فردوسی › داستان کلیله ودمنه| ” میراث‌دار ادب پارسی “

نگه کن که شادان برزین چه گفت / بدانگه که بگشاد راز ازنهفت

بدرگه شهنشاه نوشین روان / که نامش بماناد تا جاودان

زهردانشی موبدی خواستی / که درگه بدیشان بیاراستی

پزشک سخنگوی وکنداوران / بزرگان وکارآزموده سران

ابرهردری نامور مهتری / کجا هرسری رابدی افسری

پزشک سراینده برزوی بود / بنیرو رسیده سخنگوی بود

زهردانشی داشتی بهره‌ای / بهربهره‌ای درجهان شهره‌ای

چنان بد که روزی بهنگام بار / بیامد برنامور شهریار

چنین گفت کای شاه دانش‌پذیر / پژوهنده ویافته یادگیر

من امروز دردفتر هندوان / همی‌بنگریدم بروشن روان

چنین بدنبشته که برکوه هند / گیاییست چینی چورومی پرند

که آن را چو گردآورد رهنمای / بیامیزد ودانش آرد بجای

چو بر مرده بپراگند بی‌گمان / سخنگوی گرددهم اندر زمان

کنون من بدستوری شهریار / بپیمایم این راه دشوار خوار

بسی دانشی رهنمای آورم / مگر کین شگفتی بجای آورم

تن مرده گرزنده گردد رواست / که نوشین روان برجهان پادشاست

بدو گفت شاه این نشاید بدن / مگر آزموده رابباید شدن

ببر نامهٔ من بر رای هند / نگر تاکه باشد بت آرای هند

بدین کارباخویشتن یارخواه / همه یاری ازبخت بیدار خواه

اگر نوشگفتی شود درجهان / که این گفته رمزی بود درنهان

ببر هرچ باید به نزدیک رای / کزو بایدت بی‌گمان رهنمای

درگنج بگشاد نوشین روان / زچیزی که بد درخور خسروان

ز دینار و دیبا و خز و حریر / ز مهر و ز افسر ز مشک و عبیر

شتروار سیصد بیاراست شاه / فرستاده برداشت آمد به راه

بیامد بر رای ونامه بداد / سربارها پیش اوبرگشاد

چو برخواند آن نامهٔ شاه رای / بدو گفت کای مرد پاکیزه رای

زکسری مرا گنج بخشیده نیست / همه لشکر وپادشاهی یکیست

ز داد و ز فر و ز اورند شاه / وزان روشنی بخت وآن دستگاه

نباشد شگفت ازجهاندار پاک / که گر مردگان را برآرد زخاک

برهمن بکوه اندرون هرک هست / یکی دارد این رای رابا تودست

بت آرای وفرخنده دستور من / هم آن گنج وپرمایه گنجور من

بدونیک هندوستان پیش تست / بزرگی مرا درکم وبیش تست

بیاراستندش به نزدیک رای / یکی نامور چون ببایست جای

خورشگر فرستاد هم خوردنی / همان پوشش نغز وگستردنی

برفت آن شب ورای زد با ردان / بزرگان قنوج با بخردان

چوبرزد سر از کوه رخشنده روز / پدید آمد آن شمع گیتی فروز

پزشکان فرزانه را خواند رای / کسی کو بدانش بدی رهنمای

چو برزوی بنهاد سرسوی کوه / برفتند بااو پزشکان گروه

پیاده همه کوهساران بپای / بپیمود با دانشی رهنمای

گیاها ز خشک و ز تر برگزید / ز پژمرده و آنچ رخشنده دید

ز هرگونه دارو ز خشک و ز تر / همی بر پراگند بر مرده بر

یکی مرده زنده نگشت ازگیا / همانا که سست آمد آن کیمیا

همه کوه بسپرد یک یک بپای / ابر رنج اوبرنیامد بجای

بدانست کان کار آن پادشا ست / که زنده است جاوید و فرمانرواست

دلش گشت سوزان ز تشویر شاه / هم ازنامداران هم از رنج راه

وزان خواسته نیز کورده بود / زگفتار بیهوده آزرده بود

زکارنبشته ببد تنگدل / که آن مرد بیدانش و سنگدل

چرا خیره بر باد چیزی نبشت / که بد بار آن رنج گفتار زشت

چنین گفت زان پس بران بخردان / که‌ای کاردیده ستوده ردان

که دانید داناتر از خویشتن / کجا سرفرازد بدین انجمن

به پاسخ شدند انجمن همسخن / که داننده پیرست ایدر کهن

به سال و خرد او ز ما مهترست / به دانش ز هر مهتری بهترست

چنین گفت برزوی با هندوان / که ای نامداران روشن روان

برین رنجها برفزونی کنید / مرا سوی او رهنمونی کنید

مگر کان سخنگوی دانای پیر / بدین کار باشد مرا دستگیر

ببردند برزوی رانزد اوی / پراندیشه دل سرپرازگفت وگوی

چونزدیک اوشد سخنگوی مرد / همه رنجها پیش او یاد کرد

زکار نبشته که آمد پدید / سخنها که ازکاردانان شنید

بدو پیر دانا زبان برگشاد / ز هر دانشی پیش اوک رد یاد

که من در نبشته چنین یافتم / بدان آرزو تیز بشتافتم

چو زان رنجها برنیامد پدید / ببایست ناچار دیگر شنید

گیا چون سخن دان و دانش چو کوه / که همواره باشد مر او راشکوه

تن مرده چون مرد بیدانشست / که دانا بهرجای با رامشست

بدانش بود بی‌گمان زنده مرد / چودانش نباشد بگردش مگرد

چومردم زدانایی آید ستوه / گیاچوکلیله ست ودانش چوکوه

کتابی بدانش نماینده راه / بیابی چوجویی توازگنج شاه

چو بشنید برزوی زو شاد شد / همه رنج برچشم اوبادشد

بروآفرین کرد وشد نزد شاه / بکردار آتش بپیمود راه

بیامد نیایش کنان پیش رای / که تا جای باشد توبادی بجای

کتابیست ای شاه گسترده کام / که آن را بهندی کلیله ست نام

به مهرست تا درج درگنج شاه / برای وبدانش نماینده راه

به گنج‌ور فرمان دهد تا زگنج / سپارد بمن گر ندارد به رنج

دژم گشت زان آرزو جان شاه / بپیچید برخویشتن چندگاه

ببرزوی گفت این کس از ما نجست / نه اکنون نه از روزگار نخست

ولیکن جهاندار نوشین روان / اگر تن بخواهد ز ما یا روان

نداریم ازو باز چیزی که هست / اگر سرفرازست اگر زیردست

ولیکن بخوانی مگر پیش ما / بدان تا روان بداندیش ما

نگوید به دل کان نبشتست کس / بخوان و بدان و ببین پیش و پس

بدو گفت برزوی کای شهریار / ندارم فزون ز آنچ گویی مدار

کلیله بیاورد گنجور شاه / همی‌بود او را نماینده راه

هران در که ازنامه بو خواندی / همه روز بر دل همی‌راندی

ز نامه فزون ز آنک بودیش یاد / ز برخواندی نیز تا بامداد

همی‌بود شادان دل و تن درست / بدانش همی جان روشن بشست

چو زو نامه رفتی بشاه جهان / دری از کلیله نبشتی نهان

بدین چاره تا نامهٔ هندوان / فرستاد نزدیک نوشین روان

بدین گونه تا پاسخ نامه دید / که دریای دانش برما رسید

ز ایوان بیامد به نزدیک رای / بدستوری بازگشتن به جای

چو بگشاد دل رای بنواختش / یکی خلعت هندویی ساختش

دو یاره بهاگیر و دو گوشوار / یکی طوق پرگوهر شاهوار

هم از شارهٔ هندی و تیغ هند / همه روی آهن سراسر پرند

بیامد ز قنوج برزوی شاد / بسی دانش نوگرفته بیاد

ز ره چون رسید اندر آن بارگاه / نیایش کنان رفت نزدیک شاه

بگفت آنچ از رای دید و شنید / بجای گیا دانش آمد پدید

بدو گفت شاه‌ای پسندیده مرد / کلیله روان مرا زنده کرد

تواکنون ز گنجور بستان کلید / ز چیزی که باید بباید گزید

بیامد خرد یافته سوی گنج / به گنج‌ور بسیار ننمود رنج

درم بود و گوهر چپ و دست راست / جز از جامهٔ شاه چیزی نخواست

گرانمایه دستی بپوشید و رفت / بر گاه کسری خرامید تفت

چو آمد به نزدیک تختش فراز / برو آفرین کرد و بردش نماز

بدو گفت پس نامور شهریار / که بی بدره و گوهر شاهوار

چرا رفتی ای رنج دیده ز گنج / کسی را سزد گنج کو دید رنج

چنین پاسخ آورد برزو بشاه / که ای تاج تو برتر از چرخ ماه

هرآنکس که او پوشش شاه یافت / ببخت و بتخت مهی راه یافت

دگر آنک با جامهٔ شهریار / ببیند مرا مرد ناسازگار

دل بدسگالان شود تار و تنگ / بماند رخ دوست با آب و رنگ

یکی آرزو خواهم از شهریار / که ماند ز من در جهان یادگار

چو بنویسد این نامه بوزرجمهر / گشاید برین رنج برزوی چهر

نخستین در از من کند یادگار / به فرمان پیروزگر شهریار

بدان تا پس از مرگ من در جهان / ز داننده رنجم نگردد نهان

بدو گفت شاه این بزرگ آروزست / بر اندازهٔ مرد آزاده خوست

ولیکن به رنج تو اندر خورست / سخن گرچه از پایگه برترست

به بوزرجمهر آن زمان شاه گفت / که این آرزو را نشاید نهفت

نویسنده از کلک چون خامه کرد / ز بر زوی یک در سرنامه کرد

نبشت او بران نامهٔ خسروی / نبود آن زمان خط جز پهلوی

همی‌بود با ارج در گنج شاه / بدو ناسزا کس نکردی نگاه

چنین تا بتازی سخن راندند / ورا پهلوانی همی‌خواندند

چو مامون روشن روان تازه کرد / خور روز بر دیگر اندازه کرد

دل موبدان داشت و رای کیان / ببسته بهر دانشی بر میان

کلیله به تازی شد از پهلوی / بدین سان که اکنون همی‌بشنوی

بتازی همی‌بود تا گاه نصر / بدانگه که شد در جهان شاه نصر

گرانمایه بوالفضل دستور اوی / که اندر سخن بود گنجور اوی

بفرمود تا پارسی و دری / نبشتند و کوتاه شد داوری

وزان پس چو پیوسته رای آمدش / بدانش خرد رهنمای آمدش

همی‌خواست تا آشکار و نهان / ازو یادگاری بود درجهان

گزارنده را پیش بنشاندند / همه نامه بر رودکی خواندند

بپیوست گویا پراگنده را / بسفت اینچنین در آگنده را

بدان کو سخن راند آرایشست / چو ابله بود جای بخشایشست

حدیث پراگنده بپراگند / چوپیوسته شد جان و مغزآگند

جهاندار تا جاودان زنده باد / زمان و زمین پیش او بنده باد

از اندیشه دل را مدار ایچ تنگ / که دوری تو از روزگار درنگ

گهی برفراز و گهی بر نشیب / گهی با مراد و گهی با نهیب

ازین دو یکی نیز جاوید نیست / ببودن تو را راه امید نیست

نگه کن کنون کار بوزرجمهر / که از خاک برشد به گردان سپهر

فراز آوریدش بخاک نژند / همان کس که بردش با بر بلند