فردوسی › داستان اکوان دیو| ” میراث‌دار ادب پارسی “

تو بر کردگار روان و خرد / ستایش گزین تا چه اندر خورد

ببین ای خردمند روشن‌روان / که چون باید او را ستودن توان

همه دانش ما به بیچارگیست / به بیچارگان بر بباید گریست

تو خستو شو آنرا که هست و یکیست / روان و خرد را جزین راه نیست

ابا فلسفه‌دان بسیار گوی / بپویم براهی که گویی مپوی

ترا هرچ بر چشم سر بگذرد / نگنجد همی در دلت با خرد

سخن هرچ بایست توحید نیست / بنا گفتن و گفتن او یکیست

تو گر سخته‌ای شو سخن سخته‌گوی / نیاید به بن هرگز این گفت و گوی

بیک دم زدن رستی از جان و تن / همی بس بزرگ آیدت خویشتن

همی بگذرد بر تو ایام تو / سرای جز این باشد آرام تو

نخست از جهان آفرین یاد کن / پرستش برین یاد بنیاد کن

کزویست گردون گردان بپای / هم اویست بر نیک و بد رهنمای

جهان پر شگفتست چون بنگری / ندارد کسی آلت داوری

که جانت شگفتست و تن هم شگفت / نخست از خود اندازه باید گرفت

دگر آنک این گرد گردان سپهر / همی نو نمایدت هر روز چهر

نباشی بدین گفته همداستان / که دهقان همی گوید از باستان

خردمند کین داستان بشنود / بدانش گراید بدین نگرود

ولیکن چو معنیش یادآوری / شود رام و کوته کند داوری

تو بشنو ز گفتار دهقان پیر / گر ایدونک باشد سخن دلپذیر

سخنگوی دهقان چنین کرد یاد / که یک روز کیخسرو از بامداد

بیاراست گلشن بسان بهار / بزرگان نشستند با شهریار

چو گودرز و چون رستم و گستهم / چو برزین گرشاسپ از تخم جم

چو گیو و چو رهام کار آزمای / چو گرگین و خراد فرخنده رای

چو از روز یک ساعت اندر گذشت / بیامد بدرگاه چوپان ز دشت

که گوری پدید آمد اندر گله / چو شیری که از بند گردد یله

همان رنگ خورشید دارد درست / سپهرش بزر آب گویی بشست

یکی برکشیده خط از یال اوی / ز مشک سیه تا بدنبال اوی

سمندی بزرگست گویی بجای / ورا چار گرزست آن دست و پای

یکی نره شیرست گویی دژم / همی بفگند یال اسپان ز هم

بدانست خسرو که آن نیست گور / که برنگذرد گور ز اسپی بزور

برستم چنین گفت کین رنج نیز / به پیگار بر خویشتن سنج نیز

برو خویشتن را نگه‌دار ازوی / مگر باشد آهرمن کینه‌جوی

چنین گفت رستم که با بخت تو / نترسد پرستندهٔ تخت تو

نه دیو و نه شیر و نه نر اژدها / ز شمشیر تیزم نیابد رها

برون شد بنخچیر چون نره شیر / کمندی بدست اژدهایی بزیر

بدشتی کجا داشت چوپان گله / وزانسو گذر داشت گور یله

سه روزش همی جست در مرغزار / همی کرد بر گرد اسپان شکار

چهارم بدیدش گرازان بدشت / چو باد شمالی برو بر گذشت

درخشنده زرین یکی باره بود / بچرم اندرون زشت پتیاره بود

برانگیخت رخش دلاور ز جای / چو تنگ اندر آمد دگر شد برای

چنین گفت کین را نباید فگند / بباید گرفتن بخم کمند

نشایدش کردن بخنجر تباه / بدین سانش زنده برم نزد شاه

بینداخت رستم کیانی کمند / همی خواست کرد سرش را ببند

چو گور دلاور کمندش بدید / شد از چشم او در زمان ناپدید

بدانست رستم که آن نیست گور / ابا او کنون چاره باید نه زور

جز اکوان دیو این نشاید بدن / ببایستش از باد تیغی زدن

بشمشیر باید کنون چاره کرد / دواندین خون بران چرم زرد

ز دانا شنیدم که این جای اوست / که گفتند بستاند از گور پوست

همانگه پدید آمد از دشت باز / سپهبد برانگیخت آن تند تاز

کمان را بزه کرد و از باد اسپ / بینداخت تیری چو آذر گشسپ

همان کو کمان کیان درکشید / دگر باره شد گور ازو ناپدید

همی تاخت اسپ اندران پهن دشت / چو سه روز و سه شب برو بر گذشت

ببش گرفت آرزو هم بنان / سر از خواب بر کوههٔ زین زنان

چو بگرفتش از آب روشن شتاب / به پیش آمدش چشمهٔ چون گلاب

فرود آمد و رخش را آب داد / هم از ماندگی چشم را خواب داد

کمندش ببازوی و ببر بیان / بپوشیده و تنگ بسته میان

ز زین کیانیش بگشاد تنگ / به بالین نهاد آن جناغ خدنگ

چراگاه رخش آمد و جای خواب / نمدزین برافگند بر پیش آب

بدان جایگه خفت و خوابش ربود / که از رنج وز تاختن مانده بود

چو اکوانش از دور خفته بدید / یکی باد شد تا بر او رسید

زمین گرد ببرید و برداشتش / ز هامون بگردون برافراشتش

غمی شد تهمتن چو بیدار شد / سر پر خرد پر ز پیکار شد

چو رستم بجنبید بر خویشتن / بدو گفت اکوان که ای پیلتن

یکی آرزو کن که تا از هوا / کجات آید افگندن اکنون هوا

سوی آبت اندازم ار سوی کوه / کجا خواهی افتاد دور از گروه

چو رستم بگفتار او بنگرید / هوا در کف دیو واژونه دید

چنین گفت با خویشتن پیلتن / که بد نامبردار هر انجمن

گر اندازدم گفت بر کوهسار / تن و استخوانم نیاید بکار

بدریا به آید که اندازدم / کفن سینهٔ ماهیان سازدم

وگر گویم او را بدریا فگن / بکوه افگند بدگهر اهرمن

همه واژگونه بود کار دیو / که فریادرس باد گیهان خدیو

چنین داد پاسخ که دانای چین / یکی داستانی زدست اندرین

که در آب هر کو بر آیدش هوش / به مینو روانش نبیند سروش

بزاری هم ایدر بماند بجای / خرامش نیاید بدیگر سرای

بکوهم بینداز تا ببر و شیر / ببینند چنگال مرد دلیر

ز رستم چو بشنید اکوان دیو / برآورد بر سوی دریا غریو

بجایی بخواهم فگندنت گفت / که اندر دو گیتی بمانی نهفت

بدریای ژرف اندر انداختش / ز کینه خور ماهیان ساختش

همان کز هوا سوی دریا رسید / سبک تیغ تیز از میان برکشید

نهنگان که کردند آهنگ اوی / ببودند سرگشته از چنگ اوی

بدست چپ و پای کرد آشناه / بدیگر ز دشمن همی جست راه

بکارش نیامد زمانی درنگ / چنین باشد آن کو بود مرد جنگ

اگر ماندی کس بمردی بپای / پی او زمانه نبردی ز جای

ولیکن چنینست گردنده دهر / گهی نوش یابند ازو گاه زهر

ز دریا بمردی به یکسو کشید / برآمد بهامون و خشکی بدید

ستایش گرفت آفریننده را / رهانیده از بد تن بنده را

برآسود و بگشاد بند میان / بر چشمه بنهاد ببر بیان

کمند و سلیحش چو بفگند نم / زره را بپوشید شیر دژم

بدان چشمه آمد کجا خفته بود / بران دیو بدگوهر آشفته بود

نبود رخش رخشان بران مرغزار / جهانجوی شد تند با روزگار

برآشفت و برداشت زین و لگام / بشد بر پی رخش تا گاه شام

پیاده همی رفت جویان شکار / به پیش اندر آمد یکی مرغزار

همه بیشه و آبهای روان / بهر جای دراج و قمری نوان

گله‌دار اسپان افراسیاب / به بیشه درون سر نهاده بخواب

دمان رخش بر مادیانان چو دیو / میان گله برکشیده غریو

چو رستم بدیدش کیانی کمند / بیفگند و سرش اندر آمد به بند

بمالیدش از گرد و زین برنهاد / ز یزدان نیکی دهش کرد یاد

لگامش بسر بر زد و برنشست / بران تیز شمشیر بنهاد دست

گله هر کجا دید یکسر براند / بشمشیر بر نام یزدان بخواند

گله‌دار چون بانگ اسبان شنید / سرآسیمه از خواب سر بر کشید

سواران که بودند با او بخواند / بر اسپ سرافرازشان برنشاند

گرفتند هر کس کمند و کمان / بدان تا که باشد چنین بدگمان

که یارد بدین مرغزار آمدن / بنزدیک چندین سوار آمدن

پس اندر سواران برفتند گرم / که بر پشت رستم بدرند چرم

چو رستم شتابندگان را بدید / سبک تیغ تیز از میان برکشید

بغرید چون شیر و برگفت نام / که من رستمم پور دستان سام

بشمشیر ازیشان دو بهره بکشت / چو چوپان چنان دید بنمود پشت

چو باد از شگفتی هم اندر شتاب / بدیدار اسپ آمد افراسیاب

بجایی که هر سال چوپان گله / بران دشت و آن آب کردی یله

خود و دو هزار از یل نامدار / رسیدند تازان بران مرغزار

ابا باده و رود و گردان بهم / بدان تا کند بر دل اندیشه کم

چو نزدیک آن مرغزاران رسید / ز اسپان و چوپان نشانی ندید

یکایک خروشیدن آمد ز دشت / همه اسپ یک بر دگر برگذشت

ز خاک پی رخش بر سرکشان / پدید آمد از دور پیدا نشان

چو چوپان بر شاه توران رسید / بدو باز گفت آن شگفتی که دید

که تنها گله برد رستم ز دشت / ز ما کشت بسیار و اندر گذشت

ز ترکان برآمد یکی گفت و گوی / که تنها بجنگ آمد این کینه‌جوی

بباید کشیدن یکایک سلیح / که این کار بر ما گذشت از مزیح

چنین زار گشتیم و خوار و زبون / که یک تن سوی ما گراید بخون

همی بفگند نام مردی ز ما / بتیغ او براند ز خون آسیا

همی بگذراند بیک تن گله / نشاید چنین کار کردن یله

سپهدار با چار پیل و سپاه / پس رستم اندر گرفتند راه

چو گشتند نزدیک رستم کمان / ز بازو برون کرد و آمد دمان

بریشان ببارید چو ژاله میغ / چه تیر از کمان و چه پولاد تیغ

چو افگنده شد شست مرد دلیر / بگرز اندر آمد ز شمشیر شیر

همی گرز بارید همچون تگرگ / همی چاک چاک آمد از خود و ترگ

ازیشان چهل مرد دیگر بکشت / غمی شد سپهدار و بنمود پشت

ازو بستد آن چار پیل سپید / شدند آن سپاه از جهان ناامید

پس پشتشان رستم گرزدار / دو فرسنگ برسان ابر بهار

چو برگشت برداشت پیل و رمه / بنه هرچ آمد بچنگش همه

بیامد گرازان بران چشمه باز / دلش جنگ جویان بچنگ دراز

دگر باره اکوان بدو باز خورد / نگشتی بدو گفت سیر از نبرد

برستی ز دریا و چنگ نهنگ / بدشت آمدی باز پیچان بجنگ

تهمتن چو بنشید گفتار دیو / برآورد چون شیر جنگی غریو

ز فتراک بگشاد پیچان کمند / بیفگند و آمد میانش به بند

بپیچید بر زین و گرز گران / برآهیخت چون پتک آهنگران

بزد بر سر دیو چون پیل مست / سر و مغزش از گرز او گشت پست

فرود آمد آن آبگون خنجرش / برآهیخت و ببرید جنگی سرش

همی خواند بر کردگار آفرین / کزو بود پیروزی و زور کین

تو مر دیو را مردم بد شناس / کسی کو ندارد ز یزدان سپاس

هرانکو گذشت از ره مردمی / ز دیوان شمر مشمر از آدمی

خرد گر برین گفتها نگرود / مگر نیک مغزش همی نشنود

گر آن پهلوانی بود زورمند / ببازو ستبر و ببالا بلند

گوان خوان و اکوان دیوش مخوان / که بر پهلوانی بگردد زیان

چه گویی تو ای خواجهٔ سالخورد / چشیده ز گیتی بسی گرم و سرد

که داند که چندین نشیب و فراز / به پیش آرد این روزگار دراز

تگ روزگار از درازی که هست / همی بگذراند سخنها ز دست

که داند کزین گنبد تیزگرد / درو سور چند است و چندی نبرد

چو ببرید رستم سر دیو پست / بران بارهٔ پیل پیکر نشست

به پیش اندر آورد یکسر گله / بنه هرچ کردند ترکان یله

همی رفت با پیل و با خواسته / وزو شد جهان یکسر آراسته

ز ره چون بشاه آمد این آگهی / که برگشت ستم بدان فرهی

از ایدر میان را بدان کرد بند / کجا گور گیرد بخم کمند

کنون دیو و پیل آمدستش بچنگ / بخشکی پلنگ و بدریا نهنگ

نیابد گذر شیر بر تیغ اوی / همان دیو و هم مردم کینه‌جوی

پذیره شدن را بیاراست شاه / بسر بر نهادند گردان کلاه

درفش شهنشاه با کرنای / ببردند با ژنده پیل و درای

چو رستم درفش جهاندار شاه / نگه کرد کامد پذیره براه

فرود آمد و خاک را داد بوس / خروش سپاه آمد و بوق و کوس

سر سرکشان رستم تاج بخش / بفرمود تا برنشیند برخش

وزانجا بایوان شاه آمدند / گشاده دل و نیک خواه آمدند

به ایرانیان بر گله بخش کرد / نشست تن خویشتن رخش کرد

فرستاد پیلان بر پیل شاه / که بر شیر پیلان بگیرند راه

بیک هفته ایوان بیاراستند / می و رود و رامشگران خواستند

بمی رستم آن داستان برگشاد / وز اکوان همی کرد بر شاه یاد

که گوری ندیدم بخوبی چنوی / بدان سرافرازی و آن رنگ و بوی

چو خنجر بدرید بر تنش پوست / بروبر نبخشود دشمن نه دوست

سرش چون سر پیل و مویش دراز / دهن پر زدندانهای گراز

دو چشمش کبود و لبانش سیاه / تنش را نشایست کردن نگاه

بدان زور و آن تن نباشد هیون / همه دشت ازو شد چو دریای خون

سرش کردم از تن بخنجر جدا / چو باران ازو خون شد اندر هوا

ازو ماند کیخسرو اندر شگفت / چو بنهاد جام آفرین برگرفت

بران کو چنان پهلوان آفرید / کسی این شگفتی بگیتی ندید

که مردم بود خود بکردار اوی / بمردی و بالا و دیدار اوی

همی گفت اگر کردگار سپهر / ندادی مرا بهره از داد و مهر

نبودی بگیتی چنین کهترم / که هزمان بدو دیو و پیل اشکرم

دو هفته بران گونه بودند شاد / ز اکوان وز بزم کردند یاد

سه دیگر تهمتن چنین کرد رای / که پیروز و شادان شود باز جای

مرا بویهٔ زال سامست گفت / چنین آرزو را نشاید نهفت

شوم زود و آیم بدرگاه باز / بباید همی کینه را کرد ساز

که کین سیاوش به پیل و گله / نشاید چنین خوار کردن یله

در گنج بگشاد شاه جهان / گرانمایه چیزی که بودش نهان

بیاورد ده جام گوهر ز گنج / بزر بافته جامهٔ شاه پنج

غلامان روزمی بزرین کمر / پرستندگان نیز با طوق زر

ز گستردنیها و از تخت عاج / ز دیبا و دینار و پیروزه تاج

بنزدیک رستم فرستاد شاه / که این هدیه با خویشتن بر براه

یک امروز با ما بباید بدن / وزان پس ترا رای رفتن زدن

ببود و بپیمود چندی نبید / بشبگیر جز رای رفتن ندید

دو فرسنگ با او بشد شهریار / بپدرود کردن گرفتش کنار

چو با راه رستم هم آواز گشت / سپهدار ایران ازو بازگشت

جهان پاک بر مهر او گشت راست / همی داشت گیتی بر انسان که خواست

برین گونه گردد همی چرخ پیر / گهی چون کمانست و گاهی چو تیر

چو این داستان سربسر بشنوی / از اکوان سوی کین بیژن شوی