فردوسی › بخش ۱۴| ” میراث‌دار ادب پارسی “

چو سال اندر آمد به هفتاد و هشت / جهاندار بیدار بیمار گشت

بفرمود تا رفت شاپور پیش / ورا پندها داد ز اندازه بیش

بدانست کامد به نزدیک مرگ / همی زرد خواهد شدن سبز برگ

بدو گفت کاین عهد من یاددار / همه گفت بدگوی را باددار

سخنهای من چون شنودی بورز / مگر بازدانی ز ناارز ارز

جهان راست کردم به شمشیر داد / نگه داشتم ارج مرد نژاد

چو کار جهان مر مرا گشت راست / فزون شد زمین زندگانی بکاست

ازان پس که بسیار بردیم رنج / به رنج اندرون گرد کردیم گنج

شما را همان رنج پیشست و ناز / زمانی نشیب و زمانی فراز

چنین است کردار گردان سپهر / گهی درد پیش آردت گاه مهر

گهی بخت گردد چو اسپی شموس / به نعم اندرون زفتی آردت و بوس

زمانی یکی باره‌ای ساخته / ز فرهختگی سر برافراخته

بدان ای پسر کاین سرای فریب / ندارد ترا شادمان بی‌نهیب

نگهدار تن باش و آن خرد / چو خواهی که روزت به بد نگذرد

چو بر دین کند شهریار آفرین / برادر شود شهریاری و دین

نه بی‌تخت شاهیست دینی به پای / نه بی‌دین بود شهریاری به جای

دو دیباست یک در دگر بافته / برآورده پیش خرد تافته

نه از پادشا بی‌نیازست دین / نه بی‌دین بود شاه را آفرین

چنین پاسبانان یکدیگرند / تو گویی که در زیر یک چادرند

نه آن زین نه این زان بود بی‌نیاز / دو انباز دیدیمشان نیک‌ساز

چو باشد خداوند رای و خرد / دو گیتی همی مرد دینی برد

چو دین را بود پادشا پاسبان / تو این هر دو را جز برادر مخوان

چو دین‌دار کین دارد از پادشا / مخوان تا توانی ورا پارسا

هرانکس که بر دادگر شهریار / گشاید زبان مرد دینش مدار

چه گفت آن سخن‌گوی با آفرین / که چون بنگری مغز دادست دین

سر تخت شاهی بپیچد سه کار / نخستین ز بیدادگر شهریار

دگر آنک بی‌سود را برکشد / ز مرد هنرمند سر درکشد

سه دیگر که با گنج خویشی کند / به دینار کوشد که بیشی کند

به بخشندگی یاز و دین و خرد / دروغ ایچ تا با تو برنگذرد

رخ پادشا تیره دارد دروغ / بلندیش هرگز نگیرد فروغ

نگر تا نباشی نگهبان گنج / که مردم ز دینار یازد به رنج

اگر پادشا آز گنج آورد / تن زیردستان به رنج آورد

کجا گنج دهقان بود گنج اوست / وگر چند بر کوشش و رنج اوست

نگهبان بود شاه گنج ورا / به بار آورد شاخ رنج ورا

بدان کوش تا دور باشی ز خشم / به مردی به خواب از گنهکار چشم

چو خشم آوری هم پشیمان شوی / به پوزش نگهبان درمان شوی

هرانگه که خشم آورد پادشا / سبک‌مایه خواند ورا پارسا

چو بر شاه زشتست بد خواستن / بباید به خوبی دل آراستن

وگر بیم داری به دل یک زمان / شود خیره رای از بد بدگمان

ز بخشش منه بر دل اندوه نیز / بدان تا توان ای پسر ارج چیز

چنان دان که شاهی بدان پادشاست / که دور فلک را ببخشید راست

زمانی غم پادشاهی برد / رد و موبدش رای پیش آورد

بپرسد هم از کار بیداد و داد / کند این سخن بر دل شاه یاد

به روزی که رای شکار آیدت / چو یوز درنده به کار آیدت

دو بازی بهم در نباید زدن / می و بزم و نخچیر و بیرون شدن

که تن گردد از جستن می گران / نگه داشتند این سخن مهتران

وگر دشمن آید به جایی پدید / ازین کارها دل بباید برید

درم دادن و تیغ پیراستن / ز هر پادشاهی سپه خواستن

به فردا ممان کار امروز را / بر تخت منشان بدآموز را

مجوی از دل عامیان راستی / که از جست‌وجو آیدت کاستی

وزیشان ترا گر بد آید خبر / تو مشنو ز بدگوی و انده مخور

نه خسروپرست و نه یزدان‌پرست / اگر پای گیری سر آید به دست

چنین باشد اندازهٔ عام شهر / ترا جاودان از خرد باد بهر

بترس از بد مردم بدنهان / که بر بدنهان تنگ گردد جهان

سخن هیچ مگشای با رازدار / که او را بود نیز انباز و یار

سخن را تو آگنده دانی همی / ز گیتی پراگنده خوانی همی

چو رازت به شهر آشکارا شود / دل بخردان بی‌مدرا شود

برآشوبی و سر سبک خواندت / خردمند گر پیش بنشاندت

تو عیب کسان هیچ‌گونه مجوی / که عیب آورد بر تو بر عیب‌جوی

وگر چیره گردد هوا بر خرد / خردمندت از مردمان نشمرد

خردمند باید جهاندار شاه / کجا هرکسی را بود نیک‌خواه

کسی کو بود تیز و برترمنش / بپیچد ز پیغاره و سرزنش

مبادا که گیرد به نزد تو جای / چنین مرد گر باشدت رهنمای

چو خواهی که بستایدت پارسا / بنه خشم و کین چون شوی پادشا

هوا چونک بر تخت حشمت نشست / نباشی خردمند و یزدان‌پرست

نباید که باشی فراوان سخن / به روی کسان پارسایی مکن

سخن بشنو و بهترین یادگیر / نگر تا کدام آیدت دلپذیر

سخن پیش فرهنگیان سخته گوی / گه می نوازنده و تازه‌روی

مکن خوار خواهنده درویش را / بر تخت منشان بداندیش را

هرانکس که پوزش کند بر گناه / تو بپذیر و کین گذشته مخواه

همه داده ده باش و پروردگار / خنک مرد بخشنده و بردبار

چو دشمن بترسد شود چاپلوس / تو لشکر بیارای و بربند کوس

به جنگ آنگهی شو که دشمن ز جنگ / بپرهیزد و سست گردد به ننگ

وگر آشتی جوید و راستی / نبینی به دلش اندرون کاستی

ازو باژ بستان و کینه مجوی / چنین دار نزدیک او آب‌روی

بیارای دل را به دانش که ارز / به دانش بود تا توانی بورز

چو بخشنده باشی گرامی شوی / ز دانایی و داد نامی شوی

تو عهد پدر با روانت بدار / به فرزندمان هم‌چنین یادگار

چو من حق فرزند بگزاردم / کسی را ز گیتی نیازاردم

شما هم ازین عهد من مگذرید / نفس داستان را به بد مشمرید

تو پند پدر همچنین یاددار / به نیکی گرای و بدی باد دار

به خیره مرنجان روان مرا / به آتش تن ناتوان مرا

به بد کردن خویش و آزار کس / مجوی ای پسر درد و تیمار کس

برین بگذرد سالیان پانصد / بزرگی شما را به پایان رسد

بپیچد سر از عهد فرزند تو / هم‌انکس که باشد ز پیوند تو

ز رای و ز دانش به یکسو شوند / همان پند دانندگان نشنوند

بگردند یکسر ز عهد و وفا / به بیداد یازند و جور و جفا

جهان تنگ دارند بر زیردست / بر ایشان شود خوار یزدان‌پرست

بپوشند پیراهن بدتنی / ببالند با کیش آهرمنی

گشاده شود هرچ ما بسته‌ایم / ببالاید آن دین که ما شسته‌ایم

تبه گردد این پند و اندرز من / به ویرانی آرد رخ این مرز من

همی خواهم از کردگار جهان / شناسندهٔ آشکار و نهان

که باشد ز هر بد نگهدارتان / همه نیک نامی بود یارتان

ز یزدان و از ما بر آن کس درود / که تارش خرد باشد و داد پود

نیارد شکست اندرین عهد من / نکوشد که حنظل کند شهد من

برآمد چهل سال و بر سر دو ماه / که تا برنهادم به شاهی کلاه

به گیتی مرا شارستانست شش / هوا خوشگوار و به زیر آب خوش

یکی خواندم خورهٔ اردشیر / که گردد زبادش جوان مرد پیر

کزو تازه شد کشور خوزیان / پر از مردم و آب و سود و زیان

دگر شارستان گندشاپور نام / که موبد ازان شهر شد شادکام

دگر بوم میسان و رود فرات / پر از چشمه و چارپای و نبات

دگر شارستان برکهٔ اردشیر / پر از باغ و پر گلشن و آبگیر

چو رام اردشیرست شهری دگر / کزو بر سوی پارس کردم گذر

دگر شارستان اورمزد اردشیر / هوا مشک بوی و به جوی آب شیر

روان مرا شادگردان به داد / که پیروز بادی تو بر تخت شاد

بسی رنجها بردم اندر جهان / چه بر آشکار و چه اندر نهان

کنون دخمه را برنهادیم رخت / تو بسپار تابوت و پرداز تخت

بگفت این و تاریک شد بخت اوی / دریغ آن سر و افسر و تخت اوی

چنین است آیین خرم جهان / نخواهد بما برگشادن نهان

انوشه کسی کو بزرگی ندید / نبایستش از تخت شد ناپدید

بکوشی و آری ز هرگونه چیز / نه مردم نه آن چیز ماند به نیز

سرانجام با خاک باشیم جفت / دو رخ را به چادر بباید نهفت

بیا تا همه دست نیکی بریم / جهان جهان را به بد نسپرسم

بکوشیم بر نیک‌نامی به تن / کزین نام یابیم بر انجمن

خنک آنک جامی بگیرد به دست / خورد یاد شاهان یزدان‌پرست

چو جام نبیدش دمادم شود / بخسپد بدانگه که خرم شود

کنون پادشاهی شاپور گوی / زبان برگشای از می و سور گوی

بران آفرین کافرین آفرید / مکان و زمان و زمین آفرید

هم آرام ازویست و هم کار ازوی / هم انجام ازویست و فرجام ازوی

سپهر و زمان و زمین کرده است / کم و بیش گیتی برآورده است

ز خاشاک ناچیز تا عرش راست / سراسر به هستی یزدان گواست

جز او را مخوان کردگار جهان / شناسندهٔ آشکار و نهان

ازو بر روان محمد درود / بیارانش بر هریکی برفزود

سرانجمن بد ز یاران علی / که خوانند او را علی ولی

همه پاک بودند و پرهیزگار / سخنهایشان برگذشت از شمار

کنون بر سخنها فزایش کنیم / جهان‌آفرین را ستایش کنیم

ستاییم تاج شهنشاه را / که تختش درفشان کند ماه را

خداوند با فر و با بخش و داد / زمانه به فرمان او گشت شاد

خداوند گوپال و شمشیر و گنج / خداوند آسانی و درد و رنج

جهاندار با فر و نیکی‌شناس / که از تاج دارد به یزدان سپاس

خردمند و زیبا و چیره‌سخن / جوانی بسال و بدانش کهن

همی مشتری بارد از ابر اوی / بتازیم در سایهٔ فر اوی

به رزم آسمان را خروشان کند / چو بزم آیدش گوهرافشان کند

چو خشم آورد کوه ریزان شود / سپهر از بر خاک لرزان شود

پدر بر پدر شهریارست و شاه / بنازد بدو گنبد هور و ماه

بماناد تا جاودان نام اوی / همه مهتری باد فرجام اوی

سر نامه کردم ثنای ورا / بزرگی و آیین و رای ورا

ازو دیدم اندر جهان نام نیک / ز گیتی ورا باد فرجام نیک

ز دیدار او تاج روشن شدست / ز بدها ورا بخت جوشن شدست

بنازد بدو مردم پارسا / هم‌انکس که شد بر زمین پادشا

هوا روشن از بارور بخت اوی / زمین پایهٔ نامور تخت اوی

به رزم اندرون ژنده پیل بلاست / به بزم اندرون آسمان وفاست

چو در رزم رخشان شود رای اوی / همی موج خیزد ز دریای اوی

به نخچیر شیران شکار وی‌اند / دد و دام در زینهار وی‌اند

از آواز گرزش همی روز جنگ / بدرد دل شیر و چرم پلنگ

سرش سبز باد و دلش پر ز داد / جهان بی‌سر و افسر او مباد