نشستنگه شاه با زیب و فر

بگودرز فرمود تا بر نشست / بران تخت زر از بر پیل مست

برانگیخت پیلان و برخاست گرد / مر آن را بنیک اختری یاد کرد

که از جان پیران برآریم دود / بران سان که گرد پی پیل بود

بی آزار لشکر بفرمان شاه / همی رفت منزل بمنزل سپاه

چو گودرز نزدیک زیبد رسید / سران را ز لشکر همی برگزید

هزاران دلیران خنجر گزار / ز گردان لشکر دلاور سوار

از ایرانیان نامور ده‌هزار / سخن گوی و اندر خور کارزار

سپهدار پس گیو را پیش خواند / همه گفتهٔ شاه با او براند

بدو گفت کای پور سالار سر / برافراخته سر ز بسیار سر

گزین کردم اندر خورت لشکری / که هستند سالار هر کشوری

بدان تا بنزدیک پیران شوی / بگویی و گفتار او بشنوی

بگویی به پیران که من با سپاه / بزیبد رسیدم بفرمان شاه

شناسی تو گفتار و کردار خویش / بی آزاری و رنج و تیمار خویش

همه شهر توران بدی را میان / ببستند با نامدار کیان

فریدون فرخ که با داغ و درد / ز گیتی بشد دیده پر آب زرد

پر از درد ایران پر از داغ شاه / که با سوک ایرج نتابید ماه

ز ترکان تو تنها ازان انجمن / شناسی بمهر و وفا خویشتن

دروغست بر تو همین نام مهر / نبینم بدلت اندر آرام مهر

همانست کن شاه آزرمجوی / مرا گفت با او همه نرم گوی

ازان کو بکارسیاوش رد / بیفگند یک روز بنیاد بد

بنزد منش دستگاهست نیز / ز خون پدر بیگناهست نیز

گناهی که تا این زمان کرده‌ای / ز شاهان گیتی که آزرده‌ای

همی شاه بگذارد از تو همه / بدی نیکی انگارد از تو همه

نباید که بر دست ما بر تباه / شوی بر گذشته فراوان گناه

دگر کز پی جنگ افراسیاب / زمانه همی بر تو گیرد شتاب

بزرگان ایران و فرزند من / بخوانند بر تو همه پند من

سخن هرچ دانی بدیشان بگوی / وزیشان همیدون سخن بازجوی

اگر راست باشد دلت با زبان / گذشتی ز تیمار و رستی بجان

بر و بوم و خویشانت آباد گشت / ز تیغ منت گردن آزاد گشت

ور از تو پدیدار آید گناه / نماند بتو مهر و تخت و کلاه

نجویم برین کینه آرام و خواب / من و گرز و میدان افراسیاب

کزو شاه ما را بکین خواستن / نباید بسی لشکر آراستن

مگر پند من سربسر بشنوی / بگفتار هشیار من بگروی

نخستین کسی کو پی افگند کین / بخون ریختن برنوشت آستین

بخون سیاوش یازید دست / جهانی به بیداد بر کرد پست

بسان سگانش ازان انجمن / ببندی فرستی بنزدیک من

بدان تا فرستم بنزدیک شاه / چه شان سر ستاند چه بخشد کلاه

تو نشنیدی آن داستان بزرگ / که شیر ژیان آورد پیش گرگ

که هر کو بخون کیان دست آخت / زمانه به جز خاک جایش نساخت

دگر هرچ از گنج نزدیک تست / همه دشمن جان تاریک تست

ز اسپان پرمایه و گوهران / ز دیبا و دینار وز افسران

ز ترگ و ز شمشیر و برگستوان / ز خفتان، وز خنجر هندوان

همه آلت لشکر و سیم و زر / فرستی بنزدیک ما سربسر

به بیداد کز مردمان بستدی / فراز آوریدی ز دست بدی

بدان باز خری مگر جان خویش / ازین درکنی زود درمان خویش

چه اندر خور شهریارست ازان / فرستم بنزدیک شاه جهان

ببخشیم دیگر همه بر سپاه / بجای مکافات کرده گناه

و دیگر که پور گزین ترا / نگهبان گاه و نگین ترا

برادرت هر دو سران سپاه / که همزمان برآرند گردن بماه

چو هر سه بدین نامدار انجمن / گروگان فرستی بنزدیک من

بدان تا شوم ایمن از کار تو / برآرد درخت وفا بار تو

تو نیز آنگهی برگزینی دو راه / یکی راه‌جویی بنزدیک شاه

ابا دودمان نزد خسرو شوی / بدان سایهٔ مهر او بغنوی

کنم با تو پیمان که خسرو ترا / بخورشید تابان برآرد سرا

ز مهر دل او تو آگه تری / کزو هیچ ناید چز از بهتری

بشویی دل از مهر افراسیاب / نبینی شب تیره او را بخواب

گر از شاه ترکان بترسی ز بد / نخواهی که آیی بایران سزد

بپرداز توران و بنشین بچاج / ببر تخت ساج و بر افراز تاج

ورت سوی افراسیابست رای / برو سوی او جنگ ما را مپای

اگر تو بخواهی بسیچید جنگ / مرا زور شیرست و چنگ پلنگ

بترکان نمانم من از تخت بهر / کمان من ابرست و بارانش زهر

بسیچیدهٔ جنگ خیز اندرآی / گرت هست با شیر درنده پای

چو صف برکشید از دو رویه سپاه / گنهکار پیدا شد از بیگناه

گرین گفته‌های مرا نشنوی / بفرجام کارت پشیمان شوی

پشیمانی آنگه نداردت سود / که تیغ زمانه سرت را درود

بگفت این سخن پهلوان با پسر / که بر خوان بپیران همه دربدر

ز پیش پدر گیو شد تا ببلخ / گرفته بیاد آن سخنهای تلخ

فرود آمد و کس فرستاد زود / بران سان که گودرز فرموده بود

همان شب سپاه اندر آورد گرد / برفت از در بلخ تا ویسه گرد

که پیران بدان شهر بد با سپاه / که دیهیم ایران همی جست و گاه

فرستاده چون سوی پیران رسید / سپدار ایران سپه را بدید

بگفتند کآمد سوی بلخ گیو / ابا ویژگان سپهدار نیو

چو بشنید پیران برافراخت کوس / شد از سم اسبان زمین آبنوس

ده و دو هزارش ز لشکر سوار / فراز آمد اندر خور کارزار

ازیشان دو بهره هم آنجا بماند / برفت و جهاندیدگانرا بخواند

بیامد چو نزدیک جیحون رسید / بگرد لب آب لشکر کشید

بجیحون پر از نیزه دیوار کرد / چو با گیو گودرز دیدار کرد

دو هفته شد اندر سخنشان درنگ / بدان تا نباشد به بیداد جنگ

ز هر گونه گفتند و پیران شنید / گنهکاری آمد ز ترکان پدید

بزرگان ایران زمان یافتند / بریشان بگفتار بشتافتند

برافگند یپران هم اندر شتاب / نوندی بنزدیک افراسیاب

که گودرز کشوادگان با سپاه / نهاد از بر تخت گردان کلاه

فرستاده آمد بنزدیک من / گزین پور او مهتر انجمن

مار گوش و دل سوی فرمان تست / بپیمان روانم گروگان تست

سخن چون بسالار ترکان رسید / سپاهی ز جنگ آوران برگزید

فرستاد نزدیک پیران سوار / ز گردان شمشیر زن سی هزار

بدو گفت بردار شمشیر کین / وزیشان بپرداز روی زمین

نه گودرز باید که ماند نه گیو / نه فرهاد و گرگین نه رهام نیو

که بر ما سپه آمد از چار سوی / همی گاه توران کنند آرزوی

جفا پیشه گشتم ازین پس بجنگ / نجویم بخون ریختن بر درنگ

برای هشیوار و مردان مرد / برآرم ز کیخسرو این بار گرد

چو پیران بدید آن سپاه بزرگ / بخون تشنه هر یک بکردار گرگ

بر آشفت ازان پس که نیرو گرفت / هنرها بشست از دل آهو گرفت

جفا پیشه گشت آن دل نیکخوی / پر اندیشه شد رزم کرد آرزوی

بگیو آنگهی گفت برخیز و رو / سوی پهلوان سپه باز شو

بگویش که از من تو چیزی مجوی / که فرزانگان آن نبینند روی

یکی آنکه از نامدارگوان / گروگان همی خواهی این کی توان

و دیگر که گفتی سلیح و سپاه / گرانمایه اسبان و تخت و کلاه

برادرکه روشن جهان منست / گزیده پسر پهلوان منست

همی گویی از خویشتن دور کن / ز بخرد چنین خام باشد سخن

مرا مرگ بهتر ازان زندگی / که سالار باشم کنم بندگی

یکی داستان زد برین بر پلنگ / چو با شیر جنگ آورش خاست جنگ

بنام ار بریزی مرا گفت خون / به از زندگانی بننگ اندرون

و دیگر که پیغام شاه آمدست / بفرمان جنگم سپاه آمدست

چو پاسخ چنین یافت برگشت گیو / ابا لشکری نامبردار و نیو

سپهدار چون گیو برگشت از وی / خروشان سوی جنگ بنهاد روی

دمان از پس گیو پیران دلیر / سپه را همی راند برسان شیر

بیامد چو پیش کنابد رسید / بران دامن کوه لشکر کشید

چو گیو اندر آمد بپیش پدر / همی گفت پاسخ همه دربدر

بگودرز گفت اندرآور سپاه / بجایی که سازی همی رزمگاه

که او را همی آشتی رای نیست / بدلش اندرون داد را جای نیست

ز هر گونه با او سخن راندم / همه هرچ گفتی برو خواندم

چو آمد پدیدار ازیشان گناه / هیونی برافگند نزدیک شاه

که گودرز و گیو اندر آمد بجنگ / سپه باید ایدر مرا بی درنگ

سپاه آمد از نزدافراسیاب / چو ما بازگشتیم بگذاشت آب

کنون کینه را کوس بر پیل بست / همی جنگ ما را کند پیشدست

چنین گفت با گیو پس پهلوان / که پیران بسیری رسید از روان

همین داشتم چشم زان بد نهان / ولیکن بفرمان شاه جهان

بایست رفتن که چاره نبود / دلش را کنون شهریار آزمود

یکی داستان گفته بودم بشاه / چو فرمود لشکر کشیدن براه

که دل را ز مهر کسی برگسل / کجا نیستش با زبان راست دل

همه مهر پیران بترکان برست / بشوید همی شاه ازو پاک دست

چو پیران سپاه از کنابد براند / بروز اندرون روشنایی نماند

سواران جوشن وران صد هزار / ز ترکان کمربستهٔ کارزار

برفتند بسته کمرها بجنگ / همه نیزه و تیغ هندی بچنگ

چو دانست گودرز کآمد سپاه / بزد کوس و آمد ز زیبد براه

ز کوه اندر آمد بهامون گذشت / کشیدند لشکر بران پهن دشت

بکردار کوه از دو رویه سپاه / ز آهن بسر بر نهاده کلاه

برآمد خروشیدن کرنای / بجنبد همی کوه گفتی ز جای

ز زیبد همی تاکنابد سپاه / در و دشت ازیشان کبود و سیاه

ز گرد سپه روز روشن نماند / ز نیزه هوا جز بجوشن نماند

وز آواز اسبان و گرد سپاه / بشد روشنایی ز خورشید و ماه

ستاره سنان بود و خروشید تیغ / از آهن زمین بود وز گرز میغ

بتوفید ز آواز گردان زمین / ز ترگ و سنان آسمان آهنین

چو گودرز توران سپه را بدید / که برسان دریا زمین بردمید

درفش از درفش و گروه از گروه / گسسته نشد شب برآمد ز کوه

چو شب تیره شد پیل پیش سپاه / فرازآوریدند و بستند راه

برافروختند آتش از هردو روی / از آواز گردان پرخاشجوی

جهان سربسر گفتی آهرمنست / بدامن بر از آستین دشمنست

ز بانگ تبیره بسنگ اندرون / بدرد دل اندر شب قیر گون

سپیده برآمد ز کوه سیاه / سپهدار ایران به پیش سپاه

بسوده اسب اندر آورد پای / یلان را بهر سو همی ساخت جای

سپه را سوی میمنه کوه بود / ز جنگ دلیران بی‌اندوه بود

سوی میسره رود آب روان / چنان در خور آمد چو تن را روان

پیاده که اندر خور کارزار / بفرمود تا پیش روی سوار

صفی بر کشیدند نیزه‌وران / ابا گرزداران و کنداوران

همیدون پیاده بسی نیزه‌دار / چه با ترکش و تیر و جوشن‌گذار

کمانها فگنده بباز و درون / همی از جگرشان بجوشید خون

پس پشت ایشان سواران جنگ / کز آتش بخنجر ببردند رنگ

پس پشت لشکر ز پیلان گروه / زمین از پی پیل گشته ستوه

درفش خجسته میان سپاه / ز گوهر درفشان بکردار ماه

ز پیلان زمین سربسر پیلگون / ز گرد سواران هوا نیلگون

درخشیدن تیغهای بنفش / ازان سایهٔ کاویانی درفش

تو گفتی که اندرشب تیره‌چهر / ستاره همی برفشاند سپهر

بیاراست لشکر بسان بهشت / بباغ وفا سرو کینه بکشت

فریبزر را داد پس میمنه / پس پشت لشکر حصار و بنه

گرازه سر تخمهٔ گیوگان / زواره نگهدار تخت کیان

بیاری فریبرز برخاستند / بیک روی لشکر بیاراستند

برهام فرمود پس پهلوان / که ای تاج و تخت و خرد را روان

برو با سواران سوی میسره / نگه‌دار چنگال گرگ از بره

بیفروز لشکرگه از فر خویش / سپه را همی دار در بر خویش

بدان آبگون خنجر نیو سوز / چو شیر ژیان با یلان رزم توز

برفتند یارانش با او بهم / ز گردان لشکر یکی گستهم

دگر گژدهم رزم را ناگزیر / فروهل که بگذارد از سنگ تیر

بفرمود با گیو تا دو هزار / برفتند بر گستوان‌ور سوار

سپرد آن زمان پشت لشکر بدوی / که بد جای گردان پرخاشجوی

برفتند با گیو جنگاوران / چو گرگین و چون زنگهٔ شاوران

درفشی فرستاد و سیصد سوار / نگهبان لشکر سوی رودبار

همیدون فرستاد بر سوی کوه / درفشی و سیصد ز گردان گروه

یکی دیده‌بان بر سر کوهسار / نگهبان روز و ستاره شمار

شب و روز گردن برافراخته / ازان دیده‌گه دیده‌بان ساخته

بجستی همی تا ز توران سپاه / پی مور دیدی نهاده براه

ز دیده خروشیدن آراستی / بگفتی بگودرز و برخاستی

بدان سان بیاراست آن رزمگاه / که رزم آرزو کرد خورشید و ماه

چو سالار شایسته باشد بجنگ / نترسد سپاه از دلاور نهنگ

ازان پس بیامد بسالارگاه / که دارد سپه را ز دشمن نگاه

درفش دلفروز بر پای کرد / سپه را بقلب اندرون جای کرد

سران را همه خواند نزدیک خویش / پس پشت شیدوش و فرهاد پیش

بدست چپش رزم‌دیده هجیر / سوی راست کتمارهٔ شیرگیر

ببستند ز آهن بگردش سرای / پس پشت پیلان جنگی بپای

سپهدار گودرزشان در میان / درفش از برش سایهٔ کاویان

همی بستد از ماه و خورشید نور / نگه کرد پیران بلشکر ز دور

بدان ساز و آن لشکر آراستن / دل از ننگ و تیمار پیراستن

در و دشت و کوه و بیابان سنان / عنان بافته سربسر با عنان

سپهدار پیران غمی گشت سخت / برآشفت با تیره خورشید بخت

ازان پس نگه کرد جای سپاه / نیامدش بر آرزو رزمگاه

نه آوردگه دید و نه جای صف / همی برزد از خشم کف را بکف

برین گونه کآمد ببایست ساخت / چو سوی یلان چنگ بایست آخت

پس از نامداران افراسیاب / کسی کش سر از کینه گیرد شتاب

گزین کرد شمشیرزن سی‌هزار / که بودند شایستهٔ کارزار

بهومان سپرد آن زمان قلبگاه / سپاهی هژبر اوژن و رزمخواه

بخواند اندریمان و او خواست را / نهاد چپ لشکر و راست را

چپ لشکرش را بدیشان سپرد / ابا سی‌هزار از دلیران گرد

چو لهاک جنگی و فرشیدورد / ابا سی‌هزار از دلیران مرد

گرفتند بر میمنه جایگاه / جهان سربسر گشت ز آهن سیاه

چو زنگولهٔ گرد و کلباد را / سپهرم که بد روز فریاد را

برفتند با نیزه‌ور ده هزار / بپشت سواران خنجرگزار

برون رفت رویین رویینه‌تن / ابا ده هزار از یلان ختن

بدان تا دران بیشه اندر چو شیر / کمینگه کند با یلان دلیر

طلایه فرستاد بر سوی کوه / سپهدار ایران شود زو ستوه

گر از رزمگه پی نهد پیشتر / وگر جنبد از خویشتن بیشتر

سپهدار رویین بکردار شیر / پس پشت او اندر آید دلیر

همان دیده‌بان بر سر کوه کرد / که جنگ سواران بی‌اندوه کرد

ز ایرانیان گر سواری ز دور / عنان تافتی سوی پیکار تور

نگهبان دیده گرفتی خروش / همه رزمگاه آمدی زو بجوش

دو لشکر بروی اندر آورد روی / همه نامداران پرخاشجوی

چنین ایستاده سه روز و سه شب / یکی را بگفتن نجنبید لب

همی گفت گودرز گر پشت خویش / سپارم بدیشان نهم پای پیش

سپاه اندر آید پس پشت من / نماند جز از باد در مشت من

شب و روز بر پای پیش سپاه / همی جست نیک اختر هور و ماه

که روزی که آن روز نیک‌اخترست / کدامست و جنبش کرا بهترست

کجا بردمد باد روز نبرد / که چشم سواران بپوشد بگرد

بریشان بیابم مگر دستگاه / بکردار باد اندر آرم سپاه

نهاده سپهدار پیران دو چشم / که گودرز رادل بجوشد ز خشم

کند پشت بر دشت و راند سپاه / سپاه اندآرد بپشت سپاه

بروز چهارم ز پیش سپاه / بشد بیژن گیو تا قلبگاه

بپیش پدر شد همه جامه چاک / همی بسمان بر پراگند خاک

بدو گفت کای باب کارآزمای / چه داری چنین خیره ما را بپای

بپنجم فرازآمد این روزگار / شب و روز آسایش آموزگار

نه خورشید شمشیر گردان بدید / نه گردی بروی هوا بردمید

سواران بخفتان و خود اندرون / یکی رابرگ بر نجنبید خون

بایران پس از رستم نامدار / نبودی چو گودرز دیگر سوار

چینن تا بیامد ز جنگ پشن / ازان کشتن و رزمگاه گشن

بلاون که چندان پسر کشته دید / سر بخت ایرانیان گشته دید

جگر خسته گشستست و گم کرده‌راه / نخواهد که بیند همی رزمگاه

بپیرانش بر چشم باید فگند / نهادست سر سوی کوه بلند

سپهدار کو ناشمرده سپاه / ستاره شمارد همی گرد ماه

تو بشناس کاندر تنش نیست خون / شد ازجنگ جنگاوران او زبون

شگفت از جهاندیده گودرز نیست / که او را روان خود برین مرز نیست

شگفت از تو آید مرا ای پدر / که شیر ژیان از تو جوید هنر

دو لشکر همی بر تو دارند چشم / یکی تیز کن مغز و بفروز خشم

کنون چون جهان گرم و روشن هوا / بگیرد همی رزم لشکر نوا

چو این روزگار خوشی بگذرد / چو پولاد روی زمین بفسرد

چو بر نیزه‌ها گردد افسرده چنگ / پس پشت تیغ آید و پیش سنگ

که آید ز گردان بپیش سپاه / که آورد گیردبدین رزمگاه

ور ایدونک ترسد همی از کمین / ز جنگ سواران و مردان کین

بمن داد باید سواری هزار / گزین من اندرخور کارزار

برآریم گرد از کمینگاهشان / سرافشان کنیم از بر ماهشان

ز گفتار بیژن بخندید گیو / بسی آفرین کرد بر پور نیو

بدادار گفت از تو دارم سپاس / تو دادی مرا پور نیکی‌شناس

همش هوش دادی و هم زور کین / شناسای هر کار و جویای دین

بمن بازگشت این دلاور جوان / چنانچون بود بچهٔ پهلوان

چنین گفت مر جفت را نره شیر / که فرزند ما گر نباشد دلیر

ببریم ازو مهر و پیوند پاک / پدرش آب دریا بود مام خاک

ولیکن تو ای پور چیره سخن / زبان بر نیا بر گشاده مکن

که او کاردیدست و داناترست / برین لشکر نامور مهترست

کسی کو بود سودهٔ کارزار / نباید بهر کارش آموزگار

سواران ما گرد ببار اندرند / نه ترکان برنگ و نگار اندرند

همه شوربختند و برگشته سر / همه دیده پرخون و خسته جگر

همی خواهد این باب کارآزمای / که ترکان بجنگ اندر آرند پای

پس پشتشان دور ماند ز کوه / برد لشکر کینه‌ور همگروه

ببینی تو گوپال گودرز را / که چون برنوردد همی مرز را

و دیگر کجا ز اختر نیک و بد / همی گردش چرخ را بشمرد

چو پیش آید آن روزگار بهی / کند روی گیتی ز ترکان تهی

چنین گفت بیژن به پیش پدر / که ای پهلوان جهان سربسر

خجسته نیا را گر اینست رای / سزد گر نداریم رومی قبای

شوم جوشن و خود بیرون کنم / بمی روی پژمرده گلگلون کنم

چو آیم جهان پهلوان را بکار / بیایم کمربستهٔ کارزار

وزان لشکر ترک هومان دلیر / بپیش برادر بیامد چو شیر

که ای پهلوان رد افراسیاب / گرفت اندرین دشت ما را شتاب

بهفتم فراز آمد این روزگار / میان بسته در جنگ چندین سوار

از آهن میان سوده و دل ز کین / نهاده دو دیده بایران زمین

چه داری بروی اندرآورده روی / چه اندیشه داری بدل در بگوی

گرت رای جنگست جنگ آزمای / ورت رای برگشتن ایدر مپای

که ننگست ازین بر تو ای پهلوان / بدین کار خندند پیر و جوان

همان لشکرست این که از ما بجنگ / برفتند و رفته ز روی آب و رنگ

کزیشان همه رزمگه کشته بود / زمین سربسر رود خون گشته بود

نه زین نامداران سواری کمست / نه آن دوده را پهلوان رستمست

گرت آرزو نیست خون ریختن / نخواهی همی لشکر انگیختن

ز جنگ‌آوران لشکری برگزین / بمن ده تو بنگر کنون رزم و کین

چو بشنید پیران ز هومان سخن / بدو گفت مشتاب و تندی مکن

بدان ای برادر که این رزمخواه / که آمد چنین پیش ما با سپاه

گزین بزرگان کیخسروست / سر نامداران هر پهلوست

یکی آنک کیخسرو از شاه من / بدو سر فرازد بهر انجمن

و دیگر که از پهلوانان شاه / ندانم چو گودرز کس را بجاه

بگردن‌فرازی و مردانگی / برای هشیوار و فرزانگی

سدیگر که پرداغ دارد جگر / پر از خون دل از درد چندان پسر

که از تن سرانشان جدامانده‌ایم / زمین را بخون گرد بنشانده‌ایم

کنون تا بتنش اندرون جان بود / برین کینه چون مار پیچان بود

چهارم که لشکر میان دو کوه / فرود آوریدست و کرده گروه

ز هر سو که پویی بدو راه نیست / براندیش کین رنج کوتاه نیست

بکوشید باید بدان تا مگر / ازان کوه‌پایه برآرند سر

مگر مانده گردند و سستی کنند / بجنگ اندرون پیشدستی کنند

چو از کوه بیرون کند لشکرش / یکی تیرباران کنم بر سرش

چو دیوار گرد اندر آریمشان / چو شیر ژیان در بر آریمشان

بریشان بگردد همه کام ما / برآید بخورشید بر نام ما

تو پشت سپاهی و سالار شاه / برآورده از چرخ گردان کلاه

کسی کو بنام بلندش نیاز / نباشد چه گردد همی گرد آز

و دیگر که از نامداران جنگ / نیاید کسی نزد ما بی‌درنگ

ز گردان کسی را که بی‌نام‌تر / ز جنگ سواران بی‌آرام‌تر

ز لشکر فرستد بپیشت بکین / اگر برنوردی برو بر زمین

ترا نام ازان برنیاید بلند / بایرانیان نیز ناید گزند

وگر بر تو بر دست یابد بخون / شوند این دلیران ترکان زبون

نگه کرد هومان بگفتار اوی / همی خیره دانست پیکار اوی

چنین داد پاسخ کز ایران سوار / نباشد که با من کند کارزار

ترا خود همین مهربانیست خوی / مرا کارزار آمدست آرزوی

وگر کت بکین جستن آهنگ نیست / بدلت اندرون آتش جنگ نیست

کنم آنچ باید بدین رزمگاه / نمایم هنرها بایران سپاه

شوم چرمهٔ گامزن زین کنم / سپیده دمان جستن کین کنم

نشست از بر زین سپیده‌دمان / چو شیر ژیان با یکی ترجمان

بیامد بنزدیک ایران سپاه / پر از جنگ دل سر پر از کین شاه

چو پیران بدانست کو شد بجنگ / بروبرجهان گشت ز اندوه تنگ

بجوشیدش از درد هومان جگر / یکی داستان یاد کرد از پدر

که دانا بهر کار سازد درنگ / سر اندر نیارد بپیکار و ننگ

سبکسار تندی نماید نخست / بفرجام کار انده آرد درست

زبانی که اندر سرش مغز نیست / اگر در بارد همان نغز نیست

چو هومان بدین رزم تندی نمود / ندانم چه آرد بفرجام سود

جهانداورش باد فریادرس / جز اویش نبینم همی یار کس

چو هومان ویسه بدان رزمگاه / که گودرز کشواد بد با سپاه

بیامد که جوید ز گردان نبرد / نگهبان لشکر بدو بازخورد

طلایه بیامد بر ترجمان / سواران ایران همه بدگمان

بپرسید کین مرد پرخاشجوی / بخیره بدشت اندر آورده روی

کجا رفت خواهد همی چون نوند / بچنگ اندرون گرز و بر زین کمند

بایرانیان گفت پس ترجمان / که آمد گه گرز و تیر و کمان

که این شیردل نامبردار مرد / همی با شما کرد خواهد نبرد

سر ویسگانست هومان بنام / که تیغش دل شیر دارد نیام

چو دیدند ایرانیان گرز اوی / کمر بستن خسروی برز اوی

همه دست نیزه گزاران ز کار / فروماند از فر آن نامدار

همه یکسره بازگشتند ازوی / سوی ترجمانش نهادند روی

که رو پیش هومان بترکی زبان / همه گفتهٔ ما بروبر بخوان

که ما رابجنگ تو آهنگ نیست / ز گودرز دستوری جنگ نیست

اگر جنگ جوید گشادست راه / سوی نامور پهلوان سپاه

ز سالار گردان و گردنکشان / بهومان بدادند یک یک نشان

که گردان کجایند و مهتر کجاست / که دارد چپ لشکر و دست راست

وزانپس هیونی تگاور دمان / طلایه برافگند زی پهلوان

که هومان ازان رزمگه چون پلنگ / سوی پهلوان آمد ایدر بجنگ

چو هومان ز نزد سواران برفت / بیامد بنزدیک رهام تفت

وزانجا خروشی برآورد سخت / که ای پور سالار بیدار بخت

چپ لشکر و چنگ شیران توی / نگهبان سالار ایران توی

بجنبان عنان اندرین رزمگاه / میان دو صف برکشیده سپاه

بورد با من ببایدت گشت / سوی رود خواهی وگر سوی دشت

وگر تو نیابی مگر گستهم / بیاید دمان با فروهل بهم

که جوید نبردم ز جنگاوران / بتیغ و سنان و بگرز گران

هرآنکس که پیش من آید بکین / زمانه برو بر نوردد زمین

وگر تیغ ما را ببیند بجنگ / بدرد دل شیر و چرم پلنگ

چنین داد رهام پاسخ بدوی / که ای نامور گرد پرخاشجوی

زترکان ترا بخرد انگاشتم / ازین سان که هستی نپنداشتم

که تنها بدین رزمگاه آمدی / دلاور بپیش سپاه آمدی

بر آنی که اندر جهان تیغ‌دار / نبندد کمر چون تو دیگر سوار

یکی داستان از کیان یاد کن / زفام خرد گردن آزاد کن

که هر کو بجنگ اندر آید نخست / ره بازگشتن ببایدش جست

ازاینها که تو نام بردی بجنگ / همه جنگ را تیز دارند چنگ

ولیکن چو فرمان سالار شاه / نباشد نسازد کسی رزمگاه

اگر جنگ گردان بجویی همی / سوی پهلوان چون بپویی همی

ز گودرز دستوری جنگ خواه / پس از ما بجنگ اندر آهنگ خواه

بدو گفت هومان که خیره مگوی / بدین روی با من بهانه مجوی

تو این رزم را جای مردان گزین / نه مرد سوارانی و دشت کین

وزانجا بقلب سپه برگذشت / دمان تا بدان روی لشکرگذشت

بنزد فریبرز با ترجمان / بیامد بکردار باد دمان

یکی برخروشید کای بدنشان / فروبرده گردن ز گردنکشان

سواران و پیلان و زرینه کفش / ترا بود با کاویانی درفش

بترکان سپردی بروز نبرد / یلانت بایران نخوانند مرد

چو سالار باشی شوی زیردست / کمر بندگی را ببایدت بست

سیاوش رد را برادر توی / بگوهر ز سالار برتر توی

تو باشی سزاوار کین خواستن / بکینه ترا باید آراستن

یکی با من اکنون به آوردگاه / ببایدت گشتن بپیش سپاه

بخورشید تابان برآیدت نام / که پیش من اندر گذاری تو گام

وگر تو نیایی بحنگم رواست / زواره گرازه نگر تاکجاست

کسی را ز گردان بپیش من آر / که باشد ز ایرانیان نامدار

چنین داد پاسخ فریبرز باز / که با شیر درنده کینه مساز

چنینست فرجام روز نبرد / یکی شاد و پیروز و دیگر بدرد

بپیروزی اندر بترس از گزند / که یکسان نگردد سپهر بلند

درفش ار ز من شاه بستد رواست / بدان داد پیلان و لشکر که خواست

بکین سیاوش پس از کیقباد / کسی کو کلاه مهی برنهاد

کمر بست تا گیتی آباد کرد / سپهدار گودرز کشواد کرد

همیشه بپیش کیان کینه‌خواه / پدر بر پدر نیو و سالار شاه

و دیگر که از گرز او بی‌گمان / سرآید بسالارتان بر زمان

سپه را به ویست فرمان جنگ / بدو بازگردد همه نام و ننگ

اگر با توم جنگ فرمان دهد / دلم پر ز دردست درمان دهد

ببینی که من سر چگونه ز ننگ / برآرم چو پای اندر آرم بجنگ

چنین پاسخش داد هومان که بس / بگفتار بینم ترا دسترس

بدین تیغ کاندر میان بسته‌ای / گیابر که از جنگ خود رسته‌ای

بدین گرز جویی همی کارزار / که بر ترگ و جوشن نیاید بکار

وزآنجا بدان خیرگی بازگشت / تو گفتی مگر شیر بدساز گشت

کمربستهٔ کین آزادگان / بنزدیک گودرز کشوادگان

بیامد یکی بانگ برزد بلند / که ای برمنش مهتر دیوبند

شنیدم همه هرچ گفتی بشاه / وزان پس کشیدی سپه را براه

چنین بود با شاه پیمان تو / بپیران سالار فرمان تو

فرستاده کامد بتوران سپاه / گزین پور تو گیو لشکرپناه

ازان پس که سوگند خوردی بماه / بخورشید و ماه و بتخت و کلاه

که گر چشم من درگه کارزار / بپیران برافتد برارم دمار

چو شیر ژیان لشکر آراستی / همی برزو جنگ ما خواستی

کنون از پس کوه چون مستمند / نشستی بکردار غرم نژند

بکردار نخچیر کز شرزه شیر / گریزان و شیر از پس اندر دلیر

گزیند ببیشه درون جای تنگ / نجوید ز تیمار جان نام و ننگ

یکی لشکرت را بهامون گذار / چه داری سپاه از پس کوهسار

چنین بود پیمانت با شهریار / که بر کینه گه کوه گیری حصار

بدو گفت گودرز کاندیشه کن / که باشد سزا با تو گفتن سخن

چو پاسخ بیابی کنون ز انجمن / به بیدانشی بر نهی این سخن

تو بشناس کز شاه فرمان من / همین بود سوگند و پیمان من

کنون آمدم با سپاهی گران / از ایران گزیده دلاور سران

شما هم بکردار روباه پیر / ببیشه در از بیم نخچیرگیر

همی چاره سازید و دستان و بند / گریزان ز گرز و سنان و کمند

دلیری مکن جنگ ما را مخواه / که روباه با شیر ناید براه

چو هومان ز گودرز پاسخ شنید / چو شیر اندران رزمگه بردمید

بگودرز گفت ار نیایی بجنگ / تو با من نه زانست کایدت ننگ

ازان پس که جنگ پشن دیده‌ای / سر از رزم ترکان بپیچیده‌ای

به لاون بجنگ آزمودی مرا / به آوردگه بر ستودی مرا

ار ایدونک هست اینک گویی همی / وزین کینه کردار جویی همی

یکی برگزین از میان سپاه / که با من بگردد به آوردگاه

که من از فریبرز و رهام جنگ / بجستم بسان دلاور پلنگ

بگشتم سراسر همه انجمن / نیاید ز گردان کسی پیش من

بگودرز بد بند پیکارشان / شنیدن نه ارزید گفتارشان

تو آنی که گویی بروز نبرد / بخنجر کنم لاله بر کوه زرد

یکی با من اکنون بدین رزمگاه / بگرد و بگرز گران کینه‌خواه

فراوان پسر داری ای نامور / همه بسته بر جنگ ما بر کمر

یکی را فرستی بر من بجنگ / اگر جنگ‌جویی چه جویی درنگ

پس اندیشه کرد اندران پهلوان / که پیشش که آید بجنگ از گوان

گر از نامداران هژبری دمان / فرستم بنزدیک این بدگمان

شود کشته هومان برین رزمگاه / ز ترکان نیاید کسی کینه‌خواه

دل پهلوانش بپیچد بدرد / ازان پس بتندی نجوید نبرد

سپاهش بکوه کنابد شود / بجنگ اندرون دست ما بد شود

ور از نامداران این انجمن / یکی کم شود گم شود نام من

شکسته شود دل گوان را بجنگ / نسازند زان پس به جایی درنگ

همان به که با او نسازیم کین / بروبر ببندیم راه کمین

مگر خیره گردند و جویند جنگ / سپاه اندر آرند زان جای تنگ

چنین داد پاسخ بهومان که رو / بگفتار تندی و در کار نو

چو در پیش من برگشادی زبان / بدانستم از آشکارت نهان

که کس را ز ترکان نباشد خرد / کز اندیشهٔ خویش رامش برد

ندانی که شیر ژیان روز جنگ / نیالاید از بن بروباه چنگ

و دیگر دو لشکر چنین ساخته / همه بادپایان سر افراخته

بکینه دو تن پیش سازند جنگ / همه نامداران بخایند چنگ

سپه را همه پیش باید شدن / به انبوه زخمی بباید زدن

تو اکنون سوی لشکرت باز شو / برافراز گردن بسالار نو

کز ایرانیان چند جستم نبرد / نزد پیش من کس جز از باد سرد

بدان رزمگه بر شود نام تو / ز پیران برآید همه کام تو

بدو گفت هومان ببانگ بلند / که بی کردن کار گفتار چند

یکی داستان زد جهاندار شاه / بیاد آورم اندرین کینه‌گاه

که تخت کیان جست خواهی مجوی / چو جویی از آتش مبرتاب روی

ترا آرزو جنگ و پیکار نیست / وگر گل چنی راه بی‌خار نیست

نداری ز ایران یکی شیرمرد / که با من کند پیش لشکرنبرد

بچاره همی بازگردانیم / نگیرم فریبت اگر دانیم

همه نامدراان پرخاشجوی / بگودرز گفتند کاینست روی

که از ما یکی را به آوردگاه / فرستی بنزدیک او کینه‌خواه

چنین داد پاسخ که امروز روی / ندارد شدن جنگ را پیش اوی

چو هومان ز گودرز برگشت چیر / برآشفت برسان شیر دلیر

بخندید و روی از سپهبد بتافت / سوی روزبانان لشکر شتافت

کمان را بزه کرد و زیشان چهار / بیفگند ز اسب اندران مرغزار

چو آن روزبانان لشکر ز دور / بدیدند زخم سرافراز تور

رهش بازدادند و بگریختند / بورد با او نیاویختند

ببالا برآمد بکردار مست / خروشش همی کوه را کرد پست

همی نیزه برگاشت بر گرد سر / که هومان ویسه است پیروزگر

خروشیدن نای رویین ز دشت / برآمد چو نیزه ز بالا بگشت

ز شادی دلیران توران سپاه / همی ترگ سودند بر چرخ ماه

چو هومان بیامد بدان چیرگی / بپیچید گودرز زان خیرگی

سپهبد پر از شرم گشته دژم / گرفته برو خشم و تندی ستم

بننگ از دلیران بپالود خوی / سپهبد یکی اختر افگند پی

کزیشان بد این پیشدستی بخون / بدانند و هم بر بدی رهنمون

ازان پس بگردنکشان بنگرید / که تا جنگ او را که آید پدید

خبر شد به بیژن که هومان چو شیر / بپیش نیای تو آمد دلیر

چو بشنید بیژن برآشفت سخت / بخشم آمد آن شیر پنجه ز بخت

بفرمود تا برنهادند زین / بران پیل تن دیزهٔ دوربین

بپوشید رومی زره جنگ را / یکی تنگ بر بست شبرنگ را

بپیش پدر شد پر از کیمیا / سخن گفت با او ز بهر نیا

چنین گفت مر گیو را کای پدر / بگفتم ترا من همه دربدر

که گودرز را هوش کمتر شدست / بیین نبینی که دیگر شدست

دلش پر نهیبست و پر خون جگر / ز تیمار وز درد چندان پسر

که از تن سرانشان جدا کرده دید / بدان رزمگه جمله افگنده دید

نشان آنک ترکی بیامد دلیر / میان دلیران بکردار شیر

بپیش نیا رفت نیزه بدست / همی بر خروشید برسان مست

چنان بد کزین لشکر رنامدار / سواری نبود از در کارزار

که او را بنیزه برافراختی / چو بر بابزن مرغ بر ساختی

تو ای مهربان باب بسیار هوش / دو کتفم بدرع سیاوش بپوش

نشاید جز از من که سازم نبرد / بدان تا برآرم ز مردیش گرد

بدو گفت گیو ای پسر هوش دار / بگفتار من سربسر گوش دار

تا گفته بودم که تندی مکن / ز گودرز بر بد مگردان سخن

که او کار دیده‌ست و داناترست / بدین لشکر نامور مهترست

سواران جنگی بپیش اندرند / که بر کینه گه پیل را بشکرند

نفرمود با او کسی را نبرد / جوانی مگر مر ترا خیره کرد

که گردن بدین سان برافراختی / بدین آرزو پیش من تاختی

نیم من بدین کار همداستان / مزن نیز پیشم چنین داستان

بدو گفت بیژن که گر کام من / نجویی نخواهی مگر نام من

شوم پیش سالار بسته کمر / زنم دست بر جنگ هومان ببر

وزآنجا بزد اسب و برگاشت روی / بنزدیک گودرز شد پوی پوی

ستایش کنان پیش او شد بدرد / هم این داستان سربسر یاد کرد

که ای پهلوان جهاندار شاه / شناسای هر کار و زیبای گاه

شگفتی همی بینم از تو یکی / وگر چند هستم بهوش اندکی

کزین رزمگه بوستان ساختی / دل از کین ترکان بپرداختی

شگفتی‌تر آنک از میان سپاه / یکی ترک بدبخت گم کرده راه

بیامد که یزدان نیکی‌کنش / همی بد سگالید با بد تنش

بیاوردش از پیش توران سپاه / بدان تا بدست تو گردد تباه

بدام آمده گرگ برگاشتی / ندانم کزین خود چه پنداشتی

تو دانی که گر خون او بی‌درنگ / بریزند پیران نیاید بجنگ

مپدار کو کینه بیش آورد / سپه را برین دشت پیش آورد

من اینک بخون چنگ را شسته‌ام / همان جنگ او را کمر بسته‌ام

چو دستور باشد مرا پهلوان / شوم پیش او چون هژبر دمان

بفرماید اکنون سپهبد به گیو / مگر کان سلیح سیاوش نیو

دهد مر مرا خود و رومی زره / ز بند زره برگشاید گره

چو بشنید گودرز گفتار اوی / بدید آن دل و رای هشیار اوی

ز شادی برو آفرین کرد سخت / که از تو مگرداد جاوید بخت

تو تا برنشستی بزین پلنگ / نهنگ از دم آسود و شیران ز جنگ

بهر کارزار اندر آیی دلیر / بهر جنگ پیروز باشی چو شیر

نگه کن که با او به آوردگاه / توانی شدن زان پس آورد خواه

که هومان یکی بدکنش ریمنست / بورد جنگ او چو آهرمنست

جوانی و ناگشته بر سر سپهر / نداری همی بر تن خویش مهر

بمان تا یکی رزم دیده هژبر / فرستم بجنگش بکردار ابر

برو تیرباران کند چون تگرگ / بسر بر بدوزدش پولاد ترگ

بدو گفت بیژن که ای پهلوان / هنرمند باشد دلیر و جوان

مرا گر بدیدی برزم فرود / ز سر باز باید کنون آزمود

بجنگ پشن بر نوشتم زمین / نبیند کسی پشت من روز کین

مرا زندگانی نه اندر خورست / گر از دیگرانم هنر کمترست

وگر بازداری مرا زین سخن / بدان روی کآهنگ هومان مکن

بنالم من از پهلوان پیش شاه / نخواهم کمر زان سپس نه کلاه

بخندید گودرز و زو شاد شد / بسان یکی سرو آزاد شد

بدو گفت نیک اختر و بخت گیو / که فرزند بیند همی چون تو نیو

تو تا چنگ را باز کردی بجنگ / فروماند از جنگ چنگ پلنگ

ترا دادم این رزم هومان کنون / مگر بخت نیکت بود رهنمون

گر این اهرمن را بدست تو هوش / براید بفرمان یزدان بکوش

بنام جهاندار یزدان ما / بپیروزی شاه و گردان ما

بگویم کنون گیو را کان زره / که بیژن همی خواهد او را بده

گر ایدنک پیروز باشی بروی / ترا بیشتر نزد من آبروی

ز فرهاد و گیوت برآرم بجاه / بگنج و سپاه و بتخت و کلاه

بگفت این سخن با نبیره نیا / نبیره پر از بند و پر کیمیا

پیاده شد از اسب و روی زمین / ببوسید و بر باب کرد آفرین

بخواند آن زمان گیو را پهلوان / سخن گفت با او ز بهر جوان

وزان خسروانی زره یاد کرد / کجا خواست بیژن ز بهر نبرد

چنین داد پاسخ پدر را پسر / که ای پهلوان جهان سربسر

مرا هوش و جان و جهان این یکیست / بچشمم چنین جان او خوار نیست

بدو گفت گودرز کای مهربان / جز این برد باید بوی بر گمان

که هر چند بیژن جوانست و نو / بهر کار دارد خرد پیشرو

و دیگر که این جای کین جستنست / جهان را ز آهرمنان شستنست

بکین سیاوش بفرمان شاه / نشاید بپیوند کردن نگاه

و گر بارد از ابر پولاد تیغ / نشاید که دارم ما جان دریغ

نشاید شکستن دلش را بجنگ / بگوشیدنش جامهٔ نام و ننگ

که چون کاهلی پیشه گیرد جوان / بماند منش پست و تیره روان

چو پاسخ چنین یافت چاره نبود / یکی با پسر نیز بند آزمود

بگودرز گفت ای جهان پهلوان / بجایی که پیکار خیزد بجان

مرا خود شب و روز کارست پیش / چرا داد باید مرا جان خویش

نه فرزند باید نه گنج و سپاه / نه آزرم سالار و فرمان شاه

اگر جنگ جوید سلیحش کجاست / زره دارد از من چه بایدش خواست

چنین گفت پیش پدر رزمساز / که ما را بدرع تو ناید نیاز

برانی که اندر جهان سربسر / بدرع تو جویند مردان هنر

چو درع سیاوش نباشد بجنگ / نجویند گردنکشان نام و ننگ

برانگیخت اسب از میان سپاه / که آید ز لشکر به آوردگاه

چو از پیش گودرز شد ناپدید / دل گیو ز اندوه او بردمید

پشیمان شد از درد دل خون گریست / نگر تا غم و مهر فرزند چیست

یکی بسمان برفرازید سر / پر از خون دل از درد خسته جگر

بدادار گفت ار جهان‌داوری / یکی سوی این خسته‌دل بنگری

نسوزی تو از جان بیژن دلم / که ز آب مژه تا دل اندر گلم

بمن بازبخشش تو ای کردگار / بگردان ز جانش بد روزگار

بیامد پراندیشه دل پهلوان / پراز خون دل ازبهر رفته جوان

بدل گفت خیره بیازردمش / چرا خواسته پیش ناوردمش

گر او را ز هومان بد آید بسر / چه باید مرا درع و تیغ و کمر

بمانم پر از حسرت و درد و خشم / پر از آرزو دل پر از آب چشم

وزانجا دمان هم بکردار گرد / بپیش پسر شد بجای نبرد

بدو گفت ما را چه داری بتنگ / همی تیزی آری بجای درنگ

سیه مار چندان دمد روز جنگ / که از ژرف دریا برآید نهنگ

درفشیدن ماه چندان بود / که خورشید تابنده پنهان بود

کنون سوی هومان شتابی همی / ز فرمان من سر بتابی همی

چنین برگزینی همی رای خویش / ندانی که چون آیدت کار پیش

بدو گفت بیژن که ای نیو باب / دل من ز کین سیاوش متاب

که هومان نه از روی وز آهنست / نه پیل ژیان و نه آهرمنست

یکی مرد جنگست و من جنگجوی / ازو برنتابم ببخت تو روی

نوشته مگر بر سرم دیگرست / زمانه بدست جهانداورست

اگر بودنی بود دل را بغم / سزد گر نداری نباشی دژم

چو بنشید گفتار پور دلیر / میان بستهٔ جنگ برسان شیر

فرودآمد از دیزهٔ راهجوی / سپر داد و درع سیاوش بدوی

بدو گفت گر کارزارت هواست / چنین بر خرد کام تو پادشاست

برین بارهٔ گامزن برنشین / که زیر تو اندر نوردد زمین

سلیحم همیدون بکار آیدت / چو با اهرمن کارزار آیدت

چو اسب پدر دید بر پای پیش / چو باد اندر آمد ز بالای خویش

بران بارهٔ خسروی برنشست / کمربست و بگرفت گرزش بدست

یکی ترجمان را ز لشکر بجست / که گفتار ترکان بداند درست

بیامد بسان هژبر ژیان / بکین سیاوش بسته میان

چو بیژن بنزدیک هومان رسید / یکی آهنین کوه پوشیده دید

ز جوشن همه دشت روشن شده / یکی پیل در زیر جوشن شده

ازان پس بفرمود تا ترجمان / یکی بانگ برزد بران بدگمان

که گر جنگ جویی یگی بازگرد / که بیژن همی با تو جوید نبرد

همی گوید ای رزم دیده سوار / چه پویانی اسب اندرین مرغزار

کز افراسیاب اندر آیدت بد / ز توران زمین بر تو نفرین سزد

بکینه پی‌افگنده و بدخوی / ز ترکان گنهکارتر کس توی

عنان بازکش زین تگاور هیون / کت اکنون ز کینه بجوشید خون

یکی برگزین جایگاه نبرد / بدشت و در و کوه با من بگرد

وگر در میان دو رویه سپاه / بگردی بلاف از پی نام و جاه

کجا دشمن و دوست بیند ترا / دل اکنون کجا برگزیند ترا

چو بشنید هومان بدو گفت زه / زره را بکینم تو بستی گره

ز یزدان سپاس و بدویم پناه / کت آورد پیشم بدین رزمگاه

بلشکر بران سان فرستمت باز / که گیو از تو ماند بگرم و گداز

سرت را ز تن دور مانم نه دیر / چنان کز تبارت فراوان دلیر

چه سودست کآمد بنزدیک شب / رو اکنون بزنهار تاریک شب

من اکنون یکی باز لشگر شوم / بشبگیر نزدیک مهتر شوم

وزآنجا دمان گردن افراخته / بیایم نبرد ترا ساخته

چنین پاسخ آورد بیژن که شو / پست باد و آهرمنت پیشرو

همه دشمنان سربسر کشته باد / گر آواره از جنگ برگشته باد

چو فردا بیایی به آوردگاه / نبیند ترا نیز شاه و سپاه

سرت را چنان دور مانم ز پای / کزان پس بلشکر نیایدت رای

وزآن جایگه روی برگاشتند / بشب دشت پیکار بگذاشتند

بلشکر گه خویش بازآمدند / بر پهلوانان فراز آمدند

همه شب بخواب اند آسیب شیب / ز پیکارشان دل شده ناشکیب

سپیده چو از کوه سربردمید / شد آن دامن تیره شب ناپدید

بپوشید هومان سلیح نبرد / سخن پیش پیران همه یاد کرد

که من بیژن گیو را خواستم / همه شب همی جنگش آراستم

یکی ترجمان را ز لشکر بخواند / بگلگون بادآورش برنشاند

که رو پیش بیژن بگویش که زود / بیایی دمان گر من آیم چو دود

فرستاده برگشت و با او بگفت / که با جان پاکت خرد باد جفت

سپهدار هومان بیامد چو گرد / بدان تا ز بیژن بجوید نبرد

چو بشنید بیژن بیامد دمان / بسیچیده جنگ با ترجمان

بپشت شباهنگ بر بسته تنگ / چو جنگی پلنگی گرازان بجنگ

زره با گره بر بر پهلوی / درفشان سر از مغفر خسروی

بهومان چنین گفت کای بادسار / ببردی ز من دوش سر یاددار

امیدستم امروز کین تیغ من / سرت را ز بن بگسلاند ز تن

که از خاک خیزد ز خون تو گل / یکی داستان اندر آری بدل

که با آهوان گفت غرم ژیان / که گر دشت گردد همه پرنیان

ز دامی که پای من آزادگشت / نپویم بران سوی آباد دشت

چنین داد پاسخ که امروز گیو / بماند جگر خسته بر پور نیو

بچنگ منی در بسان تذرو / که بازش برد بر سر شاخ سرو

خروشان و خون از دو دیده چکان / کشانش بچنگال و خونش مکان

بدو گفت بیژن که تا کی سخن / کجا خواهی آهنگ آورد کن

بکوه کنابد کنی کارزار / اگر سوی زیبد برآرای کار

که فریادرسمان نباشد ز دور / نه ایران گراید بیاری نه تور

برانگیختند اسب و برخاست گرد / بزه بر نهاده کمان نبرد

دو خونی برافراخته سر بماه / چنان کینه‌ور گشته از کین شاه

ز کوه کنابد برون تاختند / سران سوی هامون برافراختند

برفتند چندانک اندر زمی / ندیدند جایی پی آدمی

نه بر آسمان کرگسان را گذر / نه خاکش سپرده پی شیر نر

نه از لشکران یار و فریادرس / بپیرامن اندر ندیدند کس

نهادند پیمان که با ترجمان / نباشند در چیرگی بدگمان

بدان تا بد و نیک با شهریار / بگویند ازین گردش روزگار

که کردار چون بود و پیکار چون / چه زاری رسید اندرین دشت خون

بگفتند و زاسبان فرود آمدند / ببند زره بر کمر برزدند

بر اسبان جنگی سواران جنگ / یکی برکشیدند چون سنگ تنگ

چو بر بادپایان ببستند زین / پر از خشم گردان و دل پر ز کین

کمانها چوبایست برخاستند / بمیدان تنگ اندرون تاختند

چپ و راست گردان و پیچان عنان / همان نیزه و آب داده سنان

زرهشان درآورد شد لخت لخت / نگر تا کرا روز برگشت و بخت

دهنشان همی از تبش مانده باز / بب و بسایش آمد نیاز

پس آسوده گشتند و دم برزدند / بران آتش تیز نم برزدند

سپر برگرفتند و شمشیر تیز / برآمد خروشیدن رستخیز

چو بر درفشان که از تیره میغ / همی آتش افروخت ازهردو تیغ

زآهن بدان آهن آبدار / نیامد بزخم اندرون تابدار

بکردارآتش پرنداوران / فرو ریخت ازدست کنداوران

نبد دسترسشان بخون ریختن / نشد سیر دلشان زآویختن

عمود از پس تیغ برداشتند / از اندازه پیکار بگذاشتند

ازان پس بران بر نهادند کار / که زور آزمایند در کارزار

بدین گونه جستند ننگ و نبرد / که از پشت زین اندر آرند مرد

کمربند گیرد کرا زور بیش / رباید ز اسب افگند خوار پیش

ز نیروی گردان دوال رکیب / گسست اندر آوردگاه از نهیب

همیدون نگشتند ز اسبان جدا / نبودند بر یکدگر پادشا

پس از اسب هر دو فرود آمدند / ز پیکار یکبار دم برزدند

گرفته بدست اسپشان ترجمان / دو جنگی بکردار شیر دمان

بدان ماندگی باز برخاستند / بکشتی گرفتن بیاراستند

زشبگیر تا سایه گسترد شید / دو خونی ازین سان به بیم و امید

همی رزم جستند یک با دگر / یکی را ز کینه نه برگشت سر

دهن خشک و غرقه شده تن در آب / ازان رنج و تابیدن آفتاب

وزان پس بدستوری یکدگر / برفتند پویان سوی آبخور

بخورد آب و برخاست بیژن بدرد / ز دادار نیکی دهش یاد کرد

تن از درد لرزان چو از باد بید / دل از جان شیرین شده ناامید

بیزدان چنین گفت کای کردگار / تو دانی نهان من و آشکار

اگر داد بینی همی جنگ ما / برین کینه جستن بر آهنگ ما

ز من مگسل امروز توش مرا / نگه دار بیدار هوش مرا

جگر خسته هومان بیامد چو زاغ / سیه گشت از درد رخ چون چراغ

بدان خستگی باز جنگ آمدند / گرازان بسان پلنگ آمدند

همی زور کرد این بران آن برین / گه این را بسودی گه آنرا زمین

ز بیژن فزون بود هومان بزور / هنر عیب گردد چو برگشت هور

ز هر گونه زور آزمودند و بند / فراز آمد آن بند چرخ بلند

بزد دست بیژن بسان پلنگ / ز سر تا میانش بیازید چنگ

گرفتش بچپ گردن و راست ران / خم آورد پشت هیون گران

برآوردش از جای و بنهاد پست / سوی خنجر آورد چون باد دست

فرو برد و کردش سر از تن جدا / فگندش بسان یکی اژدها

بغلتید هومان بخاک اندرون / همه دشت شد سربسر جوی خون

نگه کرد بیژن بدان پیلتن / فگنده چو سرو سهی بر چمن

شگفت آمدش سخت و برگشت ازوی / سوی کردگار جهان کرد روی

که ای برتر از جایگاه و زمان / ز جان سخن‌گوی و روشن‌روان

توی تو که جز تو جهاندار نیست / خرد را بدین کار پیکار نیست

مرا زین هنر سربسر بهره نیست / که با پیل کین جستنم زهره نیست

بکین سیاوش بریدمش سر / بهفتاد خون برادر پدر

روانش روان ورا بنده باد / بچنگال شیران تنش کنده باد

سرش را بفتراک شبرنگ بست / تنش را بخاک اندر افگند پست

گشاده سلیح و گسسته کمر / تنش جای دیگر دگر جای سر

زمانه سراسر فریبست و بس / بسختی نباشدت فریادرس

جهان را نمایش چو کردار نیست / سپردن بدو دل سزاوار نیست

بترسید ازو یار هومان چو دید / که بر مهتر او چنان بد رسید

چو شد کار هومان ویسه تباه / دوان ترجمانان هر دو سپاه

ستایش‌کنان پیش بیژن شدند / چو پیش بت چین برهمن شدند

بدو گفت بیژن مترس از گزند / که پیمان همانست و بگشاد بند

تو اکنون سوی لشکر خویش پوی / ز من هرچ دیدی بدیشان بگوی

بشد ترجمان بیژن آمد دمان / بکوه کنابد بزه بر کمان

چو بیژن نگه کرد زان رزمگاه / نبودش گذر جز بتوران سپاه

بترسید از انبوه مردم کشان / که یابند زان کار یکسر نشان

بجنگ اندر آیند برسان کوه / بسنده نباشد مگر با گروه

برآهخت درع سیاوش ز سر / بخفتان هومان بپوشید بر

بران چرمهٔ پیل‌پیکر نشست / درفش سر نامداران بدست

برفت و بران دشت کرد آفرین / بران بخت بیدار و فرخ زمین

چو آن دیده‌بانان لشکر ز دور / درفش و نشان سپهدار تور

بدیدند زان دیده برخاستند / بشادی خروشیدن آراستند

طلایه هیونی برافگند زود / بنزدیک پیران بکردار دود

که هومان بپیروزی شهریار / دوان آمد از مرکز کارزار

درفش سپهدار ایران نگون / تنش غرقه مانده بخاک اندرون

همه لشکرش برگرفته خروش / بهومان نهاده سپهدار گوش

چو بیژن میان دو رویه سپاه / رسید اندران سایهٔ تاج و گاه

بتوران رسید آن زمان ترجمان / بگفت آنچ دید از بد بدگمان

هم آنگه بپیران رسید آگهی / که شد تیره آن فر شاهنشهی

سبک بیژن اندر میان سپاه / نگونسار کرد آن درفش سیاه

چو آن دیده‌بانان ایران سپاه / نگون یافتند آن درفش سیاه

سوی پهلوان روی برگاشتند / وزان دیده گه نعره برداشتند

وزآنجا هیونی بسان نوند / طلایه سوی پهلوان برفگند

که بیژن بپروزی آمد چو شیر / درفش سیه را سر آورده زیر

چو دیوانگان گیو گشته نوان / بهرسو خروشان و هر سو دوان

همی آگهی جست زان نیوپور / همی ماتم آورد هنگام سور

چو آگاهی آمد ز بیژن بدوی / دمان پیش فرزند بنهاد روی

چو چشمش بروی گرامی رسید / ز اسب اندر آمد چنان چون سزید

بغلتید و بنهاد بر خاک سر / همی آفرین خواند بر دادگر

گرفتش ببر باز فرزند را / دلیر و جوان و خردمند را

وزآنجا دمان سوی سالار شاه / ستایش کنان برگرفتند راه

چو دیدند مر پهلوان را ز دور / نبیره فرود آمد از اسب تور

پر از خون سلیح و پر از خاک سر / سرگرد هومان بفتراک بر

بپیش نیا رفت بیژن چو دود / همی یاد کرد آن کجا رفته بود

سلیح و سر و اسب هومان گرد / به پیش سپهدار گودرز برد

ز بیژن چنان شاد شد پهلوان / که گفتی برافشاند خواهد روان

گرفت آفرین پس بدادار بر / بران اختر و بخت بیدار بر

بگنجور فرمود پس پهلوان / که تاج آر با جامهٔ خسروان

گهربافته پیکر و بوم زر / درفشان چو خورشید تاج و کمر

ده اسب آوریدند زرین لگام / پری‌روی زرین کمر ده غلام

بدو داد و گفت از گه سام شیر / کسی ناورید اژدهایی بزیر

گشادی سپه را بدین جنگ دست / دل شاه ترکان بهم بر شکست

همه لشکر شاه ایران چو شیر / دمان و دنان بادپایان بزیر

وز اندوه پیران برآورد خشم / دل از درد خسته پر از آب چشم

بنستیهن آنگه فرستاد کس / که ای نامور گرد فریادرس

سزد گر کنی جنگ را تیز چنگ / بکین برادر نسازی درنگ

بایرانیان بر شبیخون کنی / زمین را بخون رود جیحون کنی

ببر ده هزار آزموده سوار / کمر بسته بر کینه و کارزار

مگر کین هومان تو بازآوری / سر دشمنان را بگاز آوری

چو رفتی بنزدیک لشکر فراز / سپه را یکی سوی هومان بساز

بدو گفت نستیهن ایدون کنم / که از خون زمین رود جیحون کنم

دو بهره چو از تیره شب درگذشت / ز جوش سواران بجوشید دشت

گرفتند ترکان همه تاختن / بدان تاختن گردن افراختن

چو نستیهن آن لشکر کینه‌خواه / بیاورد نزدیک ایران سپاه

سپیده‌دمان تا بدانجا رسید / چو از دیده گه دیده‌بانش بدید

چو کارآگهان آگهی یافتند / سبک سوی گودرز بشتافتند

که آمد سپاهی چو کوه روان / که گویی ندارند گویا زبان

بران سان که رسم شبیخون بود / سپهدار داند که آن چون بود

بلشکر بفرمود پس پهلوان / که بیدار باشید و روشن‌روان

بخواند آن زمان بیژن گیو را / ابا تیغ‌زن لشکر نیو را

بدو گفت نیک اختر و کام تو / شکسته دل دشمن از نام تو

ببر هرک باید ز گردان من / ازین نامداران و مردان من

پذیره شو این تاختن را چو شیر / سپاه اندر آورد به مردی بزیر

گزین کرد بیژن ز لشکر سوار / دلیران و پرخاشجویان هزار

رسیدند پس یک بدیگر فراز / دو لشکر پر از کینه و رزمساز

همه گرزها بر کشیدند پاک / یکی ابر بست از بر تیره خاک

فرود آمد از کوه ابر سیاه / بپوشید دیدار توران سپاه

سپهدار چون گرد تیره بدید / کزو لشکر ترک شد ناپدید

کمانها بفرمود کردن بزه / برآمد خروش از مهان و ز که

چو بیژن به نستیهن اندر رسید / درفش سر ویسگان را بدید

هوا سربسر گشته زنگارگون / زمین شد بکردار دریای خون

ز ترکان دو بهره فتاده نگون / بزیر پی اسب غرقه بخون

یکی تیر بر اسب نستیهنا / رسید از گشاد و بر بیژنا

ز درد اندر آمد تگاور بروی / رسید اندرو بیژن جنگجوی

عمودی بزد بر سر ترگ‌دار / تهی ماند ازو مغز و برگشت کار

چنین گفت بیژن بایرانیان / که هر کو ببندد کمر بر میان

بجز گرز و شمشیر گیرد بدست / کمان بر سرش بر کنم پاک پست

که ترکان بدیدن پری چهره‌اند / بجنگ از هنر پاک بی‌بهره‌اند

دلیری گرفتند کنداوران / کشیدند لشکر پرندآوران

چو پیلان همه دشت بر یکدگر / فگنده ز تنها جدا مانده سر

ازان رزمگه تا بتوران سپاه / دمان از پس اندر گرفتند راه

چو پیران ندید آن زمان با سپاه / برادر بدو گشت گیتی سیاه

بکارآگهان گفت زین رزمگاه / هیونی بتازد به آوردگاه

که آردنشانی ز نستیهنم / وگرنه دو دیده ز سر برکنم

هیونی برون تاختند آن زمان / برفت و بدید و بیامد دمان

که نستیهن آنک بدان رزمگاه / ابا نامداران توران سپاه

بریده سرافگنده بر سان پیل / تن از گرز خسته بکردار نیل

چو بشنید پیران برآمد بجوش / نماند آن زمان با سپهدار هوش

همی کند موی و همی ریخت آب / ازو دور شد خورد و آرام و خواب

بزد دست و بدرید رومی قبای / برآمد خروشیدن های های

همی گفت کای کردگار جهان / همانا که با تو بدستم نهان

که بگسست از بازوان زور من / چنین تیره شد اختر و هور من

دریغ آن هژبر افن گردگیر / جوان دلاور سوار هژیر

گرامی برادر جهانبان من / سر ویسگان گرد هومان من

چو نستیهن آن شیر شرزه بجنگ / که روباه بودی بجنگش پلنگ

کرا یابم اکنون بدین رزمگاه / بجنگ اندر آورد باید سپاه

بزد نای رویین و بربست کوس / هوا نیلگون شد زمین آبنوس

ز کوه کنابد برون شد سپاه / بشد روشنایی ز خورشید و ماه

سپهدار ایران بزد کرنای / سپاه اندر آورد و بگرفت جای

میان سپه کاویانی درفش / بپیش اندرون تیغهای بنفش

همه نامدارن پرخاشخر / ابا نیزه و گرزهٔ گاوسر

سپیده‌دمان اندر آمد سپاه / به پیکار تا گشت گیتی سیاه

برفتند زان پی به بنگاه خویش / بخیمه شد این، آن بخرگاه خویش

سپهدار ایران به زیبد رسید / از اندیشه کردن دلش بردمید

همی گفت کامروز رزمی گران / بکردیم و کشتیم ازیشان سران

گمانی برم زانک پیران کنون / دواند سوی شاه ترکان هیون

وزو یار خواهد بجنگ سپاه / رسانم کنون آگهی من بشاه

نویسندهٔ نامه را خواند و گفت / برآورد خواهم نهان از نهفت

اگر برگشایی تو لب را ز بند / زبان آورد بر سرت برگزند

یکی نامه فرمود نزدیک شاه / بگاه کردن ز کار سپاه

بخسرو نمود آن کجا رفته بود / سخن هرچ پیران بود گفته بود

فرستادن گیو و پیوند و مهر / نمودن بدو کار گردان سپهر

ز پاسخ که دادند مر گیو را / بزرگان و فرزانهٔ نیو را

وزان لشکری کز پسش چون پلنگ / بیاورد سوی کنابد بجنگ

ازان پس کجا رزمگه ساختند / وزان رزم دلرا بپرداختند

ز هومان و نستیهن جنگجوی / سراسر همه یاد کرد اندر اوی

ز کردار بیژن که روز نبرد / بدان گرزداران توران چه کرد

سخن سربسر چون همه گفته بود / ز پیکار و جنگ آن کجا رفته بود

بپردخت زان پس بافراسیاب / که با لشکر آمد بنزدیک آب

گر او از لب رود جیحون سپاه / بایران گذارد سپه را براه

تو دانی که با او نداریم پای / ایا فرخجسته جهان کدخدای

مگر خسرو آید بپشت سپاه / بسر بر نهد بندگانرا کلاه

ور ایدونک پیران کند دست پیش / بخواهد سپه یاور از شاه خویش

بخسرو رسد زان سپس آگهی / ک با او چه سازد ببختت رهی

و دیگر که از رستم دیو بند / ز لهراسب وز اشکش هوشمند

ز کردار ایشان به کهتر خبر / رساند مگر شاه پیروزگر

چو نامه بمهر اندر آورد و بند / بفرمود تا بر ستور نوند

تشستنگه خسروی ساختند / فراوان تگاور برون تاختند

بفرمود تا رفت پیشش هجیر / جوانی بکردار هشیار و پیر

بگفت آن سخن سربسر پهلوان / بپیش هشیوار پور جوان

بدو گفت کای پور هشیاردل / یکی تیز گردان بدین کاردل

اگر مر تو را نزد من دستگاه / همی جست باید کنونست گاه

چو بستانی این نامه هم در زمان / برو هم بکردار باد دمان

شب و روز ماسای و سر بر مخار / ببر نامهٔ من بر شهریار

بپدرود کردن گرفتش ببر / برون آمد از پیش فرخ پدر

ز لشکر دو تن را بر خویش خواند / سبکشان باسب تگاور نشاند

برون شد ز پرده‌سرای پدر / بهر منزلی بر هیونی دگر

خور و خواب و آرامشان بر ستور / چه تاریکی شب چه تابنده هور

بران گونه پویان براه آمدند / بیک هفته نزدیک شاه آمدند

چو از راه ایران بیامد سوار / کس آمد بر خسرو نامدار

پذیره فرستاد شماخ را / چه مایه دلیران گستاخ را

بپرسید چون دید روی هجیر / که ای پهلوان‌زادهٔ شیرگیر

درودست باری که بس ناگهان / رسیدی به نزدیک شاه جهان

بفرمود تا پرده برداشتند / باسبش ز درگاه بگذاشتند

هجیر اندر آمد چو خسرو بدوی / نگه کرد پیشش بمالید روی

بپرسید بسیار و بنشاندش / هزاران هجیر آفرین خواندش

ز گوهر یکی تاج پیروزه شاه / بسر بر نهادش چو رخشنده ماه

ز گودرز وز مهتران سپاه / ز هر یک یکایک بپرسید شاه

درود بزرگان بخسرو بداد / همه کار لشکر برو کرد یاد

بدو داد پس نامهٔ پهلوان / جوان خردمند روشن‌روان

نویسنده را پیش بنشاندند / بفرمود تا نامه برخواندند

چو برخواند نامه بخسرو دبیر / ز یاقوت رخشان دهان هجیر

بیاگند وزان پس بگنجور گفت / که دینار و دیبا بیار از نهفت

بیاورد بدره چو فرمان شنید / همی ریخت تا شد سرش ناپدید

بیاورد پس جامه زرنگار / چنانچون بود از در شهریار

همیدون ببردند پیش هجیر / ابا زین زرین ده اسب هژیر

بیارانش بر خلعت افگند نیز / درم داد و دینار و هرگونه چیز

ازان پس جو از جای برخاستند / نشستنگه می بیاراستند

هجیر و بزرگان خسروپرست / گرفتند یکسر همه می بدست

نشستند یک روز و یک شب بهم / همی رای زد خسرو از بیش و کم

بشبگیر خسرو سر و تن بشست / بپیش جهانداور آمد نخست

بپوشید نو جامهٔ بندگی / دو دیده چو ابری ببارندگی

دوتایی شده پشت و بنهاد سر / همی آفرین خواند بر دادگر

ازو خواست پیروزی و فرهی / بدو جست دیهیم و تخت مهی

بیزدان بنالید ز افراسیاب / بدرد از دو دیده فرو ریخت آب

وزآنجا بیامد چو سرو سهی / نشست از برگاه شاههنشهی

دبیر خردمند را پیش خواند / سخنهای بایسته با او براند

چو آن نامه را زود پاسخ نوشت / پدید آورید اندرو خوب و زشت

نخست آفرین کرد بر کردگار / کزو دید نیک و بد روزگار

دگر آفرین کرد بر پهلوان / که جاوید بادی و روشن‌روان

خجسته سپهدار بسیار هوش / همه رای و دانش همه جنگ و جوش

خداوند گوپال و تیغ بنفش / فروزندهٔ کاویانی درفش

سپاس از جهاندار یزدان ما / که پیروز بودند گردان ما

از اختر ترا روشنایی نمود / ز دشمن برآورد ناگاه دود

نخست آنک گفتی که مر گیو را / بزرگان فرزانه و نیو را

بنزدیک پیران فرستاده‌ام / چه مایه ورا پندها داده‌ام

نپذرفت ازان پس خود او پند من / نجست اندرین کار پیوند من

سپهبد یکی داستان زد برین / چو دستور پیشین برآورد کین

که هر مهتری کو روان کاستست / ز نیکی ببخت بد آراستست

مرا زان سخن پیش بود آگهی / که پیران دل از کین نخواهد تهی

ولیکن ازان خوب کردار او / نجستم همی ژرف پیکار او

کنون آشکارا نمود این سپهر / که پیران بتوران گراید بمهر

کنون چون نبیند جز افراسیاب / دلش را تو از مهر او برمتاب

گر او بر خرد برگزیند هوا / بکوشش نروید ز خاراگیا

تو با دشمن ار خوب گویی رواست / از آزادگان خوب گفتن سزاست

و دیگر ز پیکار جنگ‌آوران / کجا یاد کردی به گرز گران

ز نیک‌اختر و گردش هور و ماه / ز کوشش نمودن بران رزمگاه

مرا این درستست کز کار کرد / تو پیروز باشی بروز نبرد

نبیره کجا چون تو دارد نیا / بجنگ اندرون باشدش کیمیا

ز شیران چه زاید مگر نره شیر / چنانچون بود نامدار و دلیر

به بیداد برنیست این کار تو / بسندست یزدان نگهدار تو

تو زور و دلیری ز یزدان شناس / ازو دار تا زنده باشی سپاس

سدیگر که گفتی که افراسیاب / سپه را همی بگذارند ز آب

ز پیران فرستاده شد نزد اوی / سپاهش بایران نهادست روی

همانست یکسر که گفتی سخن / کنون باز پاسخ فگندیم بن

بدان ای پر اندیشه سالار من / بهر کار شایستهٔ کار من

که او بر لب رود جیحون درنگ / نه ازان کرد کید بر ما بجنگ

که خاقان برو لشکر آرد ز چین / فراز آمدش از دو رویه کمین

و دیگر که از لشکران گران / پراگنده برگرد توران سران

بدو دشمن آمد ز هر سو پدید / ازان بر لب رود جیحون کشید

بپنجم سخن کگهی خواستی / بمهر گوان دل بیاراستی

چو لهراسب و چون اشکش تیزچنگ / چو رستم سپهبد دمنده نهنگ

بدان ای سپهدار و آگاه باش / بهر کار با بخت همراه باش

کزان سو که شد رستم شیرمرد / ز کشمیر و کابل برآورد گرد

وزان سو که شد اشکش تیزهوش / برآمد ز خوارزم یکسر خروش

برزم اندرون شیده برگشت ازوی / سوی شهر گرگان نهادست روی

وزان سو که لهراسب شد با سپاه / همه مهتران برگشادند راه

الانان و غز گشت پرداخته / شد آن پادشاهی همه ساخته

گر افراسیاب اندر آید براه / زجیحون بدین سو گذارد سپاه

بگیرند گردان پس پشت اوی / نماند به جز باد در مشت اوی

تو بشناس کو شهر آباد خویش / بر و بوم و فرخنده بنیاد خویش

بگفتار پیران نماند بجای / بدشمن سپارد نهد پیش پای

نجنباند او داستان را دو لب / که ناید خبر زو بمن روز و شب

بدان روز هرگز مبادا درود / که او بگذراند سپه را ز رود

بما برکند پیشدستی بجنگ / نبیند کس این روز تاریک و تنگ

بفرمایم اکنون که بر پیل کوس / ببندد دمنده سپهدار طوس

دهستان و گرگان و آن بوم و بر / بگیرد برآرد بخورشید سر

من اندر پی طوس با پیل و گاه / بیاری بیایم بپشت سپاه

تو از جنگ پیران مبر تاب روی / سپه را بیارای و زو کینه‌جوی

چو هومان و نستیهن از پشت اوی / جدا ماند شد باد در مشت اوی

گر از نامداران ایران نبرد / بخواهد بفرما وزان برمگرد

چو پیران نبرد تو جوید دلیر / کمن بددلی پیش او شو چو شیر

به پیکار مندیش ز افراسیاب / بجای آرد دل روی ازو برمتاب

چو آید بجنگ اندرون جنگجوی / نباید که برتابی از جنگ روی

بریشان تو پیروز باشی بجنگ / نگر دل نداری بدین کار تنگ

چنین دارم اومید از کردگار / که پیروز باشی تو در کارزار

همیدون گمانم که چون من ز راه / بپشت سپاه اندر آرم سپاه

بریشان شما رانده باشید کام / به خورشید تابان برآورده نام

ز کاوس وز طوس نزد سپاه / درود فراوان فرستاد شاه

بران نامه بنهاد خسرو نگین / فرستاده را داد و کرد آفرین

چو از پیش خسرو برون شد هجیر / سپهبد همی رای زد با وزیر

ز بس مهربانی که بد بر سپاه / سراسر همه رزم بد رای شاه

همی گفت اگر لشکر افراسیاب / بجنباند از جای و بگذارد آب

سپاه مرا بگسلاند ز جای / مرا رفت باید همینست رای

همانگه شه نوذران را بخواند / بفرمود تا تیز لشکر براند

بسوی دهستان سپه برکشید / همه دشت خوارزم لشکر کشید

نگهبان لشکر بود روز جنگ / بجنگ اندر آید بسان پلنگ

تبیره برآمد ز درگاه طوس / خروشیدن نای رویین و کوس

سپاه و سپهبد برفتن گرفت / زمین سم اسبان نهفتن گرفت

تو گفتی که خورشید تابان بجای / بماند از نهیب سواران بپای

دو هفته همی رفت زان سان سپاه / بشد روشنایی ز خورشید و ماه

پراگنده بر گرد کشور خبر / ز جنبیدن شاه پیروزگر

چو طوس از در شاه ایران برفت / سبک شاه رفتن بسیچید تفت

ابا ده هزار از گزیده سران / همه نامداران و کنداوران

بنزدیک گودرز بنهاد روی / ابا نامداران پرخاشجوی

ابا پیل و با کوس و با فرهی / ابا تخت و با تاج شاهنشهی

هجیر آمد از پیش خسرودمان / گرازان و خندان و دل شادمان

ابا خلعت و خوبی و خرمی / تو گفتی همی برنوردد زمی

چو آمد به نزدیک پرده‌سرای / برآمد خروشیدن کرنای

پذیره شدندش سران سربسر / زمین پر ز آهن هوا پر ز زر

چو خیزد بچرخ اندرون داوری / ز ماه و ز ناهید وز مشتری

بیاراست لشکر چو چشم خروس / ابا زنگ زرین و پیلان و کوس

چو آمد بر نامور پهلوان / بگفت آنچ دید از شه خسروان

نوازیدن شاه و پیوند اوی / همی گفت از رادی و پند اوی

که چون بر سپه گستریدست مهر / چگونه ز پیغام بگشاد چهر

پس آن نامهٔ شهریار جهان / بگودرز داد و درود مهان

نوازیدن شاه بشنید ازوی / بمالید بر نامه بر چشم و روی

چو بگشاد مهرش بخواننده داد / سخنها برو کرد خواننده یاد

سپهدار بر شاه کرد آفرین / بفرمان ببوسید روی زمین

ببود آن شب و رای زد با پسر / بشبگیر بنشست و بگشاد در

همه نامداران لشگر پگاه / برفتند بر سر نهاده کلاه

پس آن نامهٔ شاه، فرخ هجیر / بیاورد و بنهاد پیش دبیر

دبیر آن زمان پند و فرمان شاه / ز نامه همی خواند پیش سپاه

سپهدار رزی دهان را بخواند / بدیوان دینار دادن نشاند

ز اسبان گله هرچ بودش به کوه / بلشکر گه آورد یکسر گروه

در گنج دینار و تیغ و کمر / همان مایه‌ور جوشن و خود زر

بروزی دهان داد یکسر کلید / چو آمد گه نام جستن پدید

برافشاند بر لشکر آن خواسته / سوار و پیاده شد آراسته

یکی لشکری گشن برسان کوه / زمین از پی بادپایان ستوه

دل شیر غران ازیشان به بیم / همه غرقه در آهن و زر و سیم

بفرمودشان جنگ را ساختن / دل و گوش دادن بکین آختن

برفتند پیش سپهبد گروه / بر انبوه لشکر بکردار کوه

بریشان نگه کرد سالار مرد / زمین تیره دید آسمان لاژورد

چنین گفت کز گاه رزم پشین / نیاراست کس رزمگاهی چنین

باسب و سلیح و بسیم و بزر / بپیلان جنگی و شیران نر

اگر یار باشد جهان‌آفرین / نپیچیم از ایدر عنان تا بچین

چو بنشست فرزانگان را بخواند / ابا نامداران برامش نشاند

همی خورد شادی‌کنان دل بجای / همی با یلان جنگ را کرد رای

بپیران رسید آگهی زین سخن / که سالار ایران چه افگند بن

ازان آگهی شد دلش پرنهیب / سوی چاره برگشت و بند و فریب

ز دستور فرخنده رای آنگهی / بجست اندر آن کینه جستن رهی

یکی نامه فرمود پس تا دبیر / نویسد سوی پهلوان دلپذیر

سر نامه کرد آفرین بزرگ / بیزدان پناهش ز دیو سترگ

دگر گفت کز کردگار جهان / بخواهم همی آشکار و نهان

مگر کز میان تو رویه سپاه / جهاندار بردارد این کینه‌گاه

اگر تو که گودرزی آن خواستی / که گیتی بکینه بیاراستی

برآمد ازین کینه گه کام تو / چه گویی چه باشد سرانجام تو

نگه کن که چندان دلیران من / ز خویشان نزدیک و شیران من

تن بی سرانشان فگندی بخاک / ز یزدان نداری همی شرم و باک

ز مهر و خرد روی برتافتی / کنون آنچ جستی همه یافتی

گه آمد که گردی ازین کینه سیر / بخون ریختن چند باشی دلیر

نگه کن کز ایران و توران سوار / چه مایه تبه شد بدین کارزار

بکین جستن مرده‌ای ناپدید / سر زندگان چند باید برید

گه آمد که بخشایش آید ترا / ز کین جستن آسایش آید ترا

اگر بازیابی شده روزگار / بگیتی درون تخم کینه مکار

روانت مرنجان و مگذار تن / ز خون ریختن بازکش خویشتن

پس از مرگ نفرین بود بر کسی / کزو نام زشتی بماند بسی

نباید که زشتی بماندت نام / وگر تو بدان سر شوی شادکام

هر آنگه که موی سیه شد سپید / ببودن نماند فراوان امید

بترسم که گر بار دیگر سپاه / بجنگ اندر آید بدین رزمگاه

نبینی ز هر دو سپه کس بپای / برفته روان تن بمانده بجای

ازان پس که داند که پیروز کیست / نگون‌بخت گر گیتی افروز کیست

ور ایدونک پیکار و خون ریختن / بدین رزمگه با من آویختن

کزین سان همی جنگ شیران کنی / همی از پی شهر ایران کنی

بگو تا من اکنون هم اندر شتاب / نوندی فرستم بافراسیاب

بدان تا بفرمایدم تا زمین / ببخشم و پس در نوردیم کین

چنانچون بگاه منوچهر شاه / ببخشش همی داشت گیتی نگاه

هران شهر کز مرز ایران نهی / بگو تا کنیم آن ز ترکان تهی

وز آباد و ویران و هر بوم و بر / که فرمود کیخسرو دادگر

از ایران بکوه اندر آید نخست / در غرچگان از بر بوم بست

دگر طالقان شهر تا فاریاب / همیدون در بلخ تا اندر آب

دگر پنجهیر و در بامیان / سر مرز ایران و جای کیان

دگر گوزگانان فرخنده جای / نهادست نامش جهان کدخدای

دگر مولیان تا در بدخشان / همینست ازین پادشاهی نشان

فروتر دگر دشت آموی و زم / که با شهر ختلان براید برم

چه شگنان وز ترمذ ویسه گرد / بخارا و شهری که هستش بگرد

همیدون برو تا در سغد نیز / نجوید کس آن پادشاهی بنیز

وزان سو که شد رستم گرد سوز / سپارم بدو کشور نیمروز

ز کوه و ز هامون بخوانم سپاه / سوی باختر برگشاییم راه

بپردازم این تا در هندوان / نداریم تاریک ازین پس روان

ز کشمیر وز کابل و قندهار / شما را بود آن همه زین شمار

وزان سو که لهراسب شد جنگجوی / الانان و غر در سپارم بدوی

ازین مرز پیوسته تا کوه قاف / بخسرو سپاریم بی‌جنگ و لاف

وزان سو که اشکش بشد همچنین / بپردازم اکنون سراسر زمین

وزان پس که این کرده باشم همه / ز هر سو بر خویش خوانم رمه

بسوگند پیمان کنم پیش تو / کزین پس نباشم بداندیش تو

بدانی که ما راستی خواستیم / بمهر و وفا دل بیاراستیم

سوی شاه ترکان فرستم خبر / که ما را ز کینه بپیچید سر

همیدون تو نزدیک خسرو بمهر / یکی نامه بنویس و بنمای چهر

چنین از ره مهر و پیکار من / ز خون ریختن با تو گفتار من

چو پیمان همه کرده باشیم راست / ز من خواسته هرچ خسرو بخواست

فرستم همه سربسر نزد شاه / در کین ببندد مگر بر سپاه

ازان پس که این کرده باشیم نیز / گروگان فرستاده و داده چیز

بپیوندم این هر و آیین و دین / بدوزم بدست وفا چشم کین

که بشکست هنگام شاه بزرگ / ز بد گوهر تور و سلم سترگ

فریدون که از درد سرگشته شد / کجا ایرج نامور کشته شد

ز من هرچ باید بنیکی بخواه / ازان پس برین نامه کن نزد شاه

نباید کزین خوب گفتار من / بسستی گمانی برند انجمن

که من جز بمهر این نگویم همی / سرانجام نیکی بجویم همی

مرا گنج و مردان از آن تو بیش / بمردانگی نام از آن تو پیش

ولیکن بدین کینه انگیختن / به بیداد هر جای خون ریختن

بسوزد همی بر سپه بر دلم / بکوشم که کین از میان بگسلم

سه دیگر که از کردگار جهان / بترسم همی آشکار و نهان

که نپسندد از ما بدی دادگر / گزافه نبردارد این شور و شر

اگر سر بپیچی ز گفتار من / نجویی همه ژرف کردار من

گنهکار دانی مرا بی‌گناه / نخواهی بگفتار کردن نگاه

کجا داد و بیداد نزدت یکیست / جز از کینه گستردنت رای نیست

گزین کن ز گردان ایران سران / کسی کو گراید برگرز گران

همیدون من از لشکر خویش مرد / گزینم چو باید ز بهر نبرد

همه یک بدیگر فرازآوریم / سران را ز سر سوی گاز آوریم

همیدون من و تو به آوردگاه / بگردیم یک با دگر کینه‌خواه

مگر بیگناهان ز خون ریختن / بسایش آیند ز آویختن

کسی کش گنهکار داری همی / وزو بر دل آزار داری همی

بپیش تو آرم بروز نبرد / ببایدت پیمان یکی نیز کرد

که بر ما تو گر دست یابی بخون / شود بخت گردان ترکان نگون

نیازاری از بن سپاه مرا / نسوزی بر و بوم و گاه مرا

گذرشان دهی تا بتوران شوند / کمین را نسازی بریشان کمند

وگر من شوم بر تو پیروزگر / دهد مر مرا اختر نیک بر

نسازم بایرانیان بر کمین / نگیریم خشم و نجوییم کین

سوی شهر ایران دهم راهشان / گذارم یکایک سوی شاهشان

ازیشان نگردد یکی کاسته / شوند ایمن از جان وز خواسته

ور ایدونک زینسان نجویی نبرد / دگرگونه خواهی همی کار کرد

بانبوه جویی همی کارزار / سپه را سراسر بجنگ اند آر

هران خون که آید بکین ریخته / تو باشی بدان گیتی آویخته

ببست از بر نامه بر بند را / بخواند آن گرانمایه فرزند را

پسر بد مر او را سر انجمن / یکی نام رویین و رویینه تن

بدو گفت نزدیک گودرز شو / سخن گوی هشیار و پاسخ شنو

چو رویین برفت از در نامور / فرستاده با ده سوار دگر

بیامد خردمند روشن‌روان / دمان تا سراپردهٔ پهلوان

چو رویین پیران بدرگه رسید / سوی پهلوان سپه کس دوید

فرستاده را خواند پس پهلوان / دمان از پس پرده آمد جوان

بیامد چو گودرز را دید دست / بکش کرد و سر پیش بنهاد پست

سپهدار بر جست و او را چو دود / بغوش تنگ اندر آورد زود

ز پیران بپرسید وز لشکرش / ز گردان وز شاه وز کشورش

خردمند رویین پس آن نامه پیش / بیاورد و بگزارد پیغام خویش

دبیر آمد و نامه برخواند زود / بگودرز گفت آنچ در نامه بود

چو نامه بگودرز برخواندند / همه نامداران فرو ماندند

ز بس چرب گفتار و ز پند خوب / نمودن بدو راه و پیوند خوب

خردمند پیران که در نامه یاد / چه آورد وز پند نیکو چه داد

برویین چنین گفت پس پهلوان / که‌ای پور سالار و فرخ جوان

تومهمان ما بود باید نخست / پس این پاسخ نامه بایدت جست

سراپردهٔ نو بپرداختند / نشستنگه خسروی ساختند

بدیبای رومی بیاراستند / خورشها و رامشگران خواستند

پراندیشه گشته دل پهلوان / نبشته ابا رای‌زن موبدان

همی پاسخ نامه آراستند / سخن هرچ نیکوتر آن خواستند

بیک هفته گودرز با رود و می / همی نامه را پاسخ افگند پی

ز بالا چو خورشید گیتی فروز / بگشتی سپهبد گه نیم‌روز

می و رود و مجلس بیاراستی / فرستاده را پیش خود خواستی

چو یک هفته بگذشت هشتم پگاه / نویسنده را خواند سالار شاه

بفرمود تا نامه پاسخ نوشت / درختی بنوی بکینه بگشت

سرنامه کرد آفرین از نخست / دگر پاسخ آورد یکسر درست

که بر خواندم نامه را سربسر / شنیدیم گفتار تو در بدر

رسانید رویین بر ما پیام / یکایک همه هرچ بردی تو نام

ولیکن شگفت آمدم کار تو / همی زین چنین چرب گفتار تو

دلت با زبان هیچ همسایه نیست / روان ترا از خرد مایه نیست

بهرجای چربی بکار آوری / چنین تو سخن پرنگار آوری

کسی را که از بن نباشد خرد / گمان بر تو بر مهربانی برد

چو شوره زمینی که از دور آب / نماید چو تابد برو آفتاب

ولیکن نه گاه فریبست و بند / که هنگام گرزست و تیغ و کمند

مرا با تو جز کین و پیکار نیست / گه پاسخ و روز گفتار نیست

نگر تا چه سان گردد اکنون سپهر / نه جای فریبست و پیوند و مهر

کرا داد خواهد جهاندار زور / کرا بردهد بخت پیروز هور

ولیکن بدین گفته پاسخ شنو / خرد یاد کن بخت را پیشرو

نخست آنک گفتی که از مهر نیز / ز یزدان وز گردش رستخیز

نخواهم که آید مرا پیش جنگ / دلم گشت ازین کار بیداد تنگ

دلت با زبان آشنایی نداشت / بدان گه که این گفته بر دل گماشت

اگر داد بودی بدلت اندرون / ترا پیشدستی نبودی بخون

که ز آغاز کار اندر آمد نخست / نبودی بخون ریختن هیچ سست

نخستین که آمد بپیش تو گیو / از ایران هشیوار مردان نیو

بسازیده مر جنگ را لشکری / ز کشور دمان تا دگر کشوری

تو کردی همه جنگ را دست پیش / سپه را تو برکندی از جای خویش

خرد، ار پس آمد تو پیش آمدی / بفرجام آرام بیش آمدی

ولیکن سرشت بد و خوی بد / ترانگذراند براه خرد

بدی خود بدان تخمه در گوهرست / ببد کردن آن تخمه اندر خورست

شنیدی که بر ایرج نیک‌بخت / چه آمد ز تور از پی تاج و تخت

چو از تور و سلم اندر آمد زمین / سراسر بگسترد بیداد و کین

فریدون که از درد دل روز و شب / گشادی بنفرین ایشان دو لب

بافراسیاب آمد آن مهر بد / ازان نامداران اندک خرد

ز سر با منوچهر نو کین نهاد / همیدون ابا نوذر و کیقباد

بکاوس کی کرد خود آنچ کرد / برآورد از ایران آباد گرد

ازان پس بکین سیاوش باز / فگند این چنین کینهٔ نو دارز

نیامد بدانگه ترا داد یاد / که او بی‌گنه جان شیرین بداد

جه مایه بزرگان که از تخت و گاه / از ایران شدند اندرین کین تباه

و دیگر که گفتی که با پیر سر / بخون ریختن کس نبندد کمر

بدان ای جهاندیدهٔ پرفریب / بهر کار دیده فراز و نشیب

که یزدان مرا زندگانی دراز / بدان داد با بخت گردن‌فراز

که از شهر توران بروز نبرد / ز کینه برآرم بخورشید گرد

بترسم همی زانک یزدان من / ز تن بگسلاند مگر جان من

من این کینه را ناوریده بجای / بر و بومتان ناسپرده بپای

سدیگر که گفتی ز یزدان پاک / نبینم بدلت اندرون بیم و باک

ندانی کزین خیره خون ریختن / گرفتار کردی بفرجام تن

من اکنون بدین خوب گفتار تو / اگر باز گردم ز پیکار تو

بهنگام پرسش ز من کردگار / بپرسد ازین گردش روزگار

که سالاری و گنج و مردانگی / ترا دادم و زور و فرزانگی

بکین سیاوش کمر بر میان / نبستی چرا پیش ایرانیان

بهفتاد خون گرامی پسر / بپرسد ز من داور دادگر

ز پاسخ بپیش جهان‌آفرین / چه گویم چرا بازگشتم ز کین

ز کار سیاوش چهارم سخن / که افگندی ای پیر سالار بن

که گفتی ز بهر تنی گشته خاک / نشاید ستد زنده را جان پاک

تو بشناس کین زشت کردارها / بدل پر ز هر گونه آزارها

که با شهر ایران شما کرده‌اید / چه مایه کیان را بیازرده‌اید

چه پیمان شکستن چه کین ساختن / همیشه بسوی بدی تاختن

چو یاد آورم چون کنم آشتی / که نیکی سراسر بدی کاشتی

بپنجم که گفتی که پیمان کنم / ز توران سران را گروگان کنم

بنزدیک خسرو فرستیم گنج / ببندیم بر خویشتن راه رنج

بدان ای نگهبان توران سپاه / که فرمان جز اینست ما را ز شاه

مرا جنگ فرمود و آویختن / بکین سیاوش خون ریختن

چو فرمان خسرو نیارم بجای / روان شرم دارد بدیگر سرای

ور اومید داری که خسرو بمهر / گشاید برین گفتها بر تو چهر

گروگان و آن خواسته هرچ هست / چو لهاک و رویین خسروپرست

گسی کن بزودی بنزدیک شاه / سوی شهر ایران گشادست راه

ششم شهر ایران که کردی تو یاد / برو و بوم آباد فرخ‌نژاد

سپاریم گفتی بخسرو همه / ز هر سو بر خویش خوانم رمه

تراکرد یزدان ازان بی‌نیاز / گر آگه نه‌ای تا گشاییم راز

سوی باختر تا بمرز خزر / همه گشت لهراسب را سربسر

سوی نیمروز اندرون تا بسند / جهان شد بکردار روی پرند

تهم رستم نیو با تیغ تیز / برآورد ازیشان دم رستخیز

سر هندوان با درفش سیاه / فرستاد رستم بنزدیک شاه

دهستان و خوارزم و آن بوم و بر / که ترکان برآورده بودند سر

بیابان ازیشان بپرداختند / سوی باختر تاختن ساختند

ببارید بر شیده اشکش تگرگ / فراز آوریدش بنزدیک مرگ

اسیران وز خواسته چند چیز / فرستاد نزدیک خسرو بنیز

وزین سو من و تو به جنگ اندریم / بدین مرکز نام و ننگ اندریم

بیک جنگ دیدی همه دستبرد / ازین نامداران و مردان گرد

ور ایدونک روی اندر آری بروی / رهانم ترا زین همه گفت و گوی

بنیروی یزدان و فرمان شاه / بخون غرقه گردانم این رزمگاه

تو ای نامور پهلوان سپاه / نگه کن بدین گردش هور و ماه

که بند سپهری فراز آمدست / سربخت ترکان بگاز آمدست

نگر تا ز کردار بدگوهرت / چه آرد جهان‌آفرین بر سرت

زمانه ز بد دامن اندر کشید / مکافات بد را بد آید پدید

تو بندیش هشیار و بگشای گوش / سخن از خردمند مردم نیوش

بدان کین چنین لشکر نامدار / سواران شمشیرزن صدهزار

همه نامجوی و همه کینه‌خواه / بافسون نگردند ازین رزمگاه

زمانه برآمد به هفتم سخن / فگندی وفا را بسوگند بن

بپیمان مرا با تو گفتار نیست / خرد را روانت خریدار نیست

ازیراک باهرک پیمان کنی / وفا را بفرجام هم بشکنی

بسوگند تو شد سیاوش بباد / بگفتار بر تو کس ایمن مباد

نبودیش فریادرس روز درد / چه مایه بسختی ترا یاد کرد

به هشتم که گفتی مرا تاج و تخت / از آن تو بیشست مردی و بخت

همیدون فزونم بمردان و گنج / ولیکن دلم را ز مهرست رنج

من ایدون گمانم که تا این زمان / بجنگ آزمودی مرا بی‌گمان

گرم بی‌هنر یافتی روز کین / تو دانی کنون بازم از پس ببین

بفرجام گفتی ز مردان مرد / تنی چند بگزین ز بهر نبرد

من از لشکر ترک هم زین نشان / بیارم سواران مردم‌کشان

که از مهربانی که بر لشکرم / نخواهم که بیداد کین گسترم

تو با مهربانی نهی پای پیش / که دانی نهان دل و رای خویش

بیازارد از من جهاندار شاه / گر از یکدگر بگسلانم سپاه

نهم آنک گفتی مبارز گزین / که با من بگردد برین دشت کین

یکی لشکری پرگنه پیش من / پرآزار ازیشان دل انجمن

نباشد ز من شاه همداستان / کزیشان بگردم بدین داستان

نخستین بانبوه زخمی چو کوه / بباید زدن سر بر همگروه

میان دو لشکر دو صف برکشید / گر ایدونک پیروزی آید پدید

وگرنه همین نامداران مرد / بیاریم و سازیم جای نبرد

ازین گفته گر بگسلی باز دل / من از گفتهٔ خود نیم دلگسل

ور ایدونک با من به آوردگاه / بسنده نخواهی بدن با سپاه

سپه خواه و یاور ز سالار خویش / بژرفی نگه‌دار پیکار خویش

پراگنده از لشکرت خستگان / ز خویشان نزدیک و پیوستگان

بمان تا کندشان پزشکان درست / زمان جستن اکنون بدین کار تست

اگر خواهی از من زمان درنگ / وگر جنگ جویی بیارای جنگ

بدان گفتم این تا بروز نبرد / بما بر بهانه نبایدت کرد

که ناگاه با ما بجنگ آمدی / کمین کردی و بی‌درنگ آمدی

من این کین اگر تا بصد سالیان / بخواهم همانست و اکنون همان

ازین کینه برگشتن امید نیست / شب و روز بی‌دیدگان را یکیست

چو آن پاسخ نامه گشت اسپری / فرستاده آمد بسان پری

کمر بر میان با ستور نوند / ز مردان به گرد اندرش نیز چند

فرود آمد از باره رویین گرد / گوان را همه پیش گودرز برد

سپهبد بفرمود تا موبدان / زلشکر همه نامور بخردان

بزودی سوی پهلوان آمدند / خردمند و روشن‌روان آمدند

پس آن پاسخ نامه پیش گوان / بفرمود خواندن همی پهلوان

بزرگان که آن نامهٔ دلپذیر / شنیدند گفتار فرخ دبیر

هش و رای پیران تنک داشتند / همه پند او را سبک داشتند

بگودرز بر آفرین خواند / ورا پهلوان گزین خواندند

پس آن نامه را مهر کرد و بداد / برویین پیران ویسه‌نژاد

چو از پیش گودرز برخاستند / بفرمود تا خلعت آراستند

از اسبان تازی بزرین ستام / چه افسر چه شمشیر زرین نیام

ببخشید یارانش را سیم و زر / کرا در خور آمد کلاه و کمر

برفت از در پهلوان با سپاه / سوی لشکر خویش بگرفت راه

چو رویین بنزدیک پیران رسید / بپیش پدر شد چنانچون سزید

بنزدیک تختش فرو برد سر / جهاندیده پیران گرفتش ببر

چو بگزارد پیغام سالار شاه / بگفت آنچ دید اندران رزمگاه

پس آن نامه برخواند پیشش دبیر / رخ پهلوان سپه شد چو قیر

دلش گشت پردرد و جان پرنهیب / بدانست کآمد بتنگی نشیب

شکیبایی و خامشی برگزید / بکرد آن سخن بر سپه ناپدید

ازان پس چنین گفت پیش سپاه / که گودرز را دل نیامد براه

ازان خون هفتاد پور گزین / نیارامدش یک زمان دل ز کین

گر ایدونک او بر گذشته سخن / بنوی همی کینه سازد ز بن

چرا من بکین برادر کمر / نبندم نخارم ازین کینه سر

هم از خون نهصد سر نامدار / که از تن جدا شد گه کارزار

که اندر بر و بوم ترکان دگر / سواری چو هومان نبندد کمر

چو نستیهن آن سرو سایه فگن / که شد ناپدید از همه انجمن

بباید کنون بست ما را کمر / نمانم بایرانیان بوم و بر

بنیروی یزدان و شمشیر تیز / برآرم ازان انجمن رستخیز

از اسبان گله هرچ شایسته بود / ز هر سو بلشکر گه آورد زود

پیاده همه کرد یکسر سوار / دو اسبه سوار از پس کارزار

سرگنجهای کهن برگشاد / بدینار دادن دل اندر نهاد

چو این کرده شد نزد افراسیاب / نوندی برافگند هنگام خواب

فرستاده‌ای با هش و رای پیر / سخن‌گوی و گرد و سوار و دبیر

که رو شاه توران سپه را بگوی / که ای دادگر خسرو نامجوی

کز آنگه که چرخ سپهر بلند / بگشت از بر تیره خاک نژند

چو تو شاه بر گاه ننشست نیز / به کس نام شاهی نپیوست نیز

نه زیبا بود جز تو مر تخت را / کلاه و کمر بستن و بخت را

ازان کس برآرد جهاندار گرد / که پیش تو آید بروز نبرد

یکی بنده‌ام من گنهکار تو / کشیده سر از جان بیدار تو

ز کیخسرو از من بیازرد شاه / جزین خویشتن را ندانم گناه

که این ایزدی بود بود آنچ بود / ندارد ز گفتار بسیار سود

اگر نیز بیند مرا زین گناه / کند گردن آزاد و آید براه

رسانم من اکنون بشاه آگهی / که گردون چه آورد پیش رهی

کشیدم بکوه کنابد سپاه / بایرانیان بر ببستیم راه

وزان سو بیامد سپاهی گران / سپهدار گودرز و با او سران

کز ایران ز گاه منوچهر شاه / فزون زان نیامد بتوران سپاه

به زیبد یکی جایگه ساختند / سپه را دران کوه بنشاختند

سپه را سه روز و سه شب چون پلنگ / بروی اندر آورده بد روی تنگ

نجستیم رزم اندران کینه‌گاه / که آید مگر سوی هامون سپاه

نیامد سپاهش ازان که برون / سر پهلوانان ما شد نگون

سپهدار ایران نیامد ستوه / بهامون نیاورد لشکر ز کوه

برادر جهاندار هومان من / بکینه بجوشید ازین انجمن

بایران سپه شد که جوید نبرد / ندانم چه آمد بران شیرمرد

بیامد بکین جستنش پور گیو / بگردید با گرد هومان نیو

ابر دست چون بیژنی کشته شد / سر من ز تیمار او گشته شد

که دانست هرگز که سرو بلند / بباغ از گیا یافت خواهد گزند

دل نامداران همه بر شکست / همه شادمانی شد از درد پست

و دیگر چو نستیهن نامدار / ابا ده هزار آزموده سوار

برفت از بر من سپیده دمان / همان بیژنش کند سر در زمان

من از درد دل برکشیدم سپاه / غریوان برفتم به آوردگاه

یکی رزم تا شب برآمد ز کوه / بکردیم یک با دگر همگروه

چو نهصد تن از نامداران شاه / سر از تن جدا شد برین رزمگاه

دو بهره ز گردان این انجمن / دل از درد خسته بشمشیر تن

بما بر شده چیره ایرانیان / بکینه همه پاک بسته میان

بترسم همی زانک گردان سپهر / بخواهد بریدن ز ما پاک مهر

وزان پس شنیدم یکی بدخبر / کزان نیز برگشتم آسیمه سر

که کیخسرو آید همی با سپاه / بپشت سپهبد بدین رزمگاه

گرایدونک گردد درست این خبر / که خسرو کند سوی ما برگذر

جهاندار داند که من با سپاه / نیارم شدن پیش او کینه‌خواه

مگر شاه با لشکر کینه‌جوی / نهد سوی ایران بدین کینه‌روی

بگرداند این بد ز تورانیان / ببندد بکینه کمر بر میان

که گر جان ما را ز ایران سپاه / بد آید نباشد کسی کینه‌خواه

فرستاده گفت پیران شنید / بکردار باد دمان بردمید

مشست از بر بادپای سمند / بکردار آتش هیونی بلند

بشد تا بنزدیک افراسیاب / نه دم زد بره بر نه آرام و خواب

بنزدیک شاه اندر آمد چو باد / ببوسید تخت و پیامش بداد

چو بشنید گفتار پیران بدرد / دلش گشت پرخون و رخساره زرد

شد از کار آن کشتگان خسته‌دل / بدان درد بنهاد پیوسته دل

وزان نیز کز دشمنان لشکرش / گریزان و ویران شده کشورش

ز هر سو پلنگ اندر آورده چنگ / بروبر جهان گشته تاریک و تنگ

چو گفتار پیران ازان سان شنید / سپه را همه پای برجای دید

به شبگیر چون تاج بر سر نهاد / همانگه فرستاده را در گشاد

بفرمود تا بازگردد بجای / سوی نامور بندهٔ کدخدای

چنین پاسخ آورد کو را بگوی / که ای مهربان نیکدل راستگوی

تو تا زادی از مادر پاکتن / سرافراز بودی بهر انجمن

ترا بیشتر نزد من دستگاه / توی برتر از پهلوانان بجاه

همیشه یکی جوشنی پیش من / سپر کرده جان و فدی کرده تن

همیدون بهر کار با گنج خویش / گزیده ز بهر منی رنج خویش

تو بردی ز چین تا بایران سپاه / تو کردی دل و بخت دشمن سیاه

نبیند سپه چون تو سالار نیز / نبندد کمر چون تو هشیار نیز

ز تور و پشنگ ار دراید بمهر / چو تو پهلوان نیز نارد سپهر

نخست آنک گفتی من از انجمن / گنهکار دارم همی خویشتن

که کیخسرو آمد ز توران زمین / به ایران و با ما بگسترد کین

بدین من که شاهم نیازرده‌ام / بدل هرگز این یاد ناورده‌ام

نباید که باشی بدین تنگدل / ز تیمار یابد ترا زنگ دل

که آن بودنی بود از کردگار / نیامد بدین بد کس آموزگار

که کیخسرو از من نگیرد فروغ / نبیره مخوانش که باشد دروغ

نباشم همیدون من او را نیا / نجویم همی زین سخن کیمیا

بدن کار او کس گنهکار نیست / مرا با جهاندار پیکار نیست

چنین بود و این بودنی کار بود / مرا از تو در دل چه آزار بود

و دیگر که گفتی ز کار سپاه / ز گردیدن تیره خورشید و ماه

همیشه چنینست کار نبرد / ز هر سو همی گردد این تیره گرد

گهی برکشد تا بخورشید سر / گهی اندر آرد ز خورشید بر

بیکسان نگردد سپهر بلند / گهی شاد دارد گهی مستمند

گهی با می و رود و رامشگران / گهی با غم و گرم و با اندهان

تو دل را بدین درد خسته مدار / روان را بدین کار بسته مدار

سخن گفتن کشتگان گشت خواب / ز کین برادر تو سر برمتاب

دلی کو ز درد برادر شخود / علاج پزشکان نداردش سود

سه دیگر که گفتی که خسرو پگاه / بجنگ اندر آید همی با سپاه

مبیناد چشم کس آن روزگار / که او پیشدستی نماید بکار

که من خود برانم کز ایدر سپاه / ازان سوی جیحون گذارم براه

نه گودرز مانم نه خسرو نه طوس / نه گاه و نه تاج و نه بوق و نه کوس

بایران ازان گونه رانم سپاه / کزان پس نبیند کسی تاج و گاه

بکیخسرو این پس نمانم جهان / بسر بر فرود آیمش ناگهان

بخنجر ازان سان ببرم سرش / که گرید بدو لشکر و کشورش

مگر کاسمانی دگرگونه کار / فرازآید از گردش روزگار

ترا ای جهاندیدهٔ سرافراز / نکردست یزدان بچیزی نیاز

ز مردان وز گنج و نیروی دست / همه ایزدی هرچ بایدت هست

یکی نامور لشکری ده هزار / دلیر و خردمند و گرد و سوار

فرستادم اینک بنزدیک تو / که روشن کند جان تاریک تو

از ایرانیان ده وزینها یکی / بچشم یکی ده سوار اندکی

چو لشکر بنزد تو آید مپای / سر و تاج گودرز بگسل ز جای

همان کوه کو کرده دارد حصار / باسیان جنگی ز پا اندرآر

مکش دست ازیشان بخون ریختن / تو پیروز باشی بویختن

ممان زنده زیشان بگیتی کسی / که نزد تو آید ازیشان بسی

فرستاده بنشیند پیغام شاه / بیامد بر پهلوان سپاه

بپیش اندر آمد بسان شمن / خمیده چو از بار شاخ سمن

بپیران رسانید پیغام شاه / وزان نامداران جنگی سپاه

چو بشنید پیران سپه را بخواند / فرستاده چون این سخن باز راند

سپه را سراسر همه داد دل / که از غم بباشید آزاد دل

نهانی روانش پر از درد بود / پر از خون دل و بخت برگرد بود

که از هر سوی لشکر شهریار / همی کاسته دید در کارزار

هم از شاه خسرو دلش بود تنگ / بترسید کاید یکایک بجنگ

بیزدان چنین گفت کای کردگار / چه مایه شگفت اندرین روزگار

کرا برکشیدی تو افگنده نیست / جز از تو جهاندار دارنده نیست

بخسرو نگر تا جز از کردگار / که دانست کید یکی شهریار

نگه کن بدین کار گردنده دهر / مر آن را که از خویشتن کرد بهر

برآرد گل تازه از خار خشک / شود خاک بابخت بیدار مشک

شگفتی‌تر آنک از پی آز مرد / همیشه دل خویش دارد بدرد

میان نیا و نبیره دو شاه / ندانم چرا باید این کینه‌گاه

دو شاه و دو کشور چنین جنگجوی / دو لشکر بروی اندر آورده روی

چه گویی سرانجام این کارزار / کرا برکشد گردش روزگار

پس آنگه بیزدان بنالید زار / که ای روشن دادگر کردگار

گر افراسیاب اندرین کینه‌گاه / ابا نامداران توران سپاه

بدین رزمگه کشته خواهد شدن / سربخت ما گشته خواهد شدن

چو کیخسرو آید ز ایران بکین / بدو بازگردد سراسر زمین

روا باشد ار خسته در جوشنم / برآرد روان کردگار از تنم

مبیناد هرگز جهانبین من / گرفته کسی راه و آیین من

کرا گردش روز با کام نیست / ورا زندگانی و مرگش یکیست

وزان پس ز ایران سپه کرنای / برآمد دم بوق و هندی درای

دو رویه ز لشکر برآمد خروش / زمین آمد از نعل اسبان بجوش

سپاه اندر آمد ز هر سو گروه / بپوشید جوشن همه دشت و کوه

دو سالار هر دو بسان پلنگ / فراز آوریدند لشکر بجنگ

بکردار باران ز ابر سیاه / ببارید تیر اندران رزمگاه

جهان چون شب تیره از تیره میغ / چو ابری که باران او تیر و تیغ

زمین آهنین کرده اسبان بنعل / برو دست گردان بخون گشته لعل

ز بس خسته ترک اندران رزمگاه / بریده سرانشان فگنده براهچ

برآورد گه جای گشتن نماند / پی اسب را برگذشتن نماند

زمین لاله‌گون شد هوا نیلگون / برآمد همی موج دریای خون

دو سالار گفتند اگر همچنین / بداریم گردان برین دشت کین

شب تیره را کس نماند بجای / جز از چرخ گردان و گیهان خدای

چو پیران چنان دید جای نبرد / بلهاک فرمود و فرشیدورد

که چندان کجا با شما لشکرست / کسی کاندرین رزمگه درخورست

سران را ببخشید تا بر سه روی / بوند اندرین رزمگه کینه‌جوی

وزیشان گروهی که بیدارتر / سپه را ز دشمن نگهدارتر

بدیشان سپارید پشت سپاه / شما بر دو رویه بگیرید راه

بلهاک فرمود تا سوی کوه / برد لشکر خویش را همگروه

همیدون سوی رود فرشیدورد / شود تا برارد بخورشید گرد

چو آن نامداران توران سپاه / گسستند زان لشکر کینه‌خواه

نوندی برافگند بر دیده‌بان / ازان دیده گه تا در پهلوان

نگهبان گودرز خود با سپاه / همی داشت هر سو ز دشمن نگاه

دو رویه چو لهاک و فرشیدورد / ز راه کیمن برگشادند گرد

سواران ایران برآویختند / همی خاک با خون برآمیختند

نوندی برافگند هر سو دوان / بگاه کردن بر پهلوان

نگه کرد گودرز تا پشت اوی / که دارد ز گردان پرخاشجوی

گرامی پسر شیر شرزه هجیر / بپشت پدر بود با تیغ و تیر

بفرمود تا شد بپشت سپاه / بر گیو گودرز لشکرپناه

بگوید که لشکر سوی رود و کوه / بیاری فرستد گروها گروه

ودیگر بفرمود گفتن بگیو / که پشت سپه را یکی مرد نیو

گزیند سپارد بدو جای خویش / نهد او از آن جایگه پای پیش

هجیر خردمند بسته کمر / چو بشنید گفتار فرخ پدر

بیامد بسوی برادر دوان / بگفت آن کجا گفته بد پهلوان

چز بشنید گیو این سخن بردمید / ز لشکر یکی نامور برگزید

کجا نام او بود فرهاد گرد / بخواند و سپه یکسر او را سپرد

دو صد کار دیده دلاور سران / بفرمود تا زنگه شاوران

برد تاختن سوی فرشیدورد / برانگیزد از رود وز آب گرد

ز گردان دو صد با درفشی چو باد / بفرخنده گرگین میلاد داد

بدو گفت ز ایدر بگردان عنان / اباگرز و با آبداده سنان

کنون رفت باید بران رزمگاه / جهان کرد باید بریشان سیاه

که پشت سپهشان بهم بر شکست / دل پهلوانان شد از درد پست

ببیژن چنین گفت کای شیرمرد / توی شیر درنده روز نبرد

کنون شیرمردی بکار آیدت / که با دشمنان کارزار آیدت

از ایدر برو تا بقلب سپاه / ز پیران بدان جایگه کینه‌خواه

ازیشان نپرهیز و تن پیش‌دار / که آمد گه کینه در کارزار

که پشت همه شهر توران بدوست / چو روی تو بیند بدردش پوست

اگر دست‌یابی برو کار بود / جهاندار و نیک اخترت یار بود

بیاساید از رنج و سختی سپاه / شود شادمانه جهاندار و شاه

شکسته شود پشت افراسیاب / پر از خون کند دل دو دیده پر آب

بگفت این سخن پهلوان با پسر / پسر جنگ را تنگ بسته کمر

سواران که بودند بر میسره / بفرمود خواندن همه یکسره

گرازه برون آمد و گستهم / هجیر سپهدار و بیژن بهم

وزآنجا سوی قلب توران سپاه / گرانمایگان برگرفتند راه

بکردار گرگان بروز شکار / بران بادپایان اخته زهار

میان سپاه اندرون تاختند / ز کینه همی دل بپرداختند

همه دشت بر گستوانور سوار / پراگنده گشته گه کارزار

چه مایه فتاده بپای ستور / کفن جوشن و سینهٔ شیر گور

چو رویین پیران ز پشت سپاه / بدید آن تکاپوی و گرد سیاه

بیامد بپشت سپاه بزرگ / ابا نامداران بکردار گرگ

برآویخت برسان شرزه پلنگ / بکوشید و هم بر نیامد بجنگ

بیفگند شمشیر هندی ز مشت / بنومیدی از جنگ بنمود پشت

سپهدار پیران و مردان خویش / بجنگ اندرون پای بنهاد پیش

چو گیو آن زمان روی پیران بدید / عنان سوی او جنگ را برگشید

ازان مهتران پیش پیران چهار / بنیزه ز اسب اندر افگند خوار

بزه کرد پیران ویسه کمان / همی تیر بارید بر بدگمان

سپر بر سر آورد گیو سترگ / بنیزه درآمد بکردار گرگ

چو آهنگ پیران سالار کرد / که جوید بورد با او نبرد

فروماند اسبش همیدون بجای / از آنجا که بد پیش ننهاد پای

یکی تازیانه بران تیز رو / بزد خشم را نامبردار گو

بجوشید بگشاد لب را ز بند / بنفرین دژخیم دیو نژند

بیفگند نیزه کمان برگرفت / یکی درقهٔ کرگ بر سر گرفت

کمان را بزه کرد و بگشاد بر / که با دست پیران بدوزد سپر

بزد بر سرش چارچوبه خدنگ / نبد کارگر تیر بر کوه سنگ

همیدون سه چوبه بر اسب سوار / بزد گیو پیکان آهن گذار

نشد اسب خسته نه پیران نیو / بدانجا رسیدند یاران گیو

چو پیران چنان دید برگشت زود / برفت از پسش گیو تازان چو دود

بنزدیک گیو آمد آنگه پسر / که ای نامبردار فرخ پدر

من ایدون شنیدستم از شهریار / که پیران فراوان کند کارزار

ز چنگ بسی تیزچنگ اژدها / مر او را بود روز سختی رها

سرانجام بر دست گودرز هوش / برآید تو ای باب چندین مکوش

پس اندر رسیدند یاران گیو / پر از خشم و کینه سواران نیو

چو پیران چنان دید برگشت زری / سوی لشکر خویش بنهاد روی

خروشان پر از درد و رخساره زرد / بنزدیک لهاک و فرشیدورد

بیامد که ای نامداران من / دلیران و خنجرگزاران من

شما را ز بهر چنین روزگار / همی پرورانیدم اندر کنار

کنون چون بجنگ اندر آمد سپاه / جهان شد بما بر ز دشمن سیاه

نبینم کسی کز پی نام و ننگ / بپیش سپاه اندر آید بجنگ

چو آواز پیران بدیشان رسید / دل نامداران ز کین بردمید

برفتند و گفتند گر جان پاک / نباشد بتن نیستمان بیم و باک

ببندیم دامن یک اندر دگر / نشاید گشادن برین کین کمر

سوی گیو لهاک و فرشیدورد / برفتند و جستند با او نبرد

برآمد بر گیو لهاک نیو / یکی نیزه زد بر کمرگاه گیو

همی خواست کو را رباید ز زین / نگونسار از اسب افگند بر زمین

بنیزه زره بردرید از نهیب / نیامد برون پای گیو از رکیب

بزد نیزه پس گیو بر اسب اوی / ز درد اندر آمد تگاور بروی

پیاده شد از باره لهاک مرد / فراز آمد از دور فرشید ورد

ابر نیزهٔ گیو تیغی چو باد / بزد نیزه ببرید و برگشت شاد

چو گیو اندران زخم او بنگرید / عمود گران از میان برکشید

بزد چون یکی تیزدم اژدها / که از دست او خنجر آمد رها

سبک دیگری زد بگردنش بر / که آتش ببارید بر تنش بر

بجوشید خون بر دهانش از جگر / تنش سست برگشت و آسیمه سر

چو گیو اندرین بود لهاک زود / نشست از بر بادپای چو دود

ابا گرز و با نیزه برسان شیر / بر گیو رفتند هر دو دلیر

چه مایه ز چنگ دلاور سران / برو بر ببارید گرز گران

بزین خدنگ اندورن بد سوار / ستوهی نیامدش از کارزار

چو دیدند لهاک و فرشیدورد / چنان پایداری ازان شیرمرد

ز بس خشم گفتند یک با دگر / که ما را چه آمد ز اختر بسر

برین زین همانا که کوهست و روست / برو بر ندرد جز از شیر پوست

ز یارانش گیو آنگهی نیزه خواست / همی گشت هر سو چپ و دست راست

بدیشان نهاد از دو رویه نهیب / نیامد یکی را سر اندر نشیب

بدل گفت کاری نو آمد بروی / مرا زین دلیران پرخاشجوی

نه از شهر ترکان سران آمدند / که دیوان مازندران آمدند

سوی راست گیو اندر آمد چو گرد / گرازه بپرخاش فرشیدورد

ز پولاد در چنگ سیمین ستون / بزیر اندرون باره‌ای چون هیون

گرازه چو بگشاد از باد دست / بزین بر شد آن ترگ پولاد بست

بزد نیزه‌ای بر کمربند اوی / زره بود نگسست پیوند اوی

یکی تیغ در چنگ بیژن چو شیر / بپشت گرازه درآمد دلیر

بزد بر سر و ترگ فرشیدورد / زمین را بدرید ترک از نبرد

همی کرد بر بارگی دست راست / باسب اندر آمد نبود آنچ خواست

پس بیژن اندر دمان گستهم / ابا نامداران ایران بهم

بنزدیک توران سپاه آمدند / خلیده‌دل و کینه‌خواه آمدند

ز توران سپاه اندریمان چو گرد / بیامد دمان تا بجای نبرد

عمودی فروهشت بر گستهم / که تا بگسلاند میانش ز هم

بتیغش برآمد بدو نیم گشت / دل گستهم زو پر از بیم گشت

بپشت یلان اندر آمد هجیر / ابر اندریمان ببارید تیر

خدنگش بدرید برگستوان / بماند آن زمان بارگی بی روان

پیاده شد ازباره مرد سوار / سپر بر سر آورد و بر ساخت کار

ز ترکان بر آمد سراسر غریو / سواران برفتند برسان دیو

مر او را بچاره ز آوردگاه / کشیدند از پیش روی سپاه

سپهدار پیران ز سالارگاه / بیامد بیاراست قلب سپاه

ز شبگیر تا شب برآمد زکوه / سواران ایران و توران گروه

همی گرد کینه برانگیختند / همی خاک با خون برآمیختند

از اسبان و مردان همه رفته هوش / دهن خشک و رفته ز تن زور و توش

چو روی زمین شد برنگ آبنوس / برآمد ز هر دو سپه بوق و کوس

ابر پشت پیلان تبیره زنان / ازان رزمگه بازگشت آن زمان

بران بر نهادند هر دو سپاه / که شب بازگردند ز آوردگاه

گزینند شبگیر مردان مرد / که از ژرف دریا برآرند گرد

همه نامداران پرخاشجوی / یکایک بروی اندر آرند روی

ز پیکار یابد رهایی سپاه / نریزند خون سر بیگناه

بکردند پیمان و گشتند باز / گرفتند کوتاه رزم دراز

دو سالار هر دو زکینه بدرد / همی روی بر گاشتند از نبرد

یکی سوی کوه کنابد برفت / یکی سوی زیبد خرامید تفت

همانگه طلایه ز لشکر براه / فرستاد گودرز سالار شاه

ز جوشنوران هرک فرسوده بود / زخون دست و تیغش بیالوده بود

همه جوشن و خود و ترگ و زره / گشادند مربندها را گره

چو از بار آهن برآسوده شد / خورش جست و می چند پیموده شد

بتدبیر کردن سوی پهلوان / برفتند بیدار پیر و جوان

بگودرز پس گفت گیو ای پدر / چه آمد مرا از شگفتی بسر

چو من حمله بردم بتوران سپاه / دریدم صف و برگشادند راه

بپیران رسیدم نوندم بجای / فروماند و ننهاد از پیش پای

چنانم شتاب آمد از کار خویش / که گفتم نباشم دگر یار خویش

پس آن گفته شاه بیژن بیاد / همی داشت وان دم مرا یادداد

که پیران بدست تو گردد تباه / از اختر همین بود گفتار شاه

بدو گفت گودرز کو را زمان / بدست منست ای پسر بی‌گمان

که زو کین هفتاد پور گزین / بخواهم بزور جهان‌آفرین

ازان پس بروی سپه بنگرید / سران را همه گونه پژمرده دید

ز رنج نبرد و ز خون ریختن / بهرجای با دشمن آویختن

دل پهلوان گشت زان پر ز درد / که رخسار آزادگان دید زرد

بفرمودشان بازگشتن بجای / سپهدار نیک‌اختر و رهنمای

بدان تا تن رنج بردارشان / برآساید از جنگ و پیکارشان

برفتند و شبگیر بازآمدند / پر از کینه و زرمساز آمدند

بسالار برخواندند آفرین / که ای نامور پهلوان زمین

شبت خواب چون بود و چون خاستی / ز پیکار ترکان چه آراستی

بدیشان چنین گفت پس پهلوان / که ای نیک‌مردان و فرخ گوان

سزد گر شما بر جهان‌آفرین / بخوانید روز و شبان آفرین

که تا این زمان هرچ رفت از نبرد / به کام دل ما همی گشت گرد

فراوان شگفتی رسیدم بسر / جهان را ندیدم مگر بر گذر

ز بیداد و داد آنچ آمد بشاه / بد و نیک راهم بدویست راه

چو ما چرخ گردان فراوان سرشت / درود آن کجا برزو خود بکشت

نخستین که ضحاک بیدادگر / ز گیتی بشاهی برآورد سر

جهان را چه مایه بسختی بداشت / جهان آفرین زو همه درگذاشت

بداد آنک آورد پیدا ستم / ز باد آمد آن پادشاهی بدم

چو بیداد او دادگر برنداشت / یکی دادگر را برو برگماشت

برآمد بران کار او چند سال / بد انداخت یزدان بران بدسگال

فریدون فرخ شه دادگر / ببست اندر آن پادشاهی کمر

همه بند آهرمنی برگشاد / بیاراست گیتی سراسر بداد

چو ضحاک بدگوهر بدمنش / که کردند شاهان بدو سرزنش

ز افراسیاب آمد آن بد خوی / همان غارت و کشتن و بدگوی

که در شهر ایران بگسترد کین / بگشت از ره داد و آیین و دین

سیاوش را هم به فرجام کار / بکشت و برآورد از ایران دمار

وزانپس کجا گیو ز ایران براند / چه مایه بسختی بتوران بماند

نهالیش بد خاک و بالینش سنگ / خورش گوشت نخچیر و پوشش پلنگ

همی رفت گم بوده چون بیهشان / که یابد ز کیخسرو آنجا نشان

یکایک چو نزدیک خسرو رسید / برو آفرین کرد کو را بدید

وزانپس به ایران نهادند روی / خبر شد بپیران پرخاشجوی

سبک با سپاه اندر آمد براه / که هر دو کندشان بره برتباه

بکرد آنچ بودش ز بد دسترس / جهاندارشان بد نگهدار و بس

ازان پس بکین سیاوش سپاه / سوی کاسه رود اندر آمد براه

بلاون که آمد سپاه گشتن / شبیخون پیران و جنگ پشن

که چندان پسر پیش من کشته شد / دل نامداران همه گشته شد

کنون با سپاهی چنین کینه‌جوی / بیامد بروی اندر آورد روی

چو با ما بسنده نخواهد بدن / همی داستانها بخواهد زدن

همی چاره سازد بدان تا سپاه / ز توران بیاید بدین رزمگاه

سران را همی خواهد اکنون بجنگ / یکایک بباید شدن تیز چنگ

که گر ما بدین کار سستی کنیم / وگر نه بدین پیشدستی کنیم

بهانه کند بازگردد ز جنگ / بپیچد سر از کینه و نام و ننگ

ار ایدونک باشید با من یکی / ازیشان فراوان و ما اندکی

ازان نامداران برآریم گرد / بدانگه که سازد همی او نبرد

ور ایدونک پیران ازین رای خویش / نگردد نهد رزم را پای پیش

پذیرفتم اندر شما سربسر / که من پیش بندم بدین کین کمر

ابا پیر سر من بدین رزمگاه / بکشتن دهم تن بپیش سپاه

من و گرد پیران و رویین و گیو / یکایک بسازیم مردان نیو

که کس در جهان جاودانه نماند / بگیتی بما جز فسانه نماند

هم آن نام باید که ماند بلند / چو مرگ افگند سوی ما برکمند

زمانه بمرگ و بکشتن یکیست / وفا با سپهر روان اندکیست

شما نیز باید که هم زین نشان / ابا نیزه و تیغ مردم کشان

بکینه ببندید یکسر کمر / هرانکس که هست از شما نامور

که دولت گرفتست از ایشان نشیب / کنون کرد باید بکین بر نهیب

بتوران چو هومان سواری نبود / که با بیژن گیو رزم آزمود

چو برگشته بخت او شد نگون / بریدش سر از تن بسان هیون

نباید شکوهید زیشان بجنگ / نشاید کشیدن ز پیکار چنگ

ور ایدونک پیران بخواهد نبرد / باندوه لشکر بیارد چو گرد

همیدون بانبوه ما همچو کوه / بباید شدن پیش او همگروه

که چندان دلیران همه خسته‌دل / ز تیمار و اندوه پیوسته دل

برانم که ما را بود دستگاه / ازیشان برآریم گرد سیاه

بگفت این سخن سربسر پهلوان / بپیش جهاندیده فرخ گوان

چو سالارشان مهربانی نمود / همه پاک بر پای جستند زود

برو سربسر خواندند آفرین / که چون تو کسی نیست پر داد و دین

پرستنده چون تو فریدون نداشت / که گیتی سراسر بشاهی گذاشت

ستون سپاهی و سالار شاه / فرازندهٔ تاج و گاه و کلاه

فدی کردهٔ جان و فرزند و چیز / ز سالار شاهان چه جویند نیز

همه هرچ شاه از فریبرز جست / ز طوس آن کنون از تو بیند درست

همه سربسر مر ترا بنده‌ایم / بفرمان و رایت سرافگنده‌ایم

گر ایدونک پیران ز توران سپاه / سران آورد پیش ما کینه‌خواه

ز ما ده مبارز و زیشان هزار / نگر تا که پیچد سر از کارزار

ور ایدونک لشکر همه همگروه / بجنگ اندر آید بکردار کوه

ز کینه همه پاک دلخسته‌ایم / کمر بر میان جنگ را بسته‌ایم

فدای تو بادا تن و جان ما / سراسر برینست پیمان ما

چو گودرز پاسخ برین سان شنود / بدلش اندرون شادمانی فزود

بران نامداران گرفت آفرین / که این نره شیران ایران زمین

سپه را بفرمود تا برنشست / همیدون میان را بکینه ببست

چپ لشکرش جای رهام گرد / بفرهاد خورشید پیکر سپرد

سوی راست جای فریبرز بود / بکتمارهٔ قارنان داد زود

بشیدوش فرمود کای پور من / بهر کار شایسته دستور من

تو با کاویانی درفش و سپاه / برو پشت لشکر تو باش و پناه

بفرمود پس گستهم را که شو / سپه را تو باش این زمان پیشرو

ترا بود باید بسالارگاه / نگه‌دار بیدار پشت سپاه

سپه را بفرمود کز جای خویش / نگر ناورید اندکی پای پیش

همه گستهم را کنید آفرین / شب و روز باشید بر پشت زین

برآمد خروش از میان سپاه / گرفتند زاری بران رزمگاه

همه سربسر سوی او تاختند / همی خاک بر سر برانداختند

که با پیر سر پهلوان سپاه / کمر بست و شد سوی آوردگاه

سپهدار پس گستهم را بخواند / بسی پند و اندرز با او براند

بدو گفت زنهار بیدار باش / سپه را ز دشمن نگهدار باش

شب و روز در جوشن کینه‌جوی / نگر تا گشاده ندارید روی

چو آغازی از جنگ پرداختن / بود خواب را بر تو برتاختن

همان چون سرآری بسوی نشیب / ز ناخفتگان بر تو آید نهیب

یکی دیده‌بان بر سر کوه دار / سپه را ز دشمن بی‌اندوه‌دار

ور ایدونک آید ز توران زمین / شبی ناگهان تاختن گر کمین

تو باید که پیکار مردان کنی / بجنگ اندر آهنگ گردان کنی

ور ایدونک از ما بدین رزمگاه / بدآگاهی آید ز توران سپاه

که ما را به آوردگه برکشند / تن بی‌سران مان بتوران کشند

نگر تا سپه را نیاری بجنگ / سه روز اندرین کرد باید درنگ

چهارم خود آید بپشت سپاه / شه نامبردار با پیل و گاه

چو گفتار گودرز زان سان شنید / سرشکش ز مژگان برخ برچکید

پذیرفت سر تا بسر پند اوی / همی جست ازان کار پیوند اوی

بسالار گفت آنچ فرمان دهی / میان بسته دارم بسان رهی

پس از جنگ پیشین که آمد شکست / که توران بران درد بودند پست

خروشان پدر بر پسر روی زد / برادر ز خون برادر بدرد

همه سر بسر سوگوار و نژند / دژم گشته از گشت چرخ بلند

چو پیران چنان دید لشکر همه / چو از گرگ درنده خسته رمه

سران را ز لشکر سراسر بخواند / فراوان سخن پیش ایشان براند

چنین گفت کای کار دیده گوان / همه سودهٔ رزم پیر و جوان

شما را بنزدیک افراسیاب / چه مایه بزرگی و جاهست و آب

بپیروزی و فرهی کامتان / بگیتی پراگنده شد نامتان

بیک رزم کآمد شما را شکست / کشیدید یکسر ز پیکار دست

بدانید یکسر کزین رزمگاه / اگر بازگردد بسستی سپاه

پس اندر ز ایران دلاور سران / بیایند با گرزهای گران

یکی را ز ما زنده اندر جهان / نبیند کس از مهتران و کهان

برون کرد باید ز دلها نهیب / گزیدن مرین غمگنان را شکیب

چنین داستان زد شه موبدان / که پیروز یزدان بود جاودان

جهان سربسر با فراز و نشیب / چنینست تا رفتن اندر نهیب

کنون از بر و بوم و فرزند خویش / که اندیشد از جان و پیوند خویش

همان لشکر است این که از جنگ ما / بپیچید و بس کرد آهنگ ما

بدین رزمگه بست باید میان / بکینه شدن پیش ایرانیان

چنین کرد گودرز پیمان که من / سران برگزینم ازین انجمن

یکایک بروی اندر آریم روی / دو لشکر برآساید از گفت و گوی

گر ایدونک پیمان بجای آورید / سران را ز لشکر بپای آورید

وگر همگروه اندر آید بجنگ / نباید کشیدن ز پیکار چنگ

اگر سر همه سوی خنجر بریم / بروزی بزادیم و روزی مریم

وگرنه سرانشان برآرم بدار / دو رویه بود گردش روزگار

اگر سر بپیچد کس از گفت من / بفرمایمش سر بریدن ز تن

گرفتند گردان بپاسخ شتاب / که ای پهلوان رد افراسیاب

تو از دیرگه باز با گنج خویش / گزیدستی از بهر ما رنج خویش

میان بسته بر پیش ما چون رهی / پسر با برادر بکشتن دهی

چرا سر بپیچیم ما خود کیییم / چنین بندهٔ شه ز بهر چییم

بگفتند وز پیش برخاستند / بپیکار یکسر بیاراستند

همه شب همی ساختند این سخن / که افگند سالار بیدار بن

بشبگیر آوای شیپور و نای / ز پرده برآمد بهر دو سرای

نشستند بر زین سپیده دمان / همه نامداران بباز و کمان

که از نعل اسبان تو گفتی زمین / بپوشد همی چادر آهنین

سپهبد بلهاک و فرشیدورد / چنین گفت کای نامداران مرد

شما را نگهبان توران سپاه / همی بود باید بدین رزمگاه

یکی دیده‌بان بر سر کوهسار / نگهبان روز و ستاره‌شمار

گر ایدونک ما را ز گردان سپهر / بد آید ببرد ز ما پاک مهر

شما جنگ را کس متازید زود / بتوران شتابید برسان دود

کزین تخمهٔ ویسگان کس نماند / همه کشته شد جز شما بس نماند

گرفتند مر یکدگر را کنار / بدرد جگر برگسستند زار

برفتند و بس روی برگاشتند / غریویدن و بانگ برداشتند

پر از کینه سالار توران سپاه / خروشان بیامد به آوردگاه

چو گودرز کشوادگان را بدید / سخن گفت بسیار و پاسخ شنید

بدو گفت کای پر خرد پهلوان / برنج اندرون چند پیچی روان

روان سیاوش را زان چه سود / که از شهر توران برآری تو دود

بدان گیتی او جای نیکان گزید / نگیری تو آرام کو آرمید

دو لشکر چنین پاک با یکدگر / فگنده چو پیلان ز تن دور سر

سپاه دو کشور همه شد تباه / گه آمد که برداری این کینه‌گاه

جهان سربسر پاک بی‌مرد گشت / برین کینه پیکار ما سرد گشت

ور ایدونک هستی چنین کینه‌دار / ازان کوهپایه سپاه اندرآر

تو از لشکر خویش بیرون خرام / مگر خود برآیدت زین کینه کام

بتنها من و تو برین دشت کین / بگردیم و کین‌آوران همچنین

ز ما هرک او هست پیروزبخت / رسد خود بکام و نشیند بتخت

اگر من بدست تو گردم تباه / نجویند کینه ز توران سپاه

بپیش تو آیند و فرمان کنند / بپیمان روان را گروگان کنند

وگر تو شوی کشته بر دست من / کسی را نیازارم از انجمن

مرا با سپاه تو پیکار نیست / بریشان ز من نیز تیمار نیست

چو گودرز گفتار پیران شنید / از اختر همی بخت وارونه دید

نخست آفرین کرد بر کردگار / دگر یاد کرد از شه نامدار

بپیران چنین گفت کای نامور / شنیدیم گفتار تو سربسر

ز خون سیاوش بافراسیاب / چه سودست از داد سر برمتاب

که چون گوسفندش ببرید سر / پر از خون دل از درد خسته جگر

ازان پس برآورد ز ایران خروش / زبس کشتن و غارت و جنگ و جوش

سیاوش بسوگند تو سربداد / تو دادی بخیره مر او را بباد

ازان پس که نزد تو فرزند من / بیامد کشیدی سر از پند من

شتابیدی و جنگ را ساختی / بکردار آتش همی تاختی

مرا حاجت از کردگار جهان / برین گونه بود آشکار و نهان

که روزی تو پیش من آیی بجنگ / کنون آمدی نیست جای درنگ

به پیران سر اکنون به آوردگاه / بگردیم یک با دگر بی‌سپاه

سپهدار ترکان برآراست کار / ز لشکر گزید آن زمان ده سوار

ابا اسب و ساز و سلیح تمام / همه شیرمرد و همه نیک‌نام

همانگه ز ایران سپه پهلوان / بخواند آن زمان ده سوار جوان

برون تاختند از میان سپاه / برفتند یکسر به آوردگاه

که دیدار دیده بریشان نبود / دو سالار زین گونه زرم آزمود

ابا هر سواری ز ایران سپاه / ز توران یکی شد ورا رزم خواه

نهادند پس گیو را با گروی / که همزور بودند و پرخاشجوی

گروی زره کز میان سپاه / سراسر برو بود نفرین شاه

که بگرفت ریش سیاوش بدست / سرش را برید از تن پاک پست

دگر با فریبرز کاوس تفت / چو کلباد ویسه بورد رفت

چو رهام گودرز با بارمان / برفتند یک با دگر بدگمان

گرازه بشد با سیامک بجنگ / چو شیر ژیان با دمنده نهنگ

چو گرگین کارآزموده سوار / که با اندریمان کند کارزار

ابا بیژن گیو رویین گرد / بجنگ از جهان روشنایی ببرد

چو او خواست با زنگه شاوران / دگر برته با کهرم از یاوران

چو دیگر فروهل بد و زنگله / برون تاختند از میان گله

هجیر و سپهرم بکردار شیر / بدان رزمگاه اندر آمد دلیر

چو گودرز کشواد و پیران بهم / همه ساخته دل بدرد و ستم

میان بسته هر دو سپهبد بکین / چه از پادشاهی چه از بهر دین

بخوردند سوگند یک بادگر / که کس برنگرداند از کینه سر

بدان تا کرا گردد امروز کار / که پیروز برگردد از کارزار

دو بالا بداندر دو روی سپاه / که شایست کردن بهرسو نگاه

یکی سوی ایران دگر سوی تور / که دیدار بودی بلشکر ز دور

بپیش اندرون بود هامون و دشت / که تا زنده شایست بر وی گذشت

سپهدار گودرز کرد آن نشان / که هر کو ز گردان گردنکشان

بزیر آورد دشمنی را چو دود / درفشی ز بالا برآرند زود

سپهدار پیران نشانی نهاد / ببالای دیگر همین کرد یاد

ازآن پس بهامون نهادند سر / بخون ریختن بسته گردان کمر

بتیغ و بگرز و بتیر و کمر / همی آزمودند هرگونه بند

دلیران توران و کنداوران / ابا گرز و تیغ و پرنداوران

که گر کوه پیش آمدی روز جنگ / نبودی بر آن رزم کردن درنگ

همه دستهاشان فروماند پست / در زور یزدان بریشان ببست

بدان بلا اندر آویختند / که بسیار بیداد خون ریختند

فرومانده اسبان جنگی بجای / تو گفتی که با دست بستست پای

بریشان همه راستی شد نگون / که برگشت روز و بجوشید خون

چنان خواست یزدان جان‌آفرین / که گفتی گرفت آن گوان را زمین

ز مردی که بودند با بخت خویش / برآویختند از پی تخت خویش

سران از پی پادشاهی بجنگ / بدادند جان از پی نام و ننگ

دمان آمدند اندر آوردگاه / ابا یکدگر ساخته کینه خواه

نخستین فریبرز نیو دلیر / ز لشکر برون تاخت برسان شیر

بنزدیک کلباد ویسه دمان / بیامد بزه برنهاده کمان

همی گشت و تیرش نیامد چو خواست / کشید آن پرنداور از دست راست

برآورد و زد تیر بر گردنش / بدو نیم شد تا کمرگه تنش

فرود آمد از اسب و بگشاد بند / ز فتراک خویش آن کیانی کمند

ببست از بر باره کلباد را / گشاد از برش بند پولاد را

ببالا برآمد به پیروز نام / خروشی برآورد و بگذارد گام

که سالار ما باد پیروزگر / همه دشمن شاه خسته‌جگر

و دیگر گروی زره دیو نیو / برون رفت با پور گودرز گیو

بنیزه فراوان برآویختند / همی زهر با خون برآمیختند

سناندار نیزه ز چنگ سوار / فرو ریخت از هول آن کارزار

کمان برگرفتند و تیر خدنگ / یک اندر دگر تاخته چون پلنگ

همی زنده بایست مر گیو را / کز اسب اندر آرد گو نیو را

چنان بسته در پیش خسرو برد / ز ترکان یکی هدیهٔ نو برد

چو گیو اندر آمد گروی از نهیب / کمان شد ز دستش بسوی نشیب

سوی تیغ برد آن زمان دست خویش / دمان گیو نیو اندر آمد بپیش

عمودی بزد بر سر و ترگ اوی / که خون اندر آمد ز تارک بروی

همیدون ز زین دست بگذاردش / گرفتش ببر سخت و بفشاردش

که بر پشت زین مرد بی‌توش گشت / ز اسب اندر افتاد و بیهوش گشت

فرود آمد از باره جنگی پلنگ / دو دست از پس پشت بستش چو سنگ

نشست از بر زین و او را بپیش / دوانید و شد تا بر یار خویش

ببالا برآمد درفشی بدست / بنعره همی کوه را کرد پست

به پیروزی شاه ایران زمین / همی خواند بر پهلوان آفرین

سه دیگر سیامک ز توران سپاه / بشد با گرازه به آوردگاه

برفتند و نیزه گرفته بدست / خروشان بکردار پیلان مست

پر از جنگ و پر خشم کینه‌وران / گرفتند زان پس عمود گران

چو شیران جنگی برآشوفتند / همی بر سر یکدگر کوفتند

زبانشان شد از تشنگی لخت لخت / بتنگی فراز آمد آن کار سخت

پیاده شدند و برآویختند / همی گرد کینه برانگیختند

گرازه بزد دست برسان شیر / مر او را چو باد اندر آورد زیر

چنان سخت زد بر زمین کاستخوانش / شکست و برآمد ز تن نیز جانش

گرازه هم آنگه ببستش باسب / نشست از بر زین چو آذرگشسب

گرفت آنگه اسب سیامک بدست / ببالا برآمد بکردار مست

درفش خجسته بدست اندرون / گرازان و شادان و دشمن نگون

خروشان و جوشان و نعره زنان / ابر پهلوان آفرین برکنان

چهارم فروهل بد و زنگله / دو جنگی بکردار شیر یله

بایران نبرده بتیر و کمان / نبد چون فروهل دگر بدگمان

چو از دور ترک دژم را بدید / کمان را بزه کرد و اندر کشید

برآورد زان تیرهای خدنگ / گرفته کمان رفت پیشش بجنگ

ابر زنگله تیرباران گرفت / ز هر سو کمین سواران گرفت

خدنگی برانش برآمد چو باد / که بگذشت بر مرد و بر اسب شاد

بروی اندر آمد تگاور ز درد / جدا شد ازو زنگله روی زرد

نگون شد سر زنگله جان بداد / تو گفتی همانا ز مادر نزاد

فروهل فروجست و ببرید سر / برون کرد خفتان رومی ز بر

سرش را بفتراک زین برببست / بیامد گرفت اسب او را بدست

ببالا برآمد بسان پلنگ / بخون غرقه گشته بر و تیغ و چنگ

درفش خجسته برآورد راست / شده شادمان یافته هرچ خواست

خروشید زان پس که پیروز باد / سر خسروان شاه فرخ نژاد

به پنجم چو رهام گودرز بود / که با بارمان او نبرد آزمود

کمان برگرفتند و تیر خدنگ / برآمد خروش سواران جنگ

کمانها همه پاک بر هم شکست / سوی نیزه بردند چون باد دست

دو جنگی و هر دو دلیر و سوار / هشیوار و دیده بسی کارزار

بگشتند بسیار یک بادگر / بپیچید رهام پرخاشخر

یکی نیزه انداخت بر ران اوی / کز اسب اندر آمد بفرمان اوی

جدا شد ز باره هم آنگاه ترک / ز اسب اندر افتاد ترک سترگ

بپشت اندرش نیزه‌ای زد دگر / سنان اندر آمد میان جگر

فرود آمد از باره کرد آفرین / ز دادار بر بخت شاه زمین

بکین سیاوش کشیدش نگون / ز کینه بمالید بر روی خون

بزین اندر آهخت و بستش چو سنگ / سر آویخته پایها زیر تنگ

نشست از بر زین و اسبش کشان / بیامد دوان تا بجای نشان

ببالا برآمد شده شاد دل / ز درد و غمان گشته آزاددل

به پیروزی شاه و تخت بلند / بکام آمده زیر بخت بلند

همی آفرین خواند سالار شاه / ابر شاه کیخسرو و تاج و گاه

که پیروزگر شاه پیروز باد / همه روزگارانش نوروز باد

ششم بیژن گیو و رویین دمان / بزه برنهادند هر دو کمان

چپ و راست گشتند یک با دگر / نبد تیرشان از کمان کارگر

برومی عمود آنگهی پور گیو / همی گشت با گرد رویین نیو

بر آوردگه بر برو دست یافت / زمین را بدرید و اندر شتافت

زد از باد بر سرش رومی ستون / فروریخت از ترگ او مغز و خون

به زین پلنگ اندرون جان بداد / ز پیران ویسه بسی کرد یاد

پس از پشت باره درآمد نگون / همه تن پر آهن دهن پر ز خون

ز اسب اندر آمد سبک بیژنا / مر او را بکردار آهرمنا

کمند اندر افگند و بر زین کشید / نبد کس که تیمار رویین کشید

برفت از پی سود مایه بباد / هنوز از جوانیش نابوده شاد

بر اسبش بکردار پیلی ببست / گرفت آنگهی پالهنگش بدست

عنان هیون تگاور بتافت / وز آن جایگه سوی بالا شتافت

بچنگ اندرون شیر پیکر درفش / میان دیبه و رنگ خورده بنفش

چنینست کار جهان فریب / پس هر فرازی نهاده نشیب

وز آن جایگه شد بجای نشان / بنزدیک آن نامور سرکشان

همی گفت پیروزگر باد شاه / همیشه سر پهلوان با کلاه

جهان پیش شاه جهان بنده باد / همیشه دل پهلوان باد شاد

برون تاخت هفتم ز گردان هجیر / یکی نامداری سواری هژیر

سپهرم ز خویشان افراسیاب / یکی نامور بود با جاه و آب

ابا پور گودرز رزم آزمود / که چون او بلشکر سواری نبود

برفتند هر دو بجای نبرد / برآمد ز آوردگه تیره گرد

بشمشیر هر دو برآویختند / همی زآهن آتش فروریختند

هجیر دلاور بکردار شیر / بروی سپهرم درآمد دلیر

بنام جهان‌آفرین کردگار / ببخت جهاندار با شهریار

یکی تیغ زد بر سر و ترگ اوی / که آمد هم اندر زمان مرگ اوی

درافتاد ز اسبش هم آنگه نگون / بزاری و خواری دهن پر ز خون

فرود آمد از باره فرخ هجیر / مر او را ببست از بر زین چو شیر

نشست از بر اسب و آن اسب اوی / گرفته عنان و درآورده روی

برآمد ببالا و کرد آفرین / بران اختر نیک و فرخ زمین

همی زور و بخت از جهاندار دید / وز آن گردش بخت بیدار دید

بهشتم ز گردان ناماوران / بشد ساخته زنگهٔ شاوران

که همرزمش از تخم او خواست بود / که از جنگ هرگز نه برکاست بود

گرفتند هر دو عمود گران / چو او خواست با زنگهٔ شاوران

بگشتند ز اندازه بیرون بجنگ / ز بس کوفتن گشت پیکار تنگ

فروماند اسبان جنگی ز تگ / که گفتی بتنشان نجنبید رگ

چو خورشید تابان ز گنبد بگشت / بکردار آهن بتفسید دشت

چنان تشنه گشتند کز جای خویش / نجنبید و ننهاد کس پای پیش

زبان برگشادند یک‌بادگر / که اکنون ز گرمی بسوزد جگر

بباید برآسود و دم برزدن / پس آنگه سوی جنگ بازآمدن

برفتند و اسبان جنگی بجای / فراز آوریدند و بستند پای

بسودگی باز برخاستند / بپیکار کینه بیاراستند

بکردار آتش ز نیزه سوار / همی گشت بر مرکز کارزار

بدآنگه که زنگه برو دست یافت / سنان سوی او کرد و اندر شتافت

یکی نیزه زد بر کمرگاه اوی / کز اسبش نگون کرد و برزد بروی

چو رعد خروشان یکی ویله کرد / که گفتی بدرید دشت نبرد

فرود آمد از باره شد نزد اوی / بران خاک تفته کشیدش بروی

مر او را بچاره ز روی زمین / نگون اندر افگند بر پشت زین

نشست از بر اسب و بالا گرفت / بترکان چه آمد ز بخت ای شگفت

بران کوه فرخ برآمد ز پست / یکی گرگ پیکر درفشی بدست

بشد پیش یاران و کرد آفرین / ابر شاه و بر پهلوان زمین

برون رفت گرگین نهم کینه‌خواه / ابا اندریمان ز توران سپاه

جهاندیده و کارکرده دو مرد / برفتند و جستند جای نبرد

بنیزه بگشتند و بشکست پست / کمان برگرفتند هر دو بدست

ببارید تیر از کمان سران / بروی اندر آورده کرگ اسپران

همی تیر بارید همچون تگرگ / بران اسپر کرگ و بر ترک و ترگ

یکی تیر گرگین بزد بر سرش / که بردوخت با ترگ رومی برش

بلرزید بر زین ز سختی سوار / یکی تیر دیگر بزد نامدار

هم آنگاه ترک اندر آمد نگون / ز چشمش برون آمد از درد خون

فرود آمد از باره گرگین چو گرد / سر اندریمان ز تن دور کرد

بفتراک بربست و خود برنشست / نوند سوار نبرده بدست

بران تند بالا برآمد دمان / همیدون ببازو بزه بر کمان

بنیروی یزدان که او بد پناه / بپیروز بخت جهاندار شاه

چو پیروز برگشت مرد از نبرد / درفش دلفروز بر پای کرد

دهم برته با کهرم تیغ‌زن / دو خونی و هر دو سر انجمن

همی آزمودند هرگونه جنگ / گرفتند پس تیغ هندی بچنگ

درفش همایون بدست اندرون / تو گفتی بجنبد که بیستون

یکایک بپیچید ازو برته روی / یکی تیغ زد بر سر و ترگ اوی

که تا سینه کهرم بد و نیک گشت / ز دشمن دل برته بی‌بیم گشت

فرود آمد از اسب و او را ببست / بران زین توزی و خود برنشست

برآمد ببالا چو شرزه پلنگ / خروشان یکی تیغ هندی بچنگ

درفش همایون بدست اندرون / فگنده بران باره کهرم نگون

همی گفت شاهست پیروزگر / همیشه کلاهش بخورشید بر

چو از روز نه ساعت اندر گذشت / ز ترکان نبد کس بران پهن‌دشت

کسی را کجا پروراند بناز / برآید برو روزگار دراز

شبیخون کند گاه شادی بروی / همی خواری و سختی آرد بروی

ز باد اندر آرد دهدمان بدم / همی داد خوانیم و پیدا ستم

بتورانیان بر بد آن جنگ شوم / به آوردگه کردن آهنگ شوم

چنان شد که پیران ز توران سپاه / سواری ندید اندر آوردگاه

روان‌ها گسسته ز تنشان بتیغ / جهان را تو گفتی نیامد دریغ

سپهدار ایران و توران دژم / فراز آمدند اندران کین بهم

همی برنوشتند هر دو زمین / همه دل پر از درد و سر پر ز کین

به آوردگاه سواران ز گرد / فروماند خورشید روز نبرد

بتیغ و بخنجر بگرز و کمند / ز هر گونهٔ برنهادند بند

فراز آمد آن گردش ایزدی / از ایران بتوران رسید آن بدی

ابا خواست یزدانش چاره نماند / کرا کوشش و زور و یاره نماند

نگه کرد پیران که هنگام چیست / بدانست کان گردش ایزدیست

ولیکن بمردی همی کرد کار / بکوشید با گردش روزگار

ازان پس کمان برگرفتند و تیر / دو سالار لشکر دو هشیار پیر

یکی تیرباران گرفتند سخت / چو باد خزان بر جهد بر درخت

نگه کرد گودرز تیر خدنگ / که آهن ندارد مر او را نه سنگ

ببر گستوان برزد و بردرید / تگاور بلرزید و دم درکشید

بیفتاد و پیران درآمد بزیر / بغلتید زیرش سوار دلیر

بدانست کآمد زمانه فراز / وزان روز تیره نیابد جواز

ز نیرو بدو نیم شد دست راست / هم آنگه بغلتید و بر پای خاست

ز گودرز بگریخت و شد سوی کوه / غمی شد ز درد دویدن ستوه

همی شد بران کوهسر بر دوان / کزو بازگردد مگر پهلوان

نگه کرد گودرز و بگریست زار / بترسید از گردش روزگار

بدانست کش نیست با کس وفا / میان بسته دارد ز بهر جفا

فغان کرد کای نامور پهلوان / چه بودت که ایدون پیاده دوان

بکردار نخچیر در پیش من / کجات آن سپاه ای سر انجمن

نیامد ز لشکر ترا یار کس / وزیشان نبینمت فریادرس

کجات آنهمه زور و مردانگی / سلیح و دل و گنج و فرزانگی

ستون گوان پشت افراسیاب / کنون شاه را تیره گشت آفتاب

زمانه ز تو زود برگاشت روی / بهنگام کینه تو چاره مجوی

چو کارت چنین گشت زنهار خواه / بدان تات زنده برم نزد شاه

ببخشاید از دل همی بر تو بر / که هستس جهان پهلوان سربسر

بدو گفت پیران که این خود مباد / بفرجام بر من چنین بد مباد

ازین پس مرا زندگانی بود / بزنهار رفتن گمانی بود

خود اندر جهان مرگ را زاده‌ایم / بدین کار گردن ترا داده‌ایم

شنیدستم این داستان از مهان / که هرچند باشی بخرم جهان

سرانجام مرگست زو چاره نیست / بمن بر بدین جای پیغاره نیست

همی گشت گودرز بر گرد کوه / نبودش بدو راه و آمد ستوه

پیاده ببود و سپر برگرفت / چو نخچیربانان که اندر گرفت

گرفته سپر پیش و ژوپین بدست / ببالا نهاده سر از جای پست

همی دید پیران مر او را ز دور / بست از بر سنگ سالار تور

بینداخت خنجر بکردار تیر / بیامد ببازوی سالار پیر

چو گودرز شد خسته بر دست اوی / ز کینه بخشم اندر آورد روی

بینداخت ژوپین بپیران رسید / زره بر تنش سربسر بردرید

ز پشت اندر آمد براه جگر / بغرید و آسیمه برگشت سر

برآمدش خون جگر بر دهان / روانش برآمد هم اندر زمان

چو شیر ژیان اندر آمد بسر / بنالید با داور دادگر

بران کوه خارا زمانی طپید / پس از کین و آوردگاه آرمید

زمانه بزهراب دادست چنگ / بدرد دل شیر و چرم پلنگ

چنینست خود گردش روزگار / نگیرد همی پند آموزگار

چو گودرز بر شد بران کوهسار / بدیدش بر آن‌گونه افگنده خوار

دریده دل و دست و بر خاک سر / شکسته سلیح و گسسته کمر

چنین گفت گودرز کای نره شیر / سر پهلوانان و گرد دلیر

جهان چون من و چون تو بسیار دید / نخواهد همی با کسی آرمید

چو گودرز دیدش چنان مرده‌خوار / بخاک و بخون بر طپیده بزار

فروبرد چنگال و خون برگرفت / بخورد و بیالود روی ای شگفت

ز خون سیاوش خروشید زار / نیایش همی کرد بر کردگار

ز هفتاد خون گرامی پسر / بنالید با داور دادگر

سرش را همی خواست از تن برید / چنان بدکنش خویشتن را ندید

درفی ببالینش بر پای کرد / سرش را بدان سایه برجای کرد

سوی لشکر خویش بنهاد روی / چکان خون ز بازوش چون آب جوی

همه کینه‌جویان پرخاشجوی / ز بالا بلشکر نهادند روی

ابا کشتگان بسته بر پشت زین / بریشان سرآورده پرخاش و کین

چو با کینه‌جویان نبد پهلوان / خروشی برآمد ز پیر و جوان

که گودرز بر دست پیران مگر / ز پیری بخون اندر آورد سر

همی زار بگریست لشکر همه / ز نادیدن پهلوان رمه

درفشی پدید آمد از تیره گرد / گرازان و تازان بدشت نبرد

برآمد ز لشکرگه آوای کوس / همی گرد بر آسمان داد بوس

بزرگان بر پهلوان آمدند / پر از خنده و شادمان آمدند

چنین گفت لشکر مگر پهلوان / ازو بازگردید تیره روان

که پیران یکی شیردل مرد بود / همه ساله جویای آورد بود

چنین یاد کرد آن زمان پهلوان / سپرده بدو گوش پیر و جوان

بانگشت بنمود جای نبرد / بگفت آنک با او زمانه چه کرد

برهام فرمود تا برنشست / بوردن او میان را ببست

بدو گفت او را بزین برببند / بیاور چنان تازیان بر نوند

درفش و سلیحش چنان هم که هست / بدرع و میانش مبر هیچ دست

بران گونه چون پهلوان کرد یاد / برون تاخت رهام چون تندباد

کشید از بر اسب روشن تنش / بخون اندرون غرقه بد جوشنش

چنان هم ببستش بخم کمند / فرود آوریدش ز کوه بلند

درفشش چو از جایگاه نشان / ندیدند گردان گردنکشان

همه خواندند آفرین سربسر / ابر پهلوان زمین دربدر

که ای نامور پشت ایران سپاه / پرستندهٔ تخت تو باد ماه

فدای سپه کرده‌ای جان و تن / بپیری زمان روزگار کهن

چنین گفت گودرز با مهتران / که چون رزم ما گشت زین سان گران

مرا در دل آید که افراسیاب / سپه بگذراند بدین روی آب

سپاه وی آسوده از رنج و تاب / بمانده سپاهم چنین در شتاب

ولیکن چنین دارم امید من / که آید جهاندار خورشید من

بیفروزد این رزمگه را بفر / بیارد سپاهی بنو کینه‌ور

یکی هوشمندی فرستاده‌ام / بس شاه را پندها داده‌ام

که گر شاه ترکان بیارد سپاه / نداریم پای اندرین کینه‌گاه

گمانم چنانست کو با سپاه / بیاری بیاید بدین رزمگاه

مر این کشتگان را برین دشت کین / چنین هم بدارید بر پشت زین

کزین کشتگان جان ما بیغمست / روان سیاوش زین خرمست

اگر هم چنین نزد شاه آوریم / شود شاد و زین پایگاه آوریم

که آشوب ترکان و ایرانیان / ازین بد کجا کم شد اندر میان

همه یکسره خواندند آفرین / که بی تو مبادا زمان و زمین

همه سودمندی ز گفتار تست / خور و ماه روشن بدیدار تست

برفتند با کشتگان همچنان / گروی زره را پیاده دوان

چو نزدیک بنگاه و لشکر شدند / پذیرهٔ سپهبد سپاه آمدند

بپیش سپه بود گستهم شیر / بیامد بر پهلوان دلیر

زمین را ببوسید و کرد آفرین / سپاهت بی‌آزار گفتا ببین

چنانچون سپردی سپردم بهم / درین بود گودرز با گستهم

که اندر زمان از لب دیده‌بان / بگوش آمد از کوه زیبد فغان

که از گرد شد دشت چون تیره شب / شگفتی برآمد ز هر سو جلب

خروشیدن کوس با کرنای / بجنباند آن دشت گویی ز جای

یکی تخت پیروزه بر پشت پیل / درفشان بکردار دریای نیل

هوا شد بسان پرند بنفش / ز تابیدن کاویانی درفش

درفشی ببالای سرو سهی / پدید آمد از دور با فرهی

بگردش سواران جوشنوران / زمین شد بنفش از کران تا کران

پس هر درفشی درفشی بپای / چه از اژدها و چه پیکر همای

ارگ همچنین تیزرانی کنند / بیک روز دیگر بدینجا رسند

ز کوه کنابد همان دیده‌بان / بدید آن شگفتی و آمد دوان

چنین گفت گر چشم من تیره نیست / وز اندوه دیدار من خیره نیست

ز ترکان برآورد ایزد دمار / همه رنجشان سربسر گشت خوار

سپاه اندر آمد ز بالا بپست / خروشان و هر یک درفشی بدست

درفش سپهدار توران نگون / همی بینم از پیش غرقه بخون

همان ده دلاور کز ایدر برفت / ابا گرد پیران بورد تفت

همی بینم از دورشان سرنگون / فگنده بر اسبان و تن پر ز خون

دلیران ایران گرازان بهم / رسیدند یکسر بر گستهم

وزان سوی زیبد یکی تیره‌گرد / پدید آمد و دشت شد لاژورد

میان سپه کاویانی درفش / بپیش اندرون تیغهای بنفش

درفش شهنشاه با بوق و کوس / پدید آمد و شد زمین آبنوس

برفتند لهاک و فرشیدورد / بدانجا که بد جایگاه نبرد

بدیدند کشته بدیدار خویش / سپهبد برادر جهاندار خویش

ابا ده سوار آن گزیده سران / ز ترکان دلیران جنگاوران

بران دیده برزار و جوشان شدند / ز خون برادر خروشان شدند

همی زار گفتند کای نره شیر / سپهدار پیران سوار دلیر

چه بایست آن رادی و راستی / چو رفتن ز گیتی چنین خواستی

کنون کام دشمن برآمد همه / ببد بر تو گیتی سرآمد همه

که جوید کنون در جهان کین تو / که گیرد کنون راه و آیین تو

ازین شهر ترکان و افراسیاب / بد آمد سرانجامت ای نیک‌یاب

بباید بریدن سر خویش پست / بخون غرقه کردن بر و یال و دست

چو اندرز پیران نهادند پیش / نرفتند بر خیره گفتار خویش

ز گودرز چون خواست پیران نبرد / چنین گفت با گرد فرشیدورد

که گر من شوم کشته بر کینه‌گاه / شما کس مباشید پیش سپاه

اگر کشته گردم برین دشت کین / شود تنگ بر نامداران زمین

نه از تخمهٔ ویسه ماند کسی / که اندر سرش مغز باشد بسی

که بر کینه‌گه چونک ما را کشند / چو سرهای ما سوی ایران کشند

ز گودرز خواهد سپه زینهار / شما خویشتن را مدارید خوار

همه راه سوی بیابان برید / مگر کز بد دشمنان جان برید

بلشکر گه خویش رفتند باز / همه دیده پر خون و دل پر گداز

بدانست لشکر سراسر همه / که شد بی‌شبان آن گرازان رمه

همه سربسر زار و گریان شدند / چو بر آتش تیز بریان شدند

بنزدیک لهاک و فرشیدورد / برفتند با دل پر از باد سرد

که اکنون چه سازیم زین رزمگاه / چو شد پهلوان پشت توران سپاه

چنین گفت هر کس که پیران گرد / جز از نام نیکو ز گیهان نبرد

کرا دل دهد نیز بستن کمر / ز آهن کله برنهادن بسر

چنین گفت لهاک فرشیدورد / که از خواست یزدان کرانه که کرد

چنین راند بر سر ورا روزگار / که بر کینه کشته شود زار و خوار

بشمشیر کرده جدا سر ز تن / نیابد همی کشته گور و کفن

بهرجای کشته کشان دشمنش / پر از خون سر و درع و خسته تنش

کنون بودنی بود و پیران گذشت / همه کار و کردار او باد گشت

ستون سپه بود تا زنده بود / بمهر سپه جانش آگنده بود

سپه را ز دشمن نگهدار بود / پسر با برادر برش خوار بود

بدان گیتی افتاد نیک و بدش / همانا که نیک است با ایزدش

بس از لشکر خویش تیمار خورد / ز گودرز پیمان ستد در نبرد

که گر من شوم کشته در کینه‌گاه / نجویی تو کین زان سپس با سپاه

گذرشان دهی تا بتوران شوند / کمین را نسازی بریشان کمند

ز پیمان نگردند ایرانیان / ازین در کنون نیست بیم زیان

سه کارست پیش‌آمده ناگزیر / همه گوش دارید برنا و پیر

اگرتان بزنهار باید شدن / کنونتان همی رای باید زدن

وگر بازگشتن بخرگاه خویش / سپردن بنیک و ببد راه خویش

وگر جنگ را گرد کرده عنان / یکایک بخوناب داده سنان

گر ایدون کتان دل گراید بجنگ / بدین رزمگه کرد باید درنگ

که پیران ز مهتر سپه خواستست / سپهبد یکی لشکر آراستست

زمان تا زمان لشکر آید پدید / همی کینه زینشان بباید کشید

ز هرگونه رانیم یکسر سخن / جز از خواست یزدان نباشد ز بن

ور ایدون کتان رای شهرست و گاه / همانا که بر ما نگیرند راه

وگرتان بزنهار شاهست رای / بباید بسیچید و رفتن ز جای

وگرتان سوی شهر ایران هواست / دل هر کسی بر تنش پادشاست

ز ما دو برادر مدارید چشم / که هرگز نشوییم دل را ز خشم

کزین تخمهٔ ویسگان کس نبود / که بند کمر بر میانش نسود

بر اندرز سالار پیران شویم / ز راه بیابان بتوران شویم

ار ایدونک بر ما بگیرند راه / بکوشیم تا هستمان دستگاه

چو ترکان شنیدند زیشان سخن / یکی نیک پاسخ فگندند بن

که سالار با ده یل نامدار / کشیدند کشته بران گونه خوار

وزان روی کیخسرو آمد پدید / که یارد بدین رزمگاه آرمید

نه اسب و سلیح و نه پای و نه پر / نه گنج و نه سالار و نه نامور

نه نیروی جنگ و نه راه گریز / چه با خویشتن کرد باید ستیز

اگر بازگردیم گودرز و شاه / پس ما برانند پیل و سپاه

رهایی نیابیم یک تن بجان / نه خرگاه بینیم و نه دودمان

بزنهار بر ما کنون عار نیست / سپاهست بسیار و سالار نیست

ازان پس خود از شاه ترکان چه باک / چه افراسیاب و چه یک مشت خاک

چو لشکر چنین پاسخ آراستند / دو پرمایه از جای برخاستند

بدانست لهاک و فرشیدورد / کشان نیست هنگام ننگ و نبرد

همی راست گویند لشکر همه / تبه گردد از بی‌شبانی رمه

بپدرود کردند گرفتند ساز / بیابان گرفتند و راه دراز

درفشی گرفته بدست اندرون / پر از درد دل دیدگان پر ز خون

برفتند با نامور ده سوار / دلیران و شایستهٔ کارزار

بره بر ز ایران سواران بدند / نگهبان آن نامداران بدند

برانگیختند اسب ترکان ز جای / طلایه بیفشارد با جای پای

یکی ناسگالیده‌شان جنگ خاست / که از خون زمین گشت با کوه راست

بکشتند ایرانیان هشت مرد / دلیران و شیران روز نبرد

وزانجا برفتند هر دو دلیر / براه بیابان بکردار شیر

ز ترکان جزین دو سرافراز گرد / ز دست طلایه دگر جان نبرد

پس از دیده گه دیده‌بان کرد غو / که ای سرفرازان و گردان نو

ازین لشکر ترک دو نامدار / برون رفت با نامور ده سوار

چنان با طلایه برآویختند / که با خاک خون را برآمیختند

تنی هشت کشتند ایرانیان / دو تن تیز رفتند بسته میان

چو بشنید گودرز گفت آن دو مرد / بود گرد لهاک و فرشیدورد

برفتند با گردان افراختن / شکسته نشدشان دل از تاختن

گر ایشان از اینجا به توران شوند / بر این لشکر آید همانا گزند

هم اندر زمان گفت با سرکشان / که ای نامداران دشمن‌کشان

که جوید کنون نام نزدیک شاه / بپوشد سرش را برومی کلاه

همه مانده بودند ایرانیان / شده سست و سوده ز آهن میان

ندادند پاسخ جز از گستهم / که بود اندر آورد شیر دژم

بسالار گفت ای سرافراز شاه / چو رفتی بورد توران سپاه

سپردی مرا کوس و پرده‌سرای / بپیش سپه برببودن بپای

دلیران همه نام جستند و ننگ / مرا بهره نمد بهنگام جنگ

کنون من بدین کار نام آورم / شومشان یکایک بدام آورم

بخندید گودرز و زو شاد شد / رخش تازه شد وز غم آزاد شد

بدو گفت نیک‌اختری تو ز هور / که شیری و بدخواه تو همچو گور

برو کفریننده یار تو باد / چو لهاک سیصد شکار تو باد

بپوشید گستهم درع نبرد / ز گردان کرا دید پدرود کرد

برون رفت وز لشکر خویش تفت / بجنگ دو ترک سرافراز رفت

همی گفت لشکر همه سربسر / که گستهم را زین بد آید بسر

یکی لشکر از نزد افراسیاب / همی رفت برسان کشتی برآب

بیاری همه جنگجو آمدند / چو نزدیک دشت دغو آمدند

خبر شد بدیشان که پیران گذشت / نبرد دلیران دگرگونه گشت

همه بازگشتند یکسر ز راه / خروشان برفتند نزدیک شاه

چو بشنید بیژن که گستهم رفت / ز لشکر بورد لهاک تفت

گمانی چنان برد بیژن که او / چو تنگ اندر آید بدشت دغو

نباید که لهاک و فرشیدورد / برآرند ازو خاک روز نبرد

نشست از بر دیزهٔ راه‌جوی / بنزدیک گودرز بنهاد روی

چو چشمش بروی نیا برفتاد / خروشید و چندی سخن کرد یاد

نه خوب آید ای پهلوان از خرد / که هر نامداری که فرمان برد

مر او را بخیره بکشتن دهی / بهانه بچرخ فلک برنهی

دو تن نامداران توران سپاه / برفتند زین سان دلاور براه

ز هومان و پیران دلاورترند / بگوهر بزرگان آن کشورند

کنون گستهم شد بجنگ دو تن / نباید که آید برو برشکن

همه کام ما بازگردد بدرد / چو کم گردد از لشکر آن رادمرد

چو بشنید گودرز گفتار اوی / کشیدن بدان کار تیمار اوی

پس اندیشه کرد اندران یک زمان / هم از بد که می‌برد بیژن گمان

بگردان چنین گفت سالار شاه / که هر کس که جوید همی نام و گاه

پس گستهم رفت باید دمان / مر او را بدن یار با بدگمان

ندادند پاسخ کس از انجمن / نه غمخواره بد کس نه آسوده‌تن

بگودرز پس گفت بیژن که کس / جز من نباشدش فریادرس

که آید ز گردان بدین کار پیش / بسیری نیامد کس از جان خویش

مرا رفت باید که از کار اوی / دلم پر ز درد است و پر آب روی

بدو گفت گودرز کای شیرمرد / نه گرم آزموده ز گیتی نه سرد

نبینی که ماییم پیروزگر / بدین کار مشتاب تند ای پسر

بریشان بود گستهم چیره‌بخت / وزیشان ستاند سرو تاج و تخت

بمان تا کنون از پس گستهم / سواری فرستم چو شیر دژم

که با او بود یارگاه نبرد / سر دشمنان اندر آرد بگرد

بدو گفت بیژن که ای پهلوان / خردمند و بیدار و روشن‌روان

کنون یار باید که زندست مرد / نه آنگه کجا زو برآرند گرد

چو گستهم شد کشته در کارزار / سرآمد برو روز و برگشت کار

کجا سود دارد مر او را سپاه / کنون دار گر داشت خواهی نگاه

بفرمای تا من ز تیمار اوی / ببندم کمر تنگ بر کار اوی

ور ایدونک گویی مرو من سرم / ببرم بدین آبگون خنجرم

که من زندگانی پس از مرگ اوی / نخواهم که باشد بهانه مجوی

بدو گفت گودرز بشتاب پیش / اگر نیست مهر تو بر جان خویش

نیابی همی سیری از کارزار / کمر بند و ببسیچ و سر بر مخار

نسوزد همانا دلت بر پدر / که هزمان مر او را بسوزی جگر

چو بشنید بیژن فرو برد سر / زمین را ببوسید و آمد بدر

برآرم همی گفت از کوه خاک / بدین جنگ جستن مرا زو چه باک

کمر بست و برساخت مر جنگ را / بزین اندر آورد شبرنگ را

بگیو آگهی شد که بیژن چو گرد / کمر بست بر جنگ فرشیدورد

پس گستهم تازیان شد براه / بجنگ سواران توران سپاه

هم اندر زمان گیو برجست زود / نشست از بر تازی اسبی چو دود

بیامد بره بر چو او را بدید / به تندی عنانش بیکسو کشید

بدو گفت چندین زدم داستان / نخواهی همی بود همداستان

که باشم بتو شادمان یک زمان / کجا رفت خواهی بدین سان دمان

بهر کار درد دلم را مجوی / بپیران سر از من چه باید بگوی

جز از تو بگیتیم فرزند نیست / روانم بدرد تو خرسند نیست

بدی ده شبان روز بر پشت زین / کشیده ببدخواه بر تیغ کین

بسودی بخفتان و خود اندرون / نخواهی همی سیر گشتن ز خون

چو نیکی دهش بخت پیروز داد / بباید نشستن برام و شاد

بپیش زمانه چه تازی سرت / بس ایمن شدستی بدین خنجرت

کسی کو بجوید سرانجام خویش / نجوید ز گیتی چنین کام خویش

تو چندین بگرد زمانه مپوی / که او خود سوی ما نهادست روی

ز بهر مرا زین سخن بازگرد / نشاید که دارای دل من بدرد

بدو گفت بیژن که ای پر خرد / جزین بر تو مردم گمانی برد

که کار گذشته بیاری بیاد / نپیچی بخیره همی سر زداد

بدان ای پدر کین سخن داد نیست / مگر جنگ لاون ترا یاد نیست

که با من چه کرد اندران گستهم / غم و شادمانیش با من بهم

ورایدون کجا گردش ایزدی / فرازآورد روزگار بدی

نبشته نگردد بپرهیز باز / نباید کشید این سخن را دراز

ز پیکار سر بر مگردان که من / فدی کرده دارم بدین کار تن

بدو گفت گیو ار بگردی تو باز / همان خوبتر کین نشیب و فراز

تو بی‌من مپویی بروز نبرد / منت یار باشم بهر کارکرد

بدو گفت بیژن که این خود مباد / که از نامداران خسرونژاد

سه گرد از پی بیم خورده دو تور / بتازند پویان بدین راه دور

بجان و سر شاه روشن‌روان / بجان نیا نامور پهلوان

بکین سیاوش کزین رزمگاه / تو برگردی و من بپویم براه

نخواهم برین کار فرمانت کرد / که گویی مرا بازگرد از نبرد

چو بشنید گیو این سخن بازگشت / برو آفرین کرد و اندر گذشت

که پیروز بادی و شاد آمدی / مبیناد چشم تو هرگز بدی

همی تاخت بیژن پس گستهم / که ناید بروبر ز توران ستم

چو از دور لهاک و فرشیدورد / گذشتند پویان ز دشت نبرد

بیک ساعت از هفت فرسنگ راه / برفتند ایمن ز ایران سپاه

یکی بیشه دیدند و آب روان / بدو اندرون سایهٔ کاروان

ببیشه درون مرغ و نخچیر و شیر / درخت از بر و سبزه و آب زیر

بنخچیر کردن فرود آمدند / وزان تشنگی سوی رود آمدند

چو آب اندر آمد ببایست نان / باندوه و شادی نبندد دهان

بگشتند بر گرد آن مرغزار / فگندند بسیار مایه شکار

برافروختند آتش و زان کباب / بخوردند و کردند سر سوی خواب

چو بد روزگار دلیران دژم / کجا خواب سازد بریشان ستم

فرو خفت لهاک و فرشیدورد / بسر بر همی پاسبانیش کرد

برآمد چو شب تیره شد ماهتاب / دو غمگین سر اندر نهاده بخواب

رسید اندران جایگه گستهم / که بودند یاران توران بهم

نوند اسب او بوی اسبان شنید / خروشی برآورد و اندر دمید

سبک اسب لهاک هم زین نشان / خروشی برآورد چون بیهشان

دمان سوی لهاک فرشید ورد / ز خواب خوش آمدش بیدار کرد

بدو گفت برخیز زین خواب خوش / بمردی سر بخت خود را بکش

که دانا زد این داستان بزرگ / که شیری که بگریزد از چنگ گرگ

نباید که گرگ از پسش در کشد / که او را همان بخت خود برکشد

چه مایه بپیوند و چندی شتافت / کس از روز بد هم رهایی نیافت

هلا زود بشتاب کآمد سپاه / از ایران و بر ما گرفتند راه

نشستند بر باره هر دو سوار / کشیدند پویان ازان مرغزار

ز بیشه ببالا نهادند روی / دو خونی دلاور دو پرخاشجوی

بهامون کشیدند هر دو سوار / پراندیشه تا چون بسیچند کار

پدید آمد از دور پس گستهم / ندیدند با او سواری بهم

دلیران چو سر را برافراختند / مر او را چو دیدند بشناختند

گرفتند یک بادگر گفت و گوی / که یک تن سوی ما نهادست روی

نیابد رهایی ز ما گستهم / مگر بخت بد کرد خواهد ستم

جز از گستهم نیست کامد بجنگ / درفش دلیران گرفته بچنگ

گریزان بباید شد از پیش اوی / مگر کاندر آرد بدین دشت روی

وز آنجا بهامون نهادند روی / پس اندر دمان گستهم کینه‌جوی

بیامد چو نزدیک ایشان رسید / چو شیر ژیان نعره‌ای برکشید

بریشان ببارید تیر خدنگ / چو فرشیدورد اندر آمد بجنگ

یکی تیر زد بر سرش گستهم / که با خون برآمیخت مغزش بهم

نگون گشت و هم در زمان جان بداد / شد آن نامور گرد ویسه نژاد

چو لهاک روی برادر بدید / بدانست کز کارزار آرمید

بلرزید وز درد او خیره شد / جهان پیش چشم‌اندرش تیره شد

ز روشن‌روانش بسیری رسید / کمان را بزه کرد و اندر کشید

شدند آن زمان خسته هر دو سوار / بشمشیر برساختند کارزار

یکایک برو گستهم دست یافت / ز کینه چنان خسته اندر شتافت

بگردنش بر زد یکی تیغ تیز / برآورد ناگاه زو رستخیز

سرش زیر پای اندر آمد چو گوی / که آید همی زخم چوگان بروی

چنینست کردار گردان سپهر / ببرد ز پروردهٔ خویش مهر

چو سر جوییش پای یابی نخست / وگر پای جویی سرش پیش تست

بزین بر چنان خسته بد گستهم / که بگسست خواهد تو گفتی ز هم

بیامد خمیده بزین اندرون / همی راند اسب و همی ریخت خون

و زآنجا سوی چشمه‌ساری رسید / هم آب روان دید و هم سایه دید

فرود آمد و اسب را بر درخت / ببست و به آب اندر آمد ز بخت

بخورد آب بسیار و کرد آفرین / ببستش تو گفتی سراسر زمین

بپیچید و غلتید بر تیره خاک / سراسر همه تن بشمشیر چاک

همی گفت کای روشن کردگار / پدید آر زان لشکر نامدار

بدلسوزگی بیژن گیو را / وگرنه دلاور یکی نیو را

که گر مرده گر زنده‌زین جایگاه / برد مر مرا سوی ایران سپاه

سر نامداران توران سپاه / ببرد برد پیش بیدار شاه

بدان تا بداند که من جز بنام / نمردم بگیتی همینست کام

همه شب بنالید تا روز پاک / پر از درد چون مار پیچان بخاک

چو گیتی ز خورشید شد روشنا / بیامد بدانجایگه بیژنا

همی گشت بر گرد آن مرغزار / که یابد نشانی ز گم بوده یار

پدید آمد از دور اسب سمند / بدان مرغزار اندرون چون نوند

چمان و چران چون پلنگان بکام / نگون گشته زین و گسسته لگام

همه آلت زین برو بر نگون / رکیب و کمند و جنا پر ز خون

چو بیژن بدید آن ازو رفت هوش / برآورد چو شیر شرزه خروش

همی گفت که ای مهربان نیک‌یار / کجایی فگنده در این مرغزار

که پشتم شکستی و خستی دلم / کنون جان شیرین ز تن بگسلم

بشد بر پی اسب بر چشمه‌سار / مر او را بدید اندران مزغزار

همه جوشن ترگ پر خاک و خون / فتاده بدان خستگی سرنگون

فروجست بیژن ز شبرنگ زود / گرفتش بغوش در تنگ زود

برون کرد رومی قبا از برش / برهنه شد از ترگ خسته سرش

ز بس خون دویدن تنش بود زرد / دلش پر ز تیمار و جان پر ز درد

بران خستگیهاش بنهاد روی / همی بود زاری کنان پیش اوی

همی گفت کای نیک دل یار من / تو رفتی و این بود پیکار من

شتابم کنون بیش بایست کرد / رسیدن بر تو بجای نبرد

مگر بودمی گاه سختیت یار / چو با اهرمن ساختی کارزار

کنون کام دشمن همه راست کرد / برآنرد سر هرچ می‌خواست کرد

بگفت این سخن بیژن و گستهم / بجنبید و برزد یکی تیز دم

ببیژن چنین گفت کای نیک خواه / مکن خویشتن پیش من در تباه

مرا درد تو بتر از مرگ خویش / بنه بر سر خسته بر ترگ خویش

یکی چاره کن تا ازین جایگاه / توانی رسانیدنم نزد شاه

مرا باد چندان همی روزگار / که بینم یکی چهرهٔ شهریار

ازان پس چو مرگ آیدم باک نیست / مرا خود نهالی به جز خاک نیست

نمردست هرکس که با کام خویش / بمیرد بیابد سرانجام خویش

و دیگر دو بد خواه با ترس و باک / که بر دست من کرد یزدان هلاک

مگرشان بزین بر توانی کشید / وگرنه سرانشان ز تنها برید

سلیح و سر نامبردارشان / ببر تا بدانند پیکارشان

کنی نزد شاه جهاندار یاد / که من سر بخیره ندادم بباد

بسودم بهر جای بابخت جنگ / گهٔ نام جستن نمردم بننگ

ببیژن نمود آنگهی هر دو تور / که بودند کشته فگنده بدور

بگفت این و سستی گرفتش روان / همی بود بیژن بسر بر نوان

وز آن جایگه اسب او بیدرنگ / بیاورد و بگشاد از باره تنگ

نمد زین بزیر تن خفته مرد / بیفگند و نالید چندی بدرد

همه دامن قرطه را کرد چاک / ابر خستگیهاش بر بست پاک

وز آن جایگه سوی بالا دوان / بیامد ز غم تیره کرده روان

سواران ترکان پراگنده دید / که آمد ز راه بیابان پدید

ز بالا چو برق اندر آمد بشیب / دل از مردن گستهم با نهیب

ازان بیم دیده سواران دو تن / بشمشیرکم کرد زان انجمن

ز فتراک بگشاد زان پس کمند / ز ترکان یکی را بگردن فگند

ز اسب اندر آورد و زنهار داد / بدان کار با خویشتن یار داد

وز آنجا بیامد بکردار گرد / دمان سوی لهاک و فرشیدورد

بدید آن سران سپه را نگون / فگنده بران خاک غرقه بخون

بسرشان بر اسبان جنگی بپای / چراگاه سازید و جای چرای

چو بیژن چنان دید کرد آفرین / ابر گستهم کو سرآورد کین

بفرمود تا ترک زنهار خواه / بزین برکشید آن سران را ز راه

ببستندشان دست و پای و میان / کشیدند بر پشت زین کیان

وزآنجا سوی گستهم تازیان / بیامد بسان پلنگ ژیان

فرود آمد از اسب و او را چو باد / بی آزار نرم از بر زین نهاد

بدان ترک فرمود تا برنشست / بغوش او اندر آورد دست

سمند نوندش همی راند نرم / بروبر همی آفرین خواند گرم

مرگ زنده او را بر شهریار / تواند رسانیدن از کارزار

همی راند بیژن پر از درد و غم / روانش پر از انده گستهم

چو از روزنه ساعت اندر گذشت / خور از گنبد چرخ گردان بگشت

جهاندار خسرو بنزد سپاه / بیامد بدان دشت آوردگاه

پذیره شدندش سراسر سران / همه نامداران و جنگاوران

برو خواندند آفرین بخردان / که ای شهریار و سر موبدان

چنان هم همی بود بر اسب شاه / بدان تا ببینند رویش سپاه

بریشان همی خواند شاه آفرین / که آباد بادا بگردان زمین

بیین پس پشت لشکر چو کوه / همی رفت گودرز با آن گروه

سر کشتگانرا فگنده نگون / سلیح و تن و جامه هاشان بخون

همان ده مبارز کز آوردگاه / بیاورده بودند گردان شاه

پس لشکر اندر همی راندند / ابر شهریار آفرین خواندند

چو گودرز نزدیک خسرو رسید / پیاده شد از دور کو را بدید

ستایش کنان پهلوان سپاه / بیامد بغلتید در پیش شاه

همه کشتگانرا بخسرو نمود / بگفتش که همرزم هر کس که بود

گروی زره را بیاودر گیو / دمان با سپهدار پیران نیو

ز اسب اندر آمد سبک شهریار / نیایش همی کرد برکردگار

ز یزدان سپاس و بدویم پناه / که او داد پیروزی و دستگاه

ز دادار بر پهلوان آفرین / همی خواند و بر لشکرش همچنین

که ای نامداران فرخنده پی / شما آتش و دشمنان خشک نی

سپهدار گودرز با دودمان / ز بهر دل من چو آتش دمان

همه جان و تنها فدا کرده‌اند / دم از شهر توران برآورده‌اند

کنون گنج و شاهی مرا با شماست / ندارم دریغ از شما دست راست

ازان پس بدان کشتگان بنگرید / چو روی سپهدار پیران بدید

فروریخت آب از دو دیده بدرد / که کردار نیکی همی یاد کرد

بپیرانش بر دل ازان سان بسوخت / تو گفتی بدلش آتشی برفروخت

یکی داستان زد پس از مرگ اوی / بخون دو دیده بیالود روی

که بخت بدست اژدهای دژم / بدام آورد شیر شرزه بدم

بمردی نیابد کسی زو رها / چنین آمد این تیزچنگ اژدها

کشیدی همه ساله تیمار من / میان بسته بودی بپیکار من

ز خون سیاوش پر از درد بود / بدانگه کسی را نیازرد بود

چنان مهربان بود دژخیم شد / وزو شهر ایران پر از بیم شد

مر او را ببرد اهرمن دل ز جای / دگرگونه پیش اندر آورد پای

فراوان همی خیره دادمش پند / نیامدش گفتار من سودمند

از افراسیابش نه برگشت سر / کنون شهریارش چنین داد بر

مکافات او ما جز این خواستیم / همی گاه و دیهیمش آراستیم

از اندیشهٔ ما سخن درگذشت / فلک بر سرش بر دگرگونه گشت

بدل بر جفاکرد بر جای مهر / بدین سر دگرگونه بنمود چهر

کنون پند گودرز و فرمان من / بیفگند گفتار و پیمان من

تبه کرد مهر دل پاک را / بزهر اندر آمیخت تریاک را

که آمد بجنگ شما با سپاه / که چندان شد از شهر ایران تباه

ز توران بسیچید و آمد دمان / که ژوپین گودرز بودش زمان

پسر با برادر کلاه و کمر / سلیح و سپاه و همه بوم و بر

بداد از پی مهر افراسیاب / زمانه برو کرد چندین شتاب

بفرمود تا مشک و کافور ناب / بعنبر برآمیخته با گلاب

تنش را بیالود زان سربسر / بکافور و مشکش بیاگند سر

بدیبار رومی تن پاک اوی / بپوشید آن جان ناپاک اوی

یکی دخمه فرمود خسرو بمهر / بر آورده سر تا بگردان سپهر

نهاد اندرو تختهای گران / چنانچون بود در خور مهتران

نهادند مر پهلوان را بگاه / کمر بر میان و بسر برکلاه

چنینست کردار این پر فریب / چه مایه فرازست و چندی نشیب

خردمند را دل ز کردار اوی / بماند همی خیره از کار اوی

ازان پس گروی زره را بدید / یکی باد سرد از جگر برکشید

نگه کرد خسرو بدان زشت روی / چو دیوی بسر بر فروهشته موی

همی گفت کای کردگار جهان / تو دانی همی آشکار و نهان

همانا که کاوس بد کرده بود / بپاداش ازو زهر و کین آزمود

که دیوی چنین بر سیاوش گماشت / ندانم جزین کینه بر دل چه داشت

ولیکن بپیروزی یک خدای / جهاندار نیکی ده و رهنمای

که خون سیاوش ز افراسیاب / بخواهم بدین کینه گیرم شتاب

گروی زره را گره تا گره / بفرمود تا برکشیدند زه

چو بندش جداشد سرش را ز بند / بریدند همچون سر گوسفند

بفرمود او را فگندن به آب / بگفتا چنین بینم افراسیاب

ببد شاه چندی بران رزمگاه / بدان تا کند سازکار سپاه

دهد پادشاهی کرا در خورست / کسی کز در خلعت و افسرست

بگودرز داد آن زمان اصفهان / کلاه بزرگی و تخت مهان

باندازه اندر خور کارشان / بیاراست خلعت سزاوارشان

از آنها که بودند مانده بجای / که پیرانشان بد سرو کد خدای

فرستاده آمد بنزدیک شاه / خردمند مردی ز توران سپاه

که ما شاه را بنده و چاکریم / زمین جز بفرمان او نسپریم

کس از خواست یزدان نیابد رها / اگر چه شود در دم اژدها

جهاندار داند که ما خود کییم / میان تنگ بسته ز بهر چییم

نبدمان بکار سیاوش گناه / ببرد اهرمن شاه را دل ز راه

که توران ز ایران همه پر غمست / زن و کودک خرد در ماتمست

نه بر آرزو کینه خواه آمدیم / ز بهر بر و بوم و گاه آمدیم

ازین جنگ ما را بد آمد بسر / پسر بی پدر شد پدر بی پسر

بجان گر دهد شاهمان زینهار / ببندیم پیشش میان بنده‌وار

بدین لشکر اندر بس مهترست / کجا بندگی شاه را در خورست

گنهکار اوییم و او پادشاست / ازو هرچ آید بما بر رواست

سران سربسر نزد شاه آوریم / بسی پوزش اندر گناه آوریم

گر از ما بدلش اندرون کین بود / بریدن سر دشمن آیین بود

ور ایدونک بخشایش آرد رواست / همان کرد باید که او را هواست

چو بشنید گفتار ایشان بدرد / ببخشودشان شاه آزاد مرد

بفرمود تا پیش او آمدند / بران آرزو چاره‌جو آمدند

همه بر نهادند سر بر زمین / پر از خون دل و دیده پر آب کین

سپهبد سوی آسمان کرد سر / که ای دادگر داور چاره‌گر

همان لشکرست این که سر پر ز کین / همی خاک جستند ز ایران زمین

چنین کردشان ایزد دادگر / نه رای و نه دانش نه پای و نه پر

بدو دست یازم که او یار بس / ز گیتی نخواهیم فریادرس

بدین داستان زد یکی نیک رای / که از کین بزین اندر آورد پای

که این باره رخشنده تخت منست / کنون کار بیدار بخت منست

بدین کینه گر تخت و تاج آوریم / و گر رسم تابوت ساج آوریم

و گرنه بچنگ پلنگ اندرم / خور کرگسانست مغز سرم

کنون بر شما گشت کردار بد / شناسد هر آنکس که دارد خرد

نیم من بخون شما شسته چنگ / که گیرم چنین کار دشوار تنگ

همه یکسره در پناه منید / و گر چند بدخواه گاه منید

هر آنکس که خواهد نباشد رواست / بدین گفته افزایش آمد نه کاست

هر آنکس که خواهد سوی شاه خویش / گذارد نگیرم برو راه پیش

ز کمی و بیشی و از رنج و آز / بنیروی یزدان شدم بی نیاز

چو ترکان شنیدند گفتار شاه / ز سر بر گرفتند یکسر کلاه

بپیروزی شاه خستو شدند / پلنگان جنگی چو آهو شدند

بفرمود شاه جهان تا سلیح / بیارند تیغ و سنان و رمیح

ز بر گستوان و ز رومی کلاه / یکی توده کردند نزدیک شاه

بگرد اندرش سرخ و زرد و بنفش / زدند آن سرافراز ترکان درفش

بخوردند سوگندهای گران / که تا زنده‌ایم از کران تا کران

همه شاه را چاکر و بنده‌ایم / همه دل بمهر وی آگنده‌ایم

چو این کرده بودند بیدار شاه / ببخشید یکسر همه بر سپاه

ز همشان پس آنگه پراگنده کرد / همه بومش از مردم آگنده کرد

ازان پس خروش آمد از دیده‌گاه / که گرد سواران برآمد ز راه

سه اسب و دو کشته برو بسته زار / همی بینم از دور با یک سوار

همه نامداران ایران سپاه / نهادند چشم از شگفتی براه

که تا کیست از مرز توران زمین / که یارد گذشتن برین دشت کین

هم اندر زمان بیژن آمد دمان / ببازو بزه بر فگنده کمان

بر اسبان چو لهاک و فرشیدورد / فگنده نگونسار پرخون و گرد

بر اسبی دگر بر پر از درد و غم / بغوش ترک اندرون گستهم

چو بیژن بنزدیک خسرو رسید / سر تاج و تخت بلندش بدید

ببوسید و بر خاک بنهاد روی / بشد شاد خسرو بدیدار اوی

بپرسید و گفتش که ای شیر مرد / کجا رفته بودی ز دشت نبرد

ز گستهم بیژن سخن یاد کرد / ز لهاک وز گرد فرشیدورد

وزان خسته و زاری گستهم / ز جنگ سواران وز بیش و کم

کنون آرزو گستهم را یکیست / که آن کار بر شاه دشوار نیست

بدیدار شاه آمدستش هوا / وزان پس اگر میرد او را روا

بفرمود پس شاه آزرم جوی / که بردند گستهم را پیش اوی

چنان نیک دل شد ازو شهریار / که از گریه مژگانش آمد ببار

چنان بد ز بس خستگی گستهم / که گفتی همی برنیامدش دم

یکی بوی مهر شهنشاه یافت / بپیچید و دیده سوی او شتافت

ببارید از دیدگان آب مهر / سپهبد پر از آب و خون کرد چهر

بزرگان برو زار و گریان شدند / چو بر آتش تیز بریان شدند

دریغ آمد او را سپهبد بمرگ / که سندان کین بد سرش زیر ترگ

ز هوشنگ و طهمورث و جمشید / یکی مهره بد خستگان را امید

رسیده بمیراث نزدیک شاه / ببازوش برداشتی سال و ماه

چو مهر دلش گستهم را بخواست / گشاد آن گرانمایه از دست راست

ابر بازوی گستهم برببست / بمالید بر خستگیهاش دست

پزشکان که از روم و ز هند وچین / چه از شهر یونان و ایران زمین

ببالین گستهمشان بر نشاند / ز هر گونه افسون بر و بر بخواند

وز آنجا بیامد بجای نماز / بسی با جهان آفرین گفت راز

دو هفته برآمد بران خسته مرد / سر آمد همه رنج و سختی و درد

بر اسبش ببردند نزدیک شاه / چو شاه اندرو کرد لختی نگاه

بایرانیان گفت کز کردگار / بود هر کسی شاد و به روزگار

ولیکن شگفتست این کار من / بدین راستی بر شده یار من

بپیروزی اندر غم گستهم / نکرد این دل شادمان را دژم

بخواند آن زمان بیژن گیو را / بدو داد دست گو نیو را

که تو نیک‌بختی و یزدان شناس / مدار از تن خویش هرگز هراس

همه مهر پروردگارست و بس / ندانم بگیتی جز او هیچ کس

که اویست جاوید فریادرس / بسختی نگیرد جز او دست کس

اگر زنده گردد تن مرده مرد / جهاندار گستهم را زنده کرد

بدآنگه بدو گفت تیمار دار / چو بیژن نبیند کس از روزگار

کزو رنج بر مهر بگزیده‌ای / ستایش بدین گونه بشنیده‌ای

بزیبد ببد شاه یک هفته نیز / درم داد و دینار و هر گونه چیز

فرستاد هر سو فرستادگان / بنزد بزرگان و آزادگان

چو از جنگ پیران شدی بی‌نیاز / یکی رزم کیخسرو اکنون بساز