فردوسی › بخش ۱۵| ” میراث‌دار ادب پارسی “

بخفت آن شب و بامداد پگاه / بیامد سوی دشت نخچیرگاه

همه راه و بی‌راه لشکر گذشت / چنان شد که یک ماه ماند او به دشت

سراپرده و خیمه‌ها ساختند / ز نخچیر دشتی بپرداختند

کسی را نیامد بران دشت خواب / می و گوشت نخچیر و چنگ و رباب

بیابان همی آتش افروختند / تر و خشک هیزم بسی سوختند

برفتند بسیار مردم ز شهر / کسی کش ز دینار بایست بهر

همی بود چندی خرید و فروخت / بیابان ز لشکر همی برفروخت

ز نخچیر دشت و ز مرغان آب / همی یافت خواهنده چندان کباب

که بردی به خروار تا خان خویش / بر کودک خرد و مهمان خویش

چو ماهی برآمد شتاب آمدش / همی با بتان رای خواب آمدش

بیاورد لشکر ز نخچیرگاه / ز گرد سواران ندیدند راه

همی رفت لشکر به کردار گرد / چنین تا رخ روز شد لاژورد

یکی شارستان پیشش آمد به راه / پر از برزن و کوی و بازارگاه

بفرمود تا لشکرش با بنه / گذارند و ماند خود او یک تنه

بپرسید تا مهتر ده کجاست / سر اندر کشید و همی رفت راست

شکسته دری دید پهن و دراز / بیامد خداوند و بردش نماز

بپرسید کاین خانه ویران کراست / میان ده این جای ویران چراست

خداوند گفت این سرای منست / همین بخت بد رهنمای منست

نه گاو ستم ایدر نه پوشش نه خر / نه دانش نه مردی نه پای و نه پر

مرا دیدی اکنون سرایم ببین / بدین خانه نفرین به از آفرین

ز اسپ اندر آمد بدید آن سرای / جهاندار را سست شد دست و پای

همه خانه سرگین بد از گوسفند / یکی طاق بر پای و جای بلند

بدو گفت چیزی ز بهر نشست / فراز آور ای مرد مهمان‌پرست

چنین داد پاسخ که بر میزبان / به خیره چرا خندی ای مرزبان

گر افگندنی هیچ بودی مرا / مگر مرد مهمان ستودی مرا

نه افگندنی هست و نه خوردنی / نه پوشیدنی و نه گستردنی

به جای دگر خانه جویی رواست / که ایدر همه کارها بی‌نواست

ورا گفت بالش نگه کن یکی / که تا برنشینم برو اندکی

بدو گفت ایدر نه جای نکوست / همانا ترا شیر مرغ آرزوست

پس‌انگاه گفتش که شیر آر گرم / چنان چون بیابی یکی نان نرم

چنین داد پاسخ که ایدو گمان / که خوردی و گشتی ازو شادمان

اگر نان بدی در تنم جان بدی / اگر چند جانم به از نان بدی

بدو گفت گر نیستت گوسفند / که آمد به خان تو سرگین فگند

چنین داد پاسخ که شب تیره شد / مرا سر ز گفتار تو خیره شد

یکی خانه بگزین که یابی پلاس / خداوند آن خانه دارد سپاس

چه باشی به نزدیکی شوربخت / که بستر کند شب ز برگ درخت

به زر تیغ داری به زربر رکیب / نباید که آید ز دزدت نهیب

ز یزدان بترس و ز من دور باش / به هر کار چون من تو رنجور باش

چو خانه برین‌گونه ویران بود / گذرگاه دزدان و شیران بود

بدو گفت اگر دزد شمشیر من / ببردی کنون نیستی زیر من

کدیور بدو گفت زین در مرنج / که در خان من کس نیابد سپنج

بدو گفت شاه ای خردمند پیر / چه باشی به پیشم همی خیره خیر

چنانچون گمانم هم از آب سرد / ببخشای ای مرد آزادمرد

کدیور بدو گفت کان آبگیر / به پیش است کمتر ز پرتاب تیر

بخور چند خواهی و بردار نیز / چه جویی بدین بی‌نوا خانه چیز

همانا بدیدی تو درویش مرد / ز پیری فرومانده از کارکرد

چنین داد پاسخ که گر مهتری / نداری مکن جنگ با لشکری

چه نامی بدو گفت فرشیدورد / نه بوم و نه پوشش نه خواب و نه خورد

بدو گفت بهرام با کام خویش / چرا نان نجویی بدین نام خویش

کدیور بدو گفت کز کردگار / سرآید مگر بر من این روزگار

نیایش کنم پیش یزدان خویش / ببینم مگر بی‌تو ویران خویش

چرا آمدی در سرای تهی / که هرگز نبینی مهی و بهی

بگفت این و بگریست چندان به زار / که بگریخت ز آواز او شهریار

بخندید زان پیر و آمد به راه / دمادم بیامد پس او سپاه

چو بیرون شد از نامور شارستان / به پیش اندر آمد یکی خارستان

تبر داشت مردی همی کند خار / ز لشکر بشد پیش او شهریار

بدو گفت مهتر بدین شارستان / کرا دانی ای دشمن خارستان

چنین داد پاسخ که فرشیدورد / بماند همه ساله بی‌خواب و خورد

مگر گوسفندش بود صدهزار / همان اسپ و استر بود زین شمار

زمین پر ز آگنده دینار اوست / که مه مغز بادش بتن‌بر مه پوست

شکم گرسنه مانده تن برهنه / نه فرزند و خویش نه‌بار و بنه

اگر کشتمندش فروشد به زر / یکی خانه بومش کند پر گهر

شبانش همی گوشت جوشد به شیر / خود او نان ارزن خورد با پنیر

دو جامه ندیدست هرگز به هم / ازویست هم بر تن او ستم

چنین گفت با خارزن شهریار / که گر گوسفندش ندانی شمار

بدانی همانا کجا دارد اوی / شمارش بتو گفت کی یارد اوی

چنین گفت کای رزم دیده سوار / ازان خواسته کس نداند شمار

بدان خارزن داد دینار چند / بدو گفت کاکنون شدی ارجمند

بفرمود تا از میان سپاه / بیاید یکی مرد دانا به راه

کجا نام آن مرد بهرام بود / سواری دلیر و دلارام بود

فرستاد با نامور سی سوار / گزین کرده شایسته مردان کار

دبیری گزین کرد پرهیزگار / بدان‌سان که دانست کردن شمار

بدان خارزن گفت ز ایدر برو / همی خارکندی کنون زر درو

ازان خواسته ده یکی مر تراست / بدین مردمان راه بنمای راست

دل افرزو بد نام آن خارزن / گرازنده مردی به نیروی تن

گرانمایه اسپی بدو داد و گفت / که با باد باید که گردی تو جفت

دل‌افروز بد گیتی افروز شد / چو آمد به درگاه پیروز شد

بیاورد لشکر به کوه و به دشت / همی گوسفند از عدد برگذشت

شتر بود بر کوه ده کاروان / به هر کاروان بر یکی ساروان

ز گاوان ورز و ز گاوان شیر / ز پشم و ز روغن ز کشت و پنیر

همه دشت و کوه و بیابان کنام / کس او را به گیتی ندانست نام

بیابان سراسر همه کنده سم / همان روغن گاو در سم به خم

ز شیراز وز ترف سیصدهراز / شتروار بد بر لب جویبار

یکی نامه بنوشت بهرام هور / به نزد شهنشاه بهرام گور

نخست آفرین کرد بر کردگار / که اویست پیروز و پروردگار

دگر آفرین بر شهنشاه کرد / که کیش بدی (را) نگونسار کرد

چنین گفت کای شهریار جهان / ز تو شاد یکسر کهان و مهان

کز اندازه دادت همی بگذرد / ازین خامشی گنج کیفر برد

همه کار گیتی به اندازه به / دل شاه ز اندیشه‌ها تازه به

یکی گم شده نام فرشیدورد / نه در بزمگاه و نه اندر نبرد

ندانست کس نام او در جهان / میان کهان و میان مهان

نه خسروپرست و نه یزدان‌شناس / ندانست کردن به چیزی سپاس

چنین خواسته گسترد در جهان / تهی‌دست و پر غم نشسته نهان

به بیداد ماند همی داد شاه / منه پند گفتار من بر گناه

پی افگن یکی گنج زین خواسته / سیوم سال را گردد آراسته

دبیران داننده را خواندم / برین کوه آباد بنشاندم

شمارش پدیدار نامد هنوز / نویسنده را پشت برگشت کوز

چنین گفت گوینده کاندر زمین / ورا زر و گوهر فزونست زین

برین کوهسارم دو دیده به راه / بدان تا چه فرمان دهد پیشگاه

ز من باد بر شاه ایران درود / بمان زنده تا نام تارست و پود

هیونی برافگند پویان به راه / بدان تا برد نامه نزدیک شاه

چو آن نامه برخواند بهرام‌گور / به دلش اندر افتارد زان کار شور

دژم گشت و دیده پر از آب کرد / بروهای جنگی پر از تاب کرد

بفرمود تا پیش او شد دبیر / قلم خواست رومی و چینی حریر

نخست آفرین کرد بر کردگار / خداوند پیروز و به روزگار

خداوند دانایی و فرهی / خداوند دیهیم شاهنشهی

نبشت آن که گر دادگر بودمی / همین مرد را رنج ننمودمی

نیاورد گرد این ز دزدی و خون / نبد هم کسی را به بد رهنمون

همی بد که این مرد بد ناسپاس / ز یزدان نبودش به دل در هراس

یکی پاسبان بد برین خواسته / دل و جان ز افزون شدن کاسته

بدین دشت چه گرگ و چه گوسفند / چو باشد به پیکار و ناسودمند

به زیر زمین در چه گوهر چه سنگ / کزو خورد و پوشش نیاید به چنگ

نسازیم ازان رنج بنیاد گنج / نبندیم دل در سرای سپنج

فریدون نه پیداست اندر جهان / همان ایرج و سلم و تور از مهان

همان جم و کاوس با کیقباد / جزین نامداران که داریم یاد

پدرم آنک زو دل پر از درد بود / نبد دادگر ناجوانمرد بود

کسی زین بزرگان پدیدار نیست / بدین با خداوند پیکار نیست

تو آن خواسته گرد کن هرچ هست / ببخش و مبر زان به یک چیز دست

کسی را که پوشیده دارد نیاز / که از بد همی دیر یابد جواز

همان نیز پیری که بیکار گشت / به چشم گرانمایگان خوار گشت

دگر هرک چیزیش بود و بخورد / کنون ماند با درد و با بادسرد

کسی را که نامست و دینار نیست / به بازارگانی کسش یار نیست

دگر کودکانی که بینی یتیم / پدر مرده و مانده بی زر و سیم

زنانی که بی‌شوی و بی‌پوشش‌اند / که کاری ندانند و بی‌کوشش‌اند

بریشان ببخش این همه خواسته / برافروز جان و روان کاسته

تو با آنک رفتی سوی گنج باد / همه داد و پرهیزگاریت باد

نهان کرده دینار فرشیدورد / بدو مان همی تا نماند به درد

مر او را چه دینار و گوهر چه خاک / چو بایست کردن همی در مغاک

سپهر گراینده یار تو باد / همان داد و پرهیز کار تو باد

نهادند بر نامه‌بر مهر شاه / فرستاد برگشت و آمد به راه