فردوسی › داستان بیژن و منیژه| ” میراث‌دار ادب پارسی “

شبی چون شبه روی شسته بقیر / نه بهرام پیدا نه کیوان نه تیر

دگرگونه آرایشی کرد ماه / بسیچ گذر کرد بر پیشگاه

شده تیره اندر سرای درنگ / میان کرده باریک و دل کرده تنگ

ز تاجش سه بهره شده لاژورد / سپرده هوا را بزنگار و گرد

سپاه شب تیره بر دشت و راغ / یکی فرش گسترده از پرزاغ

نموده ز هر سو بچشم اهرمن / چو مار سیه باز کرده دهن

چو پولاد زنگار خورده سپهر / تو گفتی بقیر اندر اندود چهر

هرآنگه که برزد یکی باد سرد / چو زنگی برانگیخت ز انگشت گرد

چنان گشت باغ و لب جویبار / کجا موج خیزد ز دریای قار

فرو ماند گردون گردان بجای / شده سست خورشید را دست و پای

سپهر اند آن چادر قیرگون / تو گفتی شدستی بخواب اندرون

جهان از دل خویشتن پر هراس / جرس برکشیده نگهبان پاس

نه آوای مرغ و نه هرای دد / زمانه زبان بسته از نیک و بد

نبد هیچ پیدا نشیب از فراز / دلم تنگ شد زان شب دیریاز

بدان تنگی اندر بجستم ز جای / یکی مهربان بودم اندر سرای

خروشیدم و خواستم زو چراغ / برفت آن بت مهربانم ز باغ

مرا گفت شمعت چباید همی / شب تیره خوبت بباید همی

بدو گفتم ای بت نیم مرد خواب / یکی شمع پیش آر چون آفتاب

بنه پیشم و بزم را ساز کن / بچنگ ار چنگ و می آغاز کن

بیاورد شمع و بیامد بباغ / برافروخت رخشنده شمع و چراغ

می آورد و نار و ترنج و بهی / زدوده یکی جام شاهنشهی

مرا گفت برخیز و دل شاددار / روان را ز درد و غم آزاد دار

نگر تا که دل را نداری تباه / ز اندیشه و داد فریاد خواه

جهان چون گذاری همی بگذرد / خردمند مردم چرا غم خورد

گهی می گسارید و گه چنگ ساخت / تو گفتی که هاروت نیرنگ ساخت

دلم بر همه کام پیروز کرد / که بر من شب تیره نوروز کرد

بدان سرو بن گفتم ای ماهروی / یکی داستان امشبم بازگونی

که دل گیرد از مهر او فر و مهر / بدو اندرون خیره ماند سپهر

مرا مهربان یار بشنو چگفت / ازان پس که با کام گشتیم جفت

بپیمای می تا یکی داستان / بگویمت از گفتهٔ باستان

پر از چاره و مهر و نیرنگ و جنگ / همان از در مرد فرهنگ و سنگ

بگفتم بیار ای بت خوب چهر / بخوان داستان و بیفزای مهر

ز نیک و بد چرخ ناسازگار / که آرد بمردم ز هرگونه کار

نگر تا نداری دل خویش تنگ / بتابی ازو چند جویی درنگ

نداند کسی راه و سامان اوی / نه پیدا بود درد و درمان اوی

پس آنگه بگفت ار ز من بشنوی / بشعر آری از دفتر پهلوی

همت گویم و هم پذیرم سپاس / کنون بشنو ای جفت نیکی‌شناس

چو کیخسرو آمد بکین خواستن / جهان ساز نو خواست آراستن

ز توران زمین گم شد آن تخت و گاه / برآمد بخورشید بر تاج شاه

بپیوست با شاه ایران سپهر / بر آزادگان بر بگسترد مهر

زمانه چنان شد که بود از نخست / بب وفا روی خسرو بشست

بجویی که یک روز بگذشت آب / نسازد خردمند ازو جای خواب

چو بهری ز گیتی برو گشت راست / که کین سیاوش همی باز خواست

ببگماز بنشست یک روز شاد / ز گردان لشکر همی کرد یاد

بدیبا بیاراسته گاه شاه / نهاده بسر بر کیانی کلاه

نشسته بگاه اندرون می بچنگ / دل و گوش داده بوای چنگ

برامش نشسته بزرگان بهم / فریبرز کاوس با گستهم

چو گودرز کشواد و فرهاد و گیو / چو گرگین میلاد و شاپور نیو

شه نوذر آن طوس لشکرشکن / چو رهام و چون بیژن رزم‌زن

همه بادهٔ خسروانی بدست / همه پهلوانان خسروپرست

می اندر قدح چون عقیق یمن / بپیش اندرون لاله و نسترن

پریچهرگان پیش خسرو بپای / سر زلفشان بر سمن مشک‌سای

همه بزمگه بوی و رنگ بهار / کمر بسته بر پیش سالاربار

ز پرده درآمد یکی پرده دار / بنزدیک سالار شد هوشیار

که بر در بپایند ارمانیان / سر مرز توران و ایرانیان

همی راه جویند نزدیک شاه / ز راه دراز آمده دادخواه

چو سالار هشیار بشنید رفت / بنزدیک خسرو خرامید تفت

بگفت آنچ بشنید و فرمان گزید / بپیش اندر آوردشان چون سزید

بکش کرده دست و زمین را بروی / ستردند زاری‌کنان پیش اوی

که ای شاه پیروز جاوید زی / که خود جاودان زندگی را سزی

ز شهری بداد آمدستیم دور / که ایران ازین سوی زان سوی تور

کجا خان ارمانش خوانند نام / وز ارمانیان نزد خسرو پیام

که نوشه زی ای شاه تا جاودان / بهر کشوری دسترس بر بدان

بهر هفت کشور توی شهریار / ز هر بد تو باشی بهر شهر، یار

سر مرز توران در شهر ماست / ازیشان بما بر چه مایه بلاست

سوی شهر ایران یکی بیشه بود / که ما را بدان بیشه اندیشه بود

چه مایه بدو اندرون کشتزار / درخت برآور هم میوه‌دار

چراگاه ما بود و فریاد ما / ایا شاه ایران بده داد ما

گراز آمد اکنون فزون از شمار / گرفت آن همه بیشه و مرغزار

به دندان چو پیلان بتن همچو کوه / وزیشان شده شهر ارمان ستوه

هم از چارپایان و هم کشتمند / ازیشان بما بر چه مایه گزند

درختان کشته ندرایم یاد / بدندان به دو نیم کردند شاد

نیاید بدندانشان سنگ سخت / مگرمان بیکباره برگشت بخت

چو بشنید گفتار فریادخواه / بدرد دل اندر بپیچید شاه

بریشان ببخشود خسرو بدرد / بگردان گردنکش آواز کرد

که ای نامداران و گردان من / که جوید همی نام ازین انجمن

شود سوی این بیشهٔ خوک خورد / بنام بزرگ و بننگ و نبرد

ببرد سران گرازان بتیغ / ندارم ازو گنج گوهر دریغ

یکی خوان زرین بفرمود شاه / ک بنهاد گنجور در پیشگاه

ز هر گونه گوهر برو ریختند / همه یک بدیگر برآمیختند

ده اسب گرانمایه زرین لگام / نهاده برو داغ کاوس نام

بدیبای رومی بیاراستند / بسی ز انجمن نامور خواستند

چنین گفت پس شهریار زمین / که ای نامداران با آفرین

که جوید بزرم من رنج خویش / ازان پس کند گنج من گنج خویش

کس از انجمن هیچ پاسخ نداد / مگر بیژن گیو فرخ‌نژاد

نهاد از میان گوان پیش پای / ابر شاه کرد آفرین خدای

که جاوید بادی و پیروز و شاد / سرت سبز باد و دلت پر ز داد

گرفته بدست اندرون جام می / شب و روز بر یاد کاوس کی

که خرم بمینو بود جان تو / بگیتی پراگنده فرمان تو

من آیم بفرمان این کار پیش / ز بهر تو دارم تن و جان خویش

چو بیژن چنین گفت گیو از کران / نگه کرد و آن کارش آمد گران

نخست آفرین کرد مر شاه را / ببیژن نمود آنگهی راه را

بفرزند گفت این جوانی چراست / بنیروی خویش این گمانی چراست

جوان گرچه دانا بود با گهر / ابی آزمایش نگیرد هنر

بد و نیک هر گونه باید کشید / ز هر تلخ و شوری بباید چشید

براهی که هرگز نرفتی مپوی / بر شاه خیره مبر آبروی

ز گفت پدر پس برآشفت سخت / جوان بود و هشیار و پیروز بخت

چنین گفت کای شاه پیروزگر / تو بر من به سستی گمانی مبر

تو این گفته‌ها از من اندر پذیر / جوانم ولیکن باندیشه پیر

منم بیژن گیو لشکرشکن / سر خوک را بگسلانم ز تن

چو بیژن چنین گفت شد شاه شاد / برو آفرین کرد و فرمانش داد

بدو گفت خسرو که ای پر هنر / همیشه بپیش بدیها سپر

کسی را کجا چون تو کهتر بود / ز دشمن بترسید سبکسر بود

بگرگین میلاد گفت آنگهی / که بیژن بتوران نداند رهی

تو با او برو تا سر آب بند / همیش راهبر باش و هم یار مند

از آنجا بسیچید بیژن براه / کمر بست و بنهاد بر سر کلاه

بیاورد گرگین میلاد را / همواز ره را و فریاد را

برفت از در شاه با یوز و باز / بنخچیر کردن براه دراز

همی رفت چون پیل کفک افگنان / سر گور و آهو ز تن برکنان

ز چنگال یوزان همه دشت غرم / دریده بر و دل پر از داغ و گرم

همه گردن گور زخم کمند / چه بیژن چه طهمورث دیوبند

تذروان بچنگال باز اندرون / چکان از هوا بر سمن برگ خون

بدین سان همی راه بگذاشتند / همه دشت را باغ پنداشتند

چو بیژن به بیشه برافگند چشم / بجوشید خونش بتن بر ز خشم

گرازان گرازان نه آگاه ازین / که بیژن نهادست بر بور زین

بگرگین میلاد گفت اندرآی / وگرنه ز یکسو بپرداز جای

برو تا بنزدیک آن آبگیر / چو من با گراز اندر آیم بتیر

بدانگه که از بیشه خیزد خروش / تو بردار گرز و بجای آر هوش

ببیژن چنین گفت گرگین گو / که پیمان نه این بود با شاه نو

تو برداشتی گوهر و سیم و زر / تو بستی مرین رزمگه را کمر

چو بیژن شنید این سخن خیره شد / همه چشمش از روی او تیره شد

ببیشه درآمد بکردار شیر / کمان را بزه کرد مرد دلیر

چو ابر بهاران بغرید سخت / فرو ریخت پیکان چو برگ درخت

برفت از پس خوک چون پیل مست / یکی خنجر آب داده بدست

همه جنگ را پیش او تاختند / زمین را بدندان برانداختند

ز دندان همی آتش افروختند / تو گفتی که گیتی همی سوختند

گرازی بیامد چو آهرمنا / زره را بدرید بر بیژنا

چو سوهان پولاد بر سنگ سخت / همی سود دندان او بر درخت

برانگیختند آتش کارزار / برآمد یکی دود زان مرغزار

بزد خنجری بر میان بیژنش / بدو نیمه شد پیل پیکر تنش

چو روبه شدند آن ددان دلیر / تن از تیغ پر خون دل از جنگ سیر

سرانشان بخنجر ببرید پست / بفتراک شبرنگ سرکش ببست

که دندانها نزد شاه آورد / تن بی‌سرانشان براه آورد

بگردان ایران نماید هنر / ز پیلان جنگی جدا کرده سر

بگردون برافگند هر یک چو کوه / بشد گاومیش از کشیدن ستوه

بداندیش گرگین شوریده رفت / ز یک سوی بیشه درآمد چو تفت

همه بیشه آمد بچشمش کبود / برو آفرین کرد و شادی نمود

بدلش اندر آمد ازان کار درد / ز بدنامی خویش ترسید مرد

دلش را بپیچید آهرمنا / بد انداختن کرد با بیژنا

سگالش چنین بد نوشته جزین / نکرد ایچ یاد از جهان آفرین

کسی کو بره بر کند ژرف چاه / سزد گر نهد در بن چاه گاه

ز بهر فزونی وز بهر نام / براه جوان بر بگسترد دام

نگر تا چه بد ساخت آن بی‌وفا / مر او را چه پیش آورید از جفا

بدو آن زمان مهربانی نمود / بخوبی مر او را فراوان ستود

چو از جنگ و کشتن بپرداختند / نشستنگه رود و می ساختند

نبد بیژن آگه ز کردار اوی / همی راست پنداشت گفتار اوی

چو خوردن زان سرخ می اندکی / بگرگین نگه کرد بیژن یکی

بدو گفت چون دیدی این جنگ من / بدین گونه با خوک آهنگ من

چنین داد پاسخ که ای شیرخوی / بگیتی ندیدم چو تو جنگجوی

بایران و توران ترا یار نیست / چنین کار پیش تو دشوار نیست

دل بیژن از گفت او شاد شد / بسان یکی سرو آزاد شد

بیژن چنین گفت پس پهلوان / که ای نامور گرد روشن‌روان

برآمد ترا این چنین کار چند / بنیروی یزدان و بخت بلند

کنون گفتنیها بگویم ترا / که من چندگه بوده‌ام ایدرا

چه با رستم و گیو و با گژدهم / چه با طوس نوذر چه با گستهم

چه مایه هنرها برین پهن دشت / که کردیم و گردون بران بر گذشت

کجا نام ما زان برآمد بلند / بنزدیک خسرو شدیم ارجمند

یکی جشنگاهست ز ایدر نه دور / به دو روزه راه اندر آید بتور

یکی دشت بینی همه سبز و زرد / کزو شاد گردد دل رادمرد

همه بیشه و باغ و آب روان / یکی جایگه از در پهلوان

زمین پرنیان و هوا مشکبوی / گلابست گویی مگر آب جوی

ز عنبرش خاک و ز یاقوت سنگ / هوا مشکبوی و زمین رنگ رنگ

خم‌آورده از بار شاخ سمن / صنم گشته پالیز و گلبن شمن

خرامان بگرد گل اندر تذرو / خروشیدن بلبل از شاخ سرو

ازین پس کنون تا نه بس روزگار / شد چون بهشت آن در و مرغزار

پری چهره بینی همه دشت و کوه / ز هر سو نشسته بشادی گروه

منیژه کجا دخت افراسیاب / درفشان کند باغ چون آفتاب

همه دخت توران پوشیده‌روی / همه سرو بالا همه مشک موی

همه رخ پر از گل همه چشم خواب / همه لب پر از می ببوی گلاب

اگر ما بنزدیک آن جشنگاه / شویم و بتازیم یک روزه راه

بگیریم ازیشان پری چهره چند / بنزدیک خسرو شویم ارجمند

چو گرگین چنین گفت بیژن جوان / بجوشیدش آن گوهر پهلوان

گهی نام جست اندران گاه کام / جوان بد جوانوار برداشت گام

برفتند هر دو براه دراز / یکی از نوشته دگر کینه‌ساز

میان دو بیشه بیک روزه راه / فرود آمد آن گرد لشکر پناه

بدان مرغزاران ارمان دو روز / همی شاد بودند باباز و یوز

چو دانست گرگین که آمد عروس / همه دشت ازو شد چو چشم خروس

ببیژن پس آن داستان برگشاد / وزان جشن و رامش بسی کرد یاد

بگرگین چنین گفت پس بیژنا / که من پیشتر سازم این رفتنا

شوم بزمگه را ببینم ز دور / که ترکان همی چون بسیچند سور

وز آن جایگه پس بتابم عنان / بگردن برآرم ز دوده سنان

زنیم آنگهی رای هشیارتر / شود دل ز دیدار بیدارتر

بگنجور گفت آن کلاه بزر / که در بزمگه بر نهادم بسر

که روشن شدی زو همه بزمگاه / بیاور که ما را کنونست گاه

همان طوق کیخسرو و گوشوار / همان یارهٔ گیو گوهرنگار

بپوشید رخشنده رومی قبای / ز تاج اندر آویخت پر همای

نهادند بر پشت شبرنگ زین / کمر خواست با پهلوانی نگین

بیامد بنزدیک آن بیشه شد / دل کامجویش پر اندیشه شد

بزیر یکی سر وبن شد بلند / که تا ز آفتابش نباشد گزند

بنزدیک آن خیمهٔ خوب چهر / بیامد بدلش اندر افروخت مهر

همه دشت ز آوای رود و سرود / روان را همی داد گفتی درود

منیژه چو از خیمه کردش نگاه / بدید آن سهی قد لشکر پناه

برخسارگان چون سهیل یمن / بنفشه گرفته دو برگ سمن

کلاه تهم پهلوان بر سرش / درفشان ز دیبای رومی برش

بپرده درون دخت پوشیده روی / بجوشید مهرش دگر شد به خوی

فرستاد مر دایه را چون نوند / که رو زیر آن شاخ سرو بلند

نگه کن که آن ماه دیدار کیست / سیاوش مگر زنده شد گر پریست

بپرسش که چون آمدی ایدرا / نیایی بدین بزمگاه اندرا

پریزاده‌ای گر سیاوشیا / که دلها بمهرت همی جوشیا

وگر خاست اندر جهان رستخیز / که بفروختی آتش مهر تیز

که من سالیان اندرین مرغزار / همی جشن سازم بهر نوبهار

بدین بزمگه بر ندیدیم کس / ترا دیدم ای سرو آزاده بس

چو دایه بر بیژن آمد فراز / برو آفرین کرد و بردش نماز

پیام منیژه به بیژن بگفت / همه روی بیژن چو گل بر شکفت

چنین پاسخ آورد بیژن بدوی / که من ای فرستادهٔ خوب روی

سیاوش نیم نز پری زادگان / از ایرانم از تخم آزادگان

منم بیژن گیو ز ایران بجنگ / بزخم گراز آمدم بی‌درنگ

سرانشان بریدم فگندم براه / که دندانهاشان برم نزد شاه

چو زین جشنگاه آگهی یافتم / سوی گیو گودرز نشتافتم

بدین رزمگاه آمدستم فراز / بپیموده بسیار راه دراز

مگر چهرهٔ دخت افراسیاب / نماید مرا بخت فرخ بخواب

همی بینم این دشت آراسته / چو بتخانهٔ چین پر از خواسته

اگر نیک رایی کنی تاج زر / ترا بخشم و گوشوار و کمر

مرا سوی آن خوب چهر آوری / دلش با دل من بمهر آوری

چو بیژن چنین گفت شد دایه باز / بگوش منیژه سرایید راز

که رویش چنینست بالا چنین / چنین آفریدش جهان آفرین

چو بشنید از دایه او این سخن / بفرمود رفتن سوی سرو بن

فرستاد پاسخ هم اندر زمان / کت آمد بدست آنچ بردی گمان

گر آیی خرامان بنزدیک من / بیفروزی این جان تاریک من

نماند آنگهی جایگاه سخن / خرامید زان سایهٔ سروبن

سوی خیمهٔ دخت آزاده خوی / پیاده همی گام زد برزوی

بپرده درآمد چو سرو بلند / میانش بزرین کمر کرده بند

منیژه بیامد گرفتش ببر / گشاد از میانش کیانی کمر

بپرسیدش از راه و رنج دراز / که با تو که آمد بجنگ گراز

چرا این چنین روی و بالا و برز / برنجانی ای خوب چهره بگرز

بشستند پایش بمشک و گلاب / گرفتند زان پس بخوردن شتاب

نهادند خوان و خورش گونه گون / همی ساختند از گمانی فزون

نشستنگه رود و می ساختند / ز بیگانه خیمه بپرداختند

پرستندگان ایستاده بپای / ابا بربط و چنگ و رامش سرای

بدیبا زمین کرده طاوس رنگ / ز دینار و دیبا چو پشت پلنگ

چه از مشک و عنبر چه یاقوت و زر / سراپرده آراسته سربسر

می سالخورده بجام بلور / برآورده با بیژن گیو شور

سه روز و سه شب شاد بوده بهم / گرفته برو خواب مستی ستم

چو هنگام رفتن فراز آمدش / بدیدار بیژن نیاز آمدش

بفرمود تا داروی هوشبر / پرستنده آمیخت با نوش‌بر

بدادند مر بیژن گیو را / مر آن نیک دل نامور نیو را

منیژه چو بیژن دژم روی ماند / پرستندگان را بر خویش خواند

عماری بسیچید رفتن براه / مر آن خفته را اندر آن جایگاه

ز یک سو نشستنگه کام را / دگر ساخته جای آرام را

بگسترد کافور بر جای خواب / همی ریخت بر چوب صندل گلاب

چو آمد بنزدیک شهر اندرا / بپوشید بر خفته بر چادرا

نهفته بکاخ اندر آمد بشب / به بیگانگان هیچ نگشاد لب

چو بیدار شد بیژن و هوش یافت / نگار سمن بر در آغوش یافت

بایوان افراسیاب اندرا / ابا ماه رخ سر ببالین برا

بپیچید بر خویشتن بیژنا / بیزدان بنالید ز آهرمنا

چنین گفت کای کردگار ار مرا / رهایی نخواهد بدن ز ایدرا

ز گرگین تو خواهی مگر کین من / برو بشنوی درد و نفرین من

که او بد مرا بر بدی رهنمون / همی خواند بر من فراوان فسون

منیژه بدو گفت دل شاددار / همه کار نابوده را باد دار

بمردان ز هر گونه کار آیدا / گهی بزم و گه کارزار آیدا

ز هر خرگهی گل رخی خواستند / بدیبای رومی بیاراستند

پری چهرگان رود برداشتند / بشادی همه روز بگذاشتند

چو بگذشت یک چندگاه این چنین / پس آگاهی آمد بدربان ازین

نهفته همه کارشان بازجست / بژرفی نگه کرد کار از نخست

کسی کز گزافه سخن راندا / درخت بلا را بجنباندا

نگه کرد کو کیست و شهرش کجاست / بدین آمدن سوی توران چراست

بدانست و ترسان شد از جان خویش / شتابید نزدیک درمان خویش

جز آگاه کردن ندید ایچ رای / دوان از پس پرده برداشت پای

بیامد بر شاه ترکان بگفت / که دختت ز ایران گزیدست جفت

جهانجوی کرد از جهاندار یاد / تو گفتی که بیدست هنگام باد

بدست از مژه خون مژگان برفت / برآشفت و این داستان باز گفت

کرا از پس پرده دختر بود / اگر تاج دارد بداختر بود

کرا دختر آید بجای پسر / به از گور داماد ناید بدر

ز کار منیژه دلش خیره ماند / قراخان سالار را پیش خواند

بدو گفت ازین کار ناپاک زن / هشیوار با من یکی رای زن

قراخان چنین داد پاسخ بشاه / که در کار هشیارتر کن نگاه

اگر هست خود جای گفتار نیست / ولیکن شنیدن چو دیدار نیست

بگرسیوز آنگاه گفتش بدرد / پر از خون دل و دیده پر آب زرد

زمانه چرا بندد این بند من / غم شهر ایران و فرزند من

برو با سواران هشیار سر / نگه دار مر کاخ را بام و در

نگر تا که بینی بکاخ اندرا / ببند و کشانش بیار ایدرا

چو گرسیوز آمد بنزدیک در / از ایوان خروش آمد و نوش و خور

غریویدن چنگ و بانگ رباب / برآمد ز ایوان افراسیاب

سواران در و بام آن کاخ شاه / گرفتند و هر سو ببستند راه

چو گر سیوز آن کاخ در بسته دید / می و غلغل نوش پیوسته دید

سواران گرفتندگرد اندرش / چو سالار شد سوی بسته درش

بزد دست و برکند بندش ز جای / بجست از میان در اندر سرای

بیامد بنزدیک آن خانه زود / کجا پیشگه مرد بیگانه بود

ز در چون به بیژن برافگند چشم / بچوشید خونش برگ بر ز خشم

در آن خانه سیصد پرستنده بود / همه با رباب و نبید و سرود

بپیچید بر خویشتن بیژنا / که چون رزم سازم برهنه تنا

نه شبرنگ با من نه رهوار بور / همانا که برگشتم امروز هور

ز گیتی نبینم همی یار کس / بجز ایزدم نیست فریادرس

کجا گیو و گودرز کشوادگان / که سر داد باید همی رایگان

همیشه بیک ساق موزه درون / یکی خنجری داشتی آبگون

بزد دست و خنجر کشید از نیام / در خانه بگرفت و برگفت نام

که من بیژنم پور کشوادگان / سر پهلوانان و آزادگان

ندرد کسی پوست بر من مگر / همی سیری آید تنش را ز سر

وگر خیزد اندر جهان رستخیز / نبیند کسی پشتم اندر گریز

تو دانی نیاکان و شاه مرا / میان یلان پایگاه مرا

وگر جنگ سازند مر جنگ را / همیشه بشویم بخون چنگ را

ز تورانیان من بدین خنجرا / ببرم فراوان سران را سرا

گرم نزد سالار توران بری / بخوبی برو داستان آوری

تو خواهشگری کن مرا زو بخون / سزد گر بنیکی بوی رهنمون

نکرد ایچ گرسیوز آهنگ اوی / چو دید آن چنان تیزی چنگ اوی

بدانست کو راست گوید همی / بخون ریختن دست شوید همی

وفا کرد با او بسوگندها / بخوبی بدادش بسی پندها

بپیمان جدا کرد زو خنجرا / بخوبی کشیدش ببند اندرا

بیاورد بسته بکردار یوز / چه سود از هنرها چو برگشت روز

چنینست کردار این گوژپشت / چو نرمی بسودی بیابی درشت

چو آمد بنزدیک شاه اندرا / گو دست بسته برهنه سرا

برو آفرین کردکای شهریار / گر از من کنی راستی خواستار

بگویم ترا سربسر داستان / چو گردی بگفتار همداستان

نه من بزرو جستم این جشنگاه / نبود اندرین کار کس را گناه

از ایران بجنگ گراز آمدم / بدین جشن توران فراز آمدم

ز بهر یکی باز گم بوده را / برانداختم مهربان دوده را

بزیر یکی سرو رفتم بخواب / که تا سایه دارد مرا ز آفتاب

پری دربیامد بگسترد پر / مرا اندر آورد خفته ببر

از اسبم جدا کرد و شد تا براه / که آمد همی لشکر و دخت شاه

سوران پراگنده بر گرد دشت / چه مایه عماری بمن برگذشت

یکی چتر هندی برآمد ز دور / ز هر سو گرفته سواران تور

یکی کرده از عود مهدی میان / کشیده برو چادر پرنیان

بدو اندرون خفته بت پیکری / نهاده ببالین برش افسری

پری یک بیک ز اهرمن کرد یاد / میان سواران درآمد چو باد

مرا ناگهان در عماری نشاند / بران خوب چهره فسونی بخواند

که تا اندر ایوان نیامد ز خواب / نجنبید و من چشم کرده پر آب

گناهی مرا اندرین بوده نیست / منیژه بدین کار آلوده نیست

پری بی‌گمان بخت برگشته بود / که بر من همی جادوی آزمود

چنین بد که گفتم کم و بیش نه / مرا ایدر اکنون کس و خویش نه

چنین داد پاسخ پس افراسیاب / که بخت بدت کرد بر تو شتاب

تو آنی کز ایران بتیغ و کمند / همی رزم جستی به نام بلند

کنون چون زنان پیش من بسته دست / همی خواب گویی به کردار مست

بکار دروغ آزمودن همی / بخواهی سر از من ربودن همی

بدو گفت بیژن که ای شهریار / سخن بشنو از من یکی هوشیار

گرازان بدندان و شیران بچنگ / توانند کردن بهر جای جنگ

یلان هم بشمشیر و تیر و کمان / توانند کوشید با بدگمان

یکی دست بسته برهنه تنا / یکی را ز پولاد پیراهنا

چگونه درد شیر بی چنگ تیز / اگر چند باشد دلش پر ستیز

اگر شاه خواهد که بنید ز من / دلیری نمودن بدین انجمن

یکی اسب فرمای و گرزی گران / ز ترکان گزین کن هزار از سران

به آوردگه بر یکی زین هزار / اگر زنده مانم بمردم مدار

ز بیژن چو این گفته بشنید چشم / بروبر فگند و برآورد خشم

بگرسیوز اندر یکی بنگرید / کز ایران چه دیدیم و خواهیم دید

نبینی که این بدکنش ریمنا / فزونی سگالد همی بر منا

بسنده نبودش همین بد که کرد / همی رزم جوید بننگ و نبرد

ببر همچنین بند بر دست و پای / هم اندر زمان زو بپرداز جای

بفرمای داری زدن پیش در / که باشد ز هر سو برو رهگذر

نگون بخت را زنده بر دار کن / وزو نیز با من مگردان سخن

بدان تا ز ایرانیان زین سپس / نیارد بتوران نگه کرد کس

کشیدندش از پیش افراسیاب / دل از درد خسته دو دیده پر آب

چو آمد بدر بیژن خسته دل / ز خون مژه پای مانده بگل

همی گفت اگر بر سرم کردگار / نوشتست مردن ببد روزگار

ز دار و ز کشتن نترسم همی / ز گردان ایران بترسم همی

که نامرد خواند مرا دشمنم / ز ناخسته بردار کرده تنم

بپیش نیاکان پهلو منش / پس از مرگ بر من بود سرزنش

روانم بماند هم ایدر بجای / ز شرم پدر چون شوم باز جای

دریغا که شادان شود دشمنم / چو بینند بر دار روشن تنم

دریغا ز شاه و ز مردان نیو / دریغا که دورم ز دیدار گیو

ایا باد بگذر بایران زمین / پیامی بر از من بشاه گزین

بگویش که بیژن بسختی درست / چو آهو که در چنگ شیر نرست

ببخشود یزدان جوانیش را / بهم برشکست آن گمانیش را

کننده همی کند جای درخت / پدید آمد از دور پیران ز بخت

چو پیران ویسه بدانجا رسید / همه راه ترک کمربسته دید

یکی دار برپای کرده بلند / کمندی برو بسته چون پای بند

ز ترکان بپرسید کین دار چیست / در شاه را از در دار کیست

بدو گفت گرسیوز این بیژنست / از ایران کجا شاه را دشمنست

بزد اسب و آمد بر بیژنا / جگر خسته دیدش برهنه تنا

دو دست از پس پشت بسته چو سنگ / دهن خشک و رفته ز رخساره رنگ

بپرسید و گفتش که چون آمدی / از ایران همانا بخون آمدی

همه داستان بیژن او را بگفت / چنانچون رسیدش ز بدخواه جفت

ببخشود پیران ویسه بروی / ز مژگان سرشکش فرو شد بروی

بفرمود تا یک زمانش بدار / نکردند و گفتا هم ایدر بدار

بدان تا ببینم یکی روی شاه / نمایم بدو اختر نیک راه

بکاخ اندر آمد پرستارفش / بر شاه با دست کرده بکش

بیامد دمان تا بنزدیک تخت / بر افراسیاب آفرین کرد سخت

همی بود در پیش تختش بپای / چو دستور پاکیزه و رهنمای

سپهبد بدانست کز آرزوی / بپایست پیران آزاده خوی

بخندید و گفتش چه خواهی بگوی / ترا بیشتر نزد من آبروی

اگر زر خواهی و گر گوهرا / و گر پادشاهی هر کشورا

ندارم دریغ از تو من گنج خویش / چرا برگزینی همی رنج خویش

چو بشنید پیران خسرو پرست / زمین را ببوسید و بر پای جست

که جاوید بادا ترا بخت و جای / مبادا ز تخت تو پردخته جای

ز شاهان گیتی ستایش تراست / ز خورشید برتر نمایش تراست

مرا هرچ باید ببخت تو هست / ز مردان وز گنج و نیروی دست

مرا این نیاز از در خویش نیست / کس از کهتران تو درویش نیست

بداند شهنشاه برترمنش / ستوده بهر کار بی‌سرزنش

که من شاه را پیش ازین چند بار / همی دادمی پند بر چند کار

بفرمان من هیچ نامد فراز / ازو داشتم کارها دست باز

مکش گفتمت پور کاوس را / که دشمن کنی رستم و طوس را

کز ایران بپیلان بکوبندمان / ز هم بگسلانند پیوندمان

سیاوش که بود از نژاد کیان / ز بهر تو بسته کمر بر میان

بکشتی بخیره سیاوش را / بزهر اندر آمیختی نوش را

بدیدی بدیهای ایرانیان / که کردند با شهر تورانیان

ز ترکان دو بهره بپای ستور / سپردند و شد بخت را آب شور

هنوز آن سر تیغ دستان سام / همانا نیاسود اندر نیام

که رستم همی سرفشاند ازوی / بخورشید بر خون چکاند ازوی

برام بر کینه جویی همی / گل زهر خیره ببویی همی

اگر خون بیژن بریزی برین / ز توران برآید همان گرد کین

خردمند شاهی و ما کهترا / تو چشم خرد باز کن بنگرا

نگه کن ازان کین که گستردیا / ابا شاه ایران چه بر خوردیا

هم آنرا همی خواستار آوری / درخت بلا را ببار آوری

چو کینه دو گردد نداریم پای / ایا پهلوان جهان کدخدای

به از تو نداند کسی گیو را / نهنگ بلا رستم نیو را

چو گودرز کشواد پولادچنگ / که آید ز بهر نبیره بجنگ

چو برزد بران آتش تیز آب / چنین داد پاسخ پس افراسیاب

که بیژن نبینی که با من چه کرد / بایران و توران شدم روی زرد

نبینی کزین بدهنر دخترم / چه رسوایی آمد بپیران سرم

همان نام پوشیده رویان من / ز پرده بگسترد بر انجمن

کزین ننگ تا جاودان بر سرم / بخندد همی کشور و لشکرم

چنو یابد از من رهایی بجان / گشایند بر من ز هر سو زبان

برسوایی اندر بمانم بدرد / بپالایم از دیدگان آب زرد

دگر آفرین کرد پیران بدوی / که ای شاه نیک اختر راست‌گوی

چنینست کین شاه گوید همی / جز از نیک نامی نجوید همی

ولیکن بدین رای هشیار من / یکی بنگرد ژرف سالار من

ببندد مر او را ببند گران / کجا دار و کشتن گزیند بران

هر آنکو بزندان تو بسته ماند / ز دیوانها نام او کس نخواند

ازو پند گیرند ایرانیان / نبندند ازین پس بدی را میان

چنان کرد سالار کو رای دید / دلش با زبان شاه بر جای دید

ز دستور پاکیزهٔ راهبر / درفشان شود شاه بر گاه بر

بگرسیوز آنگه بفرمود شاه / که بند گران ساز و تاریک چاه

دو دستش بزنجیر و گردن بغل / یکی بند رومی بکردار مل

ببندش بمسمار آهنگران / ز سر تا بپایش ببند اندران

چو بستی نگون اندر افگن بچاه / چو بی‌بهره گردد ز خورشید و ماه

ببر پیل و آن سنگ اکوان دیو / که از ژرف دریای گیهان خدیو

فگندست در بیشهٔ چین ستان / بیاور ز بیژن بدان کین ستان

بپیلان گردون کش آن سنگ را / که پوشد سر چاه ارژنگ را

بیاور سر چاه او را بپوش / بدان تا بزاری برآیدش هوش

وز آنجا بایوان آن بی‌هنر / منیژه کزو ننگ یابد گهر

برو با سواران و تاراج کن / نگون‌بخت را بی سر و تاج کن

بگو ای بنفرین شوریده بخت / که بر تو نزیبد همی تاج و تخت

بننگ از کیان پست کردی سرم / بخاک اندر انداختی افسرم

برهنه کشانش ببر تا بچاه / که در چاه بین آنک دیدی بگاه

بهارش توی غمگسارش توی / درین تنگ زندان زوارش توی

خرامید گرسیوز از پیش اوی / بکردند کام بداندیش اوی

کشان بیژن گیو از پیش دار / ببردند بسته بران چاهسار

ز سر تا به پایش به آهن ببست / بر و بازوی و گردن و پای و دست

بپولاد خایسک آهنگران / فروبرد مسمارهای گران

نگونش بچاه اندر انداختند / سر چاه را بند بر ساختند

وز آنجا بایوان آن دخترش / بیاورد گرسیوز آن لشکرش

همه گنج و گوهر بتاراج داد / ازین بدره بستد بدان تاج داد

منیژه برهنه بیک چادرا / برهنه دو پای و گشاده سرا

کشیدش دوان تا بدان چاهسار / دو دیده پر از خون و رخ جویبار

بدو گفت اینک ترا خان و مان / زواری برین بسته تا جاودان

غریوان همی گشت بر گرد دشت / چو یک روز و یک شب برو بر گذشت

خروشان بیامد بنزدیک چاه / یکی دست را اندرو کرد راه

چو از کوه خورشید سر برزدی / منیژه ز هر در همی نان چدی

همی گرد کردی بروز دراز / بسوراخ چاه آوریدی فراز

ببیژن سپردی و بگریستی / بران شوربختی همی زیستی

چو یک هفته گرگین بره‌بر بپای / همی بود و بیژن نیامد بجای

ز هر سوش پویان بجستن گرفت / رخان را بخوناب شستن گرفت

پشیمانی آمدش زان کار خویش / که چون بد سگالید بر یار خویش

بشد تازیان تا بدان جشنگاه / کجا بیژن گیو گم کرد راه

همه بیشه برگشت و کس را ندید / نه نیز اندرو بانگ مرغان شنید

همی گشت بر گرد آن مرغزار / همی یار کرد اندرو خواستار

یکایک ز دور اسب بیژن بدید / که آمد ازان مرغزاران پدید

گسسته لگام و نگون کرده زین / فرو مانده بر جای اندوهگین

بدانست کو را تباهست کار / بایران نیاید بدین روزگار

اگر دار دارد اگر چاه و بند / از افراسیاب آمدستش گزند

کمند اندرافگند و برگاشت روی / ز کرده پشیمان و دل جفت جوی

ازان مرغزار اسب بیژن براند / بخیمه در آورد و روزی بماند

پس آنگه سوی شهر ایران شتافت / شب و روز آرام و خوردن نیافت

چو آگاهی آمد ز گرگین بشاه / که بیژن نبودست با او براه

بگفت این سخن گیو را شهریار / بدان تا ز گرگین کند خواستار

پس آگاهی آمد همانگه بگیو / ز گم بودن رزمزن پور نیو

ز خانه بیامد دمان تا بکوی / دل از درد خسته پر از آب روی

همی گفت بیژن نیامد همی / بارمان ندانم چه ماند همی

بفرمود تا بور کشواد را / کجا داشتی روز فریاد را

بروبر نهادند زین خدنگ / گرفته بدل گیو کین پلنگ

همانگه بدو اندر آورد پای / بکردار باد اندر آمد ز جای

پذیره شدش تا کند خواستار / که بیژن کجا ماند و چون بود کار

همی گفت گرگین بدو ناگهان / همانا بدی ساخت اندر نهان

شوم گر ببینمش بی بیژنم / همانگه سرش را ز تن بر کنم

بیامد چو گرگین مر او را بدید / پیاده شد و پیش او در دوید

همی گشت غلتان بخاک اندرا / شخوده رخان و برهنه سرا

بپرسید و گفت ای گزین سپاه / سپهدار سالار و خورشید گاه

پذیره بدین راه چون آمدی / که با دیدگان پر ز خون آمدی

مرا جان شیرین نباید همی / کنون خوارتر گر برآید همی

چو چشمم بروی تو آید ز شرم / بپالایم از دیدگان آب گرم

کنون هیچ مندیش کو را بجان / نیامد گزند و بگویم نشان

چو اسب پسر دید گرگین بدست / پر از خاک و آسیمه برسان مست

چو گفتار گرگینش آمد بگوش / ز اسب اندر افتاد و زو رفت هوش

بخاک اندرون شد سرش ناپدید / همه جامهٔ پهلوی بردرید

همی کند موی از سر و ریش پاک / خروشان بسر بر همی ریخت خاک

همی گفت کای کردگار سپهر / تو گستردی اندر دلم هوش و مهر

گر از من جدا ماند فرزند من / روا دارم ار بگلسد بند من

روانم بدان جای نیکان بری / ز درد دل من تو آگه‌تری

مرا خود ز گیتی هم او بود و بس / چه انده گسار و چه فریادرس

کنون بخت بد کردش از من جدا / بماندم چنین در جهان مبتلا

ز گرگین پس آنگه سخن بازجست / که چون بود خود روزگار از نخست

زمانه بجایش کسی برگزید / وگر خود ز چشم تو شد ناپدید

ز بدها چه آمد مر او را بگوی / چه افگند بند سپهرش بروی

چه دیو آمدش پیش در مرغزار / که او را تبه کرد و برگشت کار

تو این مرده‌ری اسب چون یافتی / ز بیژن کجا روی برتافتی

بدو گفت گرگین که بازآر هوش / سخن بشنو و پهن بگشای گوش

که این کار چون بود و کردار چون / بدان بیشه با خوک پیکار چون

بدان پهلوانا و آگاه باش / همیشه فروزندهٔ گاه باش

برفتیم ز ایدر بجنگ گراز / رسیدیم نزدیک ارمان فراز

یکی بیشه دیدیم کرده چو دست / درختان بریده چراگاه پست

همه جای گشته کنام گراز / همه شهر ارمان از آن در کزاز

چو ما جنگ را نیزه برگاشتیم / ببیشه درون بانگ برداشتیم

گراز اندر آمد بکردار کوه / نه یک یک بهر جای گشته گروه

بکردیم جنگی بکردار شیر / بشد روز و نامد دل از جنگ سیر

چو پیلان بهم بر فگندیمشان / بمسمار دندان بکندیمشان

وزآنجا بایران نهادیم روی / همه راه شادان و نخچیر جوی

برآمد یکی گور زان مرغزار / کزان خوبتر کس نبیند نگار

بکردار گلگون گودرز موی / چو خنگ شباهنگ فرهاد روی

چو سیمش دو پا و چو پولاد سم / چو شبرنگ بیژن سر و گوش و دم

بگردن چو شیر و برفتن چو باد / تو گفتی که از رخش دارد نژاد

بر بیژن آمد چو پیلی نژند / برو اندر افگند بیژن کمند

فگندن همان بود و رفتن همان / دوان گور و بیژن پس اندر دمان

ز تازیدن گور و گرد سوار / برآمد یکی دود زان مرغزار

بکردار دریا زمین بردمید / کمندافگن و گور شد ناپدید

پی اندر گرفتم همه دشت و کوه / که از تاختن شد سمندم ستوه

ز بیژن ندیدم بجایی نشان / جزین اسب و زین از پس ایدر کشان

دلم شد پر آتش ز تیمار اوی / که چون بود با گور پیکار اوی

بماندم فراوان بر آن مرغزار / همی کردمش هر سوی خواستار

ازو باز گشتم چنین ناامید / که گور ژیان بود و دیو سپید

چو بشنید گیو این سخن هوشیار / بدانست کو را تباهست کار

ز گرگین سخن سربسر خیره دید / همی چشمش از روی او تیره دید

رخش زرد از بیم سالار شاه / سخن لرزلرزان و دل پر گناه

چو فرزند را گیو گم بوده دید / سخن را برآنگونه آلوده دید

ببرد اهرمن گیو را دل ز جای / همی خواست کو را درآرد ز پای

بخواهد ازو کین پور گزین / وگر چند نیک آید او را ازین

پس اندیشه کرد اندران بنگرید / نیامد همی روشنایی پدید

چه آید مرا گفت از کشتنا / مگر کام بدگوهر آهرمنا

به بیژن چه سود آید از جان اوی / دگرگونه سازیم درمان اوی

بباشیم تا زین سخن نزد شاه / شود آشکارا ز گرگین گناه

ازو کین کشیدن بسی کار نیست / سنان مرا پیش دیوار نیست

بگرگین یکی بانگ برزد بلند / که ای بدکنش ریمن پرگزند

تو بردی ز من شید و ماه مرا / گزین سواران و شاه مرا

فگندی مرا در تک و پوی پوی / بگرد جهان اندرون چاره‌جوی

پس اکنون بدستان و بند و فریب / کجا یابی آرام و خواب و شکیب

نباشد ترا بیش ازین دستگاه / کجا من ببینم یکی روی شاه

پس آنگه بخواهم ز تو کین خویش / ز بهر گرامی جهانبین خویش

وز آنجا بیامد بنزدیک شاه / دو دیده پر از خون و دل کینه‌خواه

برو آفرین کرد کای شهریار / همیشه جهان را بشادی گذار

انوشه جهاندار نیک اخترا / نبینی که بر سر چه آمد مرا

ز گیتی یکی پور بودم جوان / شب و روز بودم بدوبر نوان

بجانش پر از بیم گریان بدم / ز درد جداییش بریان بدم

کنون آمد ای شاه گرگین ز راه / زبان پر ز یافه روان پر گناه

بدآگاهی آورد از پور من / ازان نامور پاک دستور من

یکی اسب دیدم نگونسار زین / ز بیژن نشانی ندارد جزین

اگر داد بیند بدین کار ما / یکی بنگرد ژرف سالار ما

ز گرگین دهد داد من شهریار / کزو گشتم اندر جهان خاکسار

غمی شد ز درد دل گیو شاه / برآشفت و بنهاد فرخ کلاه

رخ شاه بر گاه بی‌رنگ شد / ز تیمار بیژن دلش تنگ شد

بگیو آنگهی گفت گرگین چه گفت / چه گوید کجا ماند از نیک جفت

ز گفتار گرگین پس آنگاه گیو / سخن گفت با خسرو از پور نیو

چو از گیو بشنید خسرو سخن / بدو گفت مندیش و زاری مکن

که بیژن بجانست خرسند باش / بر امید گم بوده فرزند باش

که ایدون شنیدستم از موبدان / ز بیدار دل نامور بخردان

که من با سواران ایران بجنگ / سوی شهر توران شوم بی‌درنگ

بکین سیاوش کشم لشکرا / بپیلان سرآرم از آن کشورا

بدان کینه اندر بود بیژنا / همی رزم جوید چو آهرمنا

تو دل را بدین کار غمگین مدار / من این را همانا بسم خواستار

بشد گیو یکدل پر اندوه و درد / دو دیده پر از آب و رخساره زرد

چو گرگین بدرگاه خسرو رسید / ز گردان در شاه پردخته دید

ز تیمار بیژن همه مهتران / ز درگاه با گیو رفته سران

همه پر ز درد و همه پر زرنج / همه همچو گم کرده صد گونه گنج

پراگنده رای و پراگنده دل / همه خاک ره ز اشک کرده چو گل

وزین روی گرگین شوریده رفت / بنزدیک ایوان درگاه تفت

چو در پیش کیخسرو آمد زمین / ببوسید و بر شاه کرد آفرین

چو الماس دندانهای گراز / بر تخت بنهاد و بردش نماز

که خسرو بهر کار پیروز باد / همه روزگارش چو نوروز باد

سر دشمنان تو بادا بگاز / بریده چنان کار سران گراز

بدندانها چون نگه کرد شاه / بپرسید و گفتش که چون بود راه

کجا ماند از تو جدا بیژنا / بروبر چه بد ساخت آهرمنا

چو خسرو چنین گفت گرگین بجای / فرو ماند خیره همیدون بپای

ندانست پاسخ چه گوید بدوی / فروماند بر جای بر زرد روی

زبان پر ز یافه روان پر گناه / رخان زرد و لرزان تن از بیم شاه

چو گفتارها یک بدیگر نماند / برآشفت وز پیش تختش براند

همش خیره سر دید هم بدگمان / بدشنام بگشاد خسرو زبان

بدو گفت نشنیدی آن داستان / که دستان زدست از گه باستان

که گر شیر با کین گودرزیان / بسیچد تنش را سر آید زمان

اگر نیستی از پی نام بد / وگر پیش یزدان سرانجام بد

بفرمودمی تا سرت را ز تن / بکنید بکردار مرغ اهرمن

بفرمود خسرو بپولادگر / که بندگران ساز و مسمارسر

هم اندر زمان پای کردش ببند / که از بند گیرد بداندیش پند

بگیو آنگهی گفت بازآر هوش / بجویش بهر جای و هر سو بکوش

من اکنون ز هر سو فراوان سپاه / فرستم بجویم بهر جا نگاه

ز بیژن مگر آگهی یابما / بدین کار هشیار بشتابما

وگر دیر یابیم زو آگهی / تو جای خرد را مگردان تهی

بمان تا بیاید مه فرودین / که بفروزد اندر جهان هور دین

بدانگه که بر گل نشاندت باد / چو بر سر همی گل فشاندت باد

زمین چادر سبز در پوشدا / هوا بر گلان زار بخروشدا

بهرسو شود پاک فرمان ما / پرستش که فرمود یزدان ما

بخواهم من آن جام گیتی نمای / شوم پیش یزدان بباشم بپای

کجا هفت کشور بدو اندرا / ببینم بر و بوم هر کشورا

کنم آفرین بر نیاکان خویش / گزیده جهاندار و پاکان خویش

بگویم ترا هر کجا بیژنست / بجام اندرون این مرا روشنست

چو بشنید گیو این سخن شاد شد / ز تیمار فرزند آزاد شد

بخندید و بر شاه کرد آفرین / که بی‌تو مبادا زمان و زمین

بکام تو بادا سپهر بلند / بجان تو هرگز مبادا گزند

ز نیکی دهش بر تو باد آفرین / که بر تو برازد کلاه و نگین

چو گیو از بر گاه خسرو برفت / ز هر سو سواران فرستاد تفت

بجستن گرفتند گرد جهان / که یابد مگر زو بجایی نشان

همه شهر ارمان و تورانیان / سپردند و نامد ز بیژن نشان

چو نوروز فرخ فراز آمدش / بدان جام روشن نیاز آمدش

بیامد پر امید دل پهلوان / ز بهر پسر گوژ گشته نوان

چو خسرو رخ گیو پژمرده دید / دلش را بدرد اندر آزرده دید

بیامد بپوشید رومی قبای / بدان تا بود پیش یزدان بپای

خروشید پیش جهان آفرین / بخورشید بر چند برد آفرین

ز فریادرس زور و فریاد خواست / از آهرمن بدکنش داد خواست

خرامان ازان جا بیامد بگاه / بسر بر نهاد آن خجسته کلاه

یکی جام بر کف نهاده نبید / بدو اندرون هفت کشور پدید

زمان و نشان سپهر بلند / همه کرده پیدا چه و چون و چند

ز ماهی بجام اندون تا بره / نگاریده پیکر همه یکسره

چو کیوان و بهرام و ناهید و شیر / چو خورشید و تیر از بر و ماه زیر

همه بودنیها بدو اندرا / بدیدی جهاندارا فسونگرا

نگه کرد و پس جام بنهاد پیش / بدید اندرو بودنیها ز بیش

بهر هفت کشور همی بنگرید / ز بیژن بجایی نشانی ندید

سوی کشور گرگساران رسید / بفرمان یزدان مر او را بدید

بچاهی ببسته ببند گران / ز سختی همی مرگ جست اندران

یکی دختری از نژاد کیان / ز بهر زوارش ببسته میان

سوی گیو کرد آنگهی روی شاه / بخندید و رخشنده شد پیشگاه

که زندست بیژن دلت شاد دار / ز هر بد تن مهتر آزاد دار

نگر غم نداری بزندان و بند / ازان پس که بر جانش نامد گزند

که بیژن بتوران ببند اندرست / زوارش یکی نامور دخترست

ز بس رنج و سختی و تیمار اوی / پر از درد گشتم من از کار اوی

بدان سان گذارد همی روزگار / که هزمان بروبر بگرید زوار

ز پیوند و خویشان شده ناامید / گرازنده بر سان یک شاخ بید

دو چشمش پر از خون و دل پر ز درد / زبانش ز خویشان پر از یاد کرد

چو ابر بهاران ببارندگی / همی مرگ جوید بدان زندگی

بدین چاره اکنون که جنبد ز جای / که خیزد میان بسته این را بپای

که دارد بدین کار ما را وفا / که آرد ز سختی مر او را رها

نشاید جز از رستم تیز چنگ / که از ژرف دریا برآرد نهنگ

کمربند و برکش سوی نیمروز / شب از رفتن راه ماسا و روز

ببر نامهٔ من بر رستما / مزن داستان را بره‌بر دما

نویسندهٔ نامه را پیش خواند / وزین داستان چند با او براند

برستم یکی نامه فرمود شاه / نوشتن ز مهتر سوی نیکخواه

که ای پهلوان زادهٔ پر هنر / ز گردان لشکر برآورده سر

دل شهریاران و پشت کیان / بفرمان هر کس کمر بر میان

توی از نیاکان مرا یادگار / همیشه کمربستهٔ کارزار

ترا داد گردون بمردی پلنگ / بدریا ز بیمت خروشان نهنگ

جهان را ز دیوان مازندران / بشستی و کندی بدان را سران

چه مایه سر تاجداران ز گاه / ربودی و برکندی از پیشگاه

بسا دشمنان کز تو بیجان شدست / بسا بوم و بر کز تو ویران شدست

سر پهلوانی و لشکر پناه / بنزدیک شاهان ترا دستگاه

همه جادوان را ببستی بگرز / بیفروختی تاج شاهان ببرز

چه افراسیاب و چه شاهان چین / نوشته همه نام تو بر نگین

هران بند کز دست تو بسته شد / گشایندگان را جگر خسته شد

گشایندهٔ بند بسته توی / کیان را سپهر خجسته توی

ترا ایزد این زور پیلان که داد / دل و هوش و فرهنگ فرخ‌نژاد

بدان داد تا دست فریاد خواه / بگیری برآری ز تاریک چاه

کنون این یکی کار بایسته پیش / فراز آمد و اینت شایسته خویش

بتو دارد امید گودرز و گیو / که هستی بهر کشور امروز نیو

شناسی بنزدیک من جاهشان / زبان و دل و رای یکتاهشان

سزدگر تو اینرا نداری برنج / بخواه آنچ باید ز مردان و گنج

که هرگز بدین دودمان غم نبود / فروزنده‌تر زین چنانکم شنود

نبد گیو را خود جز این پور کس / چه فرزند بود و چه فریادرس

فراوان بنزد منش دستگاه / مرا و نیای مرا نیکخواه

بهر سو که جویمش یابم بجای / بهر نیک و بد پیش من بربپای

چو این نامهٔ من بخوانی مپای / بزودی تو با گیو خیز اندرآی

بدان تا بدین کار با ما بهم / زنی رای فرخ بهر بیش و کم

ز مردان وز گنج وز خواسته / بیارم بپیش تو آراسته

بفرخ پی و بر شده نام تو / ز توران برآید همه کام تو

چنانچون بباید بسازی نوا / مگر بیژن از بند یابد رها

چو برنامه بنهاد خسرو نگین / بشد گیو و بر شاه کرد آفرین

سواران دوده همه برنشاند / بیزدان پناهید و لشکر براند

چو نخجیر از آنجا که برداشتی / دو روزه بیک روزه بگذاشتی

بیابان گرفت و ره هیرمند / همی رفت پویان بساند نوند

بکوه و بصحرا نهادند روی / همی شد خلیده دل و راه‌جوی

چو از دیده‌گه دیده‌بانش بدید / سوی زابلستان فغان برکشید

که آمد سواری سوی هیرمند / سواران بگرد اندرش نیز چند

درفشی درفشان پس پشت اوی / یکی زابلی تیغ در مشت اوی

غو دیده بشنید دستان سام / بفرمود بر چرمه کردن لگام

پراندیشه آمد پذیره براه / بدان تا نباشد یکی کینه خواه

ز ره گیو را دید پژمرده روی / همی آمد آسیمه و پوی پوی

بدل گفت کاری نو آمد بشاه / فرستاده گیوست کامد براه

چو نزدیک شد پهلوان سپاه / نیایش کنان برگفتند راه

بپرسید دستان ز ایرانیان / ز شاه و ز پیکار تورانیان

درود بزرگان بدستان بداد / ز شاه و ز گردان فرخ نژاد

همه درد دل پیش دستان بخواند / غم پور گم بوده با او براند

همی گفت رویم نبینی برنگ / ز خون مژه پشت پایم بلنگ

ازان پس نشان تهمتن بخواست / بپرسید و گفتش که رستم کجاست

بدو گفت رستم بنخچیر گور / بیاید همانا که برگشت هور

شوم گفت تا من ببینمش روی / ز خسرو یکی نامه درام بدوی

بدو گفت دستان کز ایدر مرو / که زود آید از دشت نخچیرگو

تو تا رستم آید بخانه بپای / یک امروز با ما بشادی گرای

چو گیو اندر آمد بایوان ز راه / تهمتن بیامد ز نخچیرگاه

پذیره شدش گیو کامد فراز / پیاده شد از اسب و بردش نماز

پر از آرزو دل پر از رنگ روی / برخ برنهاد از دو دیده دو جوی

چو رستم دل گیو را خسته دید / بب مژه روی او نشسته دید

بدو گفت باری تباهست کار / بایوان و بر شاه بد روزگار

ز اسب اندر آمد گرفتش ببرد / بپرسیدش از خسرو تاجور

ز گودرز وز طوس وز گستهم / ز گردان لشکر همه بیش و کم

ز شاپور و فرهاد وز بیژنا / ز رهام و گرگین وز هرتنا

چو آواز بیژن رسیدش بگوش / برآمد بناکام ازو یک خروش

برستم چنین گفت کای بفرین / گزین همه خسروان زمین

چنان شاد گشتم بدیدار تو / بدین پرسش خوب و گفتار تو

درستند ازین هرک بردی تو نام / ازیشان فراوان درود و پیام

نبینی که بر من بپیران سرم / چه آمد ز بخت بد اندر خورم

چه چشم بد آمد بگودرزیان / کزان سود ما را سر آمد زیان

ز گیتی مرا خود یکی پور بود / همم پور و هم پاک دستور بود

شد از چشم من در جهان ناپدید / بدین دودمان کس چنین غم ندید

چنینم که بینی بپشت ستور / شب و روز تازان بتاریک هور

ز بیژن شب و روز چون بیهشان / بجستم بهر سو ز هر کس نشان

کنون شاه با جام گیتی نمای / بپیش جهان آفرین شد بپای

چه مایه خروشید و کرد آفرین / بجشن کیان هرمز فرودین

پس آمد ز آتشکده تا بگاه / کمربست و بنهاد بر سر کلاه

همان جام رخشنده بنهاد پیش / بهر سو نگه کرد ز اندازه بیش

بتوران نشان داد زو شهریار / ببند گران و ببد روزگار

چو در جام کیخسرو ایدون نمود / سوی پهلوانم دوانید زود

کنون آمدم با دلی پر امید / دو رخساره زرد و دو دیده سپید

ترا دیدم اندر جهان چاره‌گر / تو بندی بفریاد هر کس کمر

همی گفت و مژگان پر از آب زرد / همی برکشید از جگر باد سرد

ازان پس که نامه برستم داد / همه کار گرگین بدو کرد یاد

ازو نامه بستد دو دیده پر آب / همه دل پر از کین افراسیاب

پس از بهر بیژن خروشید زار / فرو ریخت از دیده خون برکنار

بگیو آنگهی گفت مندیش ازین / که رستم نگرداند از رخش زین

مگر دست بیژن گرفته بدست / همه بند و زندان او کرده پست

بنیروی یزدان و فرمان شاه / ز توران بگردانم این تاج و گاه

وز آنجا بایوان رستم شدند / بره بر همی رای رفتن زدند

چو آن نامهٔ شاه رستم بخواند / ز گفتار خسرو بخیره بماند

ز بس آفرید جهاندار شاه / بد آن نامه بر پهلوان سپاه

بگیو آنگهی گفت بشناختم / بفرمان او راه را ساختم

بدانستم این رنج و کردار تو / کشیدن بهر کار تیمار تو

چه مایه ترا نزد من دستگاه / بهر کینه‌گاه اندرون کینه خواه

چه کین سیاوش چه مازندران / کمر بسته بر پیش جنگاوران

برین آمدن رنج برداشتی / چنین راه دشوار بگذاشتی

بدیدار تو سخت شادان شدم / ولیکن ز بیژن غریوان شدم

نبایستمی کاین چنین سوگوار / ترا دیدمی خستهٔ روزگار

من از بهر این نامهٔ شاه را / بفرمان بسر بسپرم راه را

ز بهر ترا خود جگر خسته‌ام / بدین کار بیژن کمر بسته‌ام

بکوشم بدین کارگر جان من / ز تن بگسلد پاک یزدان من

من از بهر بیژن ندارم برنج / فدا کردن جان و مردان و گنج

بنیروی یزدان ببندم کمر / ببخت شهنشاه پیروزگر

بیارمش زان بند تاریک چاه / نشانمش با شاه در پیشگاه

سه روز اندرین خان من شاد باش / ز رنج و ز اندیشه آزاد باش

که این خانه زان خانه بخشیده نیست / مرا با تو گنج و تن و جان یکیست

چهارم سوی شهر ایران شویم / بنزدیک شاه دلیران شویم

چو رستم چنین گفت بر جست گیو / ببوسید دست و سر و پای نیو

برو آفرین کرد کای نامور / بمردی و نیروی و بخت و هنر

بماناد بر تو چنین جاودان / تن پیل و هوش و دل موبدان

ز هر نیکی بهره‌ور بادیا / چنین کز دلم زنگ بزدادیا

چو رستم دل گیو پدرام دید / ازان پس بنیکی سرانجام دید

بسالار خوان گفت پیش آر خوان / بزرگان و فرزانگان را بخوان

زواره فرامرز و دستان و گیو / نشستند بر خوان سالار نیو

بخوردند خوان و بپرداختند / نشستنگه رود و می ساختند

نوازندهٔ رود با میگسار / بیامد بایوان گوهر نگار

همه دست لعل از می لعل فام / غریونده چنگ و خروشنده جام

بروز چهارم گرفتند ساز / چو آمدش هنگام رفتن فراز

بفرمود رستم که بندید بار / سوی شاه ایران بسیچید کار

سواران گردنکش از کشورش / همه راه را ساخته بر درش

بیامد برخش اندر آورد پای / کمر بست و پوشید رومی قبای

بزین اندر افگند گرز نیا / پر از جنگ سر دل پر از کیمیا

بگردون برافراخته گوش رخش / ز خورشید برتر سر تاج‌بخش

خود و گیو با زابلی صد سوار / ز لشکر گزید از در کارزار

که نابردنی بود برگاشتند / بزال و فرامرز بگذاشتند

سوی شهر ایران نهادند روی / همه راه پویان و دل کینه‌جوی

چو رستم بنزدیک ایران رسید / بنزدیک شهر دلیران رسید

یکی باد نوشین درود سپهر / برستم رسانید شادان بمهر

بر رستم آمد همانگاه گیو / کز ایدر نباید شدن پیش نیو

شوم گفت و آگه کنم شاه را / که پیمود رخش تهم راه را

چو رفت از بر رستم پهلوان / بیامد بدرگاه شاه جوان

چو نزدیک کیخسرو آمد فراز / ستودش فراوان و بردش نماز

پس از گیو گودرز پرسید شاه / که رستم کجا ماند چون بود راه

بدو گفت گیو ای شه نامدار / برآید ببخت تو هرگونه کار

نتابید رستم ز فرمان تو / دلش بسته دید بپیمان تو

چو آن نامهٔ شاه دادم بدوی / بمالید بر نامه بر چشم و روی

عنان با عنان من اندر ببست / چنانچون بود گرد خسروپرست

برفتم من از پیش تا با تو شاه / بگویم که آمد تهمتن ز راه

بگیو آنگهی گفت رستم کجاست / که پشت بزرگی و تخم وفاست

گرامیش کردن سزاوار هست / که نیکی نمایست و خسروپرست

بفرمود خسرو بفرزانگان / بمهتر نژادان و مردانگان

پذیره شدن پیش او با سپاه / که آمد بفرمان خسرو براه

بگفتند گودرز کشواد را / شه نوذران طوس و فرهاد را

دو بهره ز گردان گردنکشان / چه از گرزداران مردمکشان

بر آیین کاوس برخاستند / پذیره شدن را بیاراستند

جهان شد ز گرد سواران بنفش / درخشان سنان و درفشان درفش

چو نزدیک رستم فراز آمدند / پیاده برسم نماز آمدند

ز اسب اندر آمد جهان پهلوان / کجا پهلوانان بپشش نوان

بپرسید مر هریکی را ز شاه / ز گردنده خورشید و تابنده ماه

نشستند گردان و رستم بر اسب / بکردار رخشنده آذرگشسب

چو آمد بر شاه کهترنواز / نوان پیش او رفت و بردش نماز

ستایش کنان پیش خسرو دوید / که مهر و ستایش مر او را سزید

برآورد سر آفرین کرد و گفت / مبادت جز از بخت پیروز جفت

چو هرمزد بادت بدین پایگاه / چو بهمن نگهبان فرخ کلاه

همه ساله اردیبهشت هژیر / نگهبان تو با هش و رای پیر

چو شهریورت باد پیروزگر / بنام بزرگی و فر و هنر

سفندارمذ پاسبان تو باد / خرد جان روشن روان تو باد

چو خردادت از یاوران بر دهاد / ز مرداد باش از بر و بوم شاد

دی و اورمزدت خجسته بواد / در هر بدی بر تو بسته بواد

دیت آذر افروز و فرخنده روز / تو شادان و تاج تو گیتی فروز

چو این آفرین کرد رستم بپای / بپرسید و کردش بر خویش جای

بدو گفت خسرو درست آمدی / که از جان تو دور بادا بدی

توی پهلوان کیان جهان / نهان آشکار آشکارت نهان

گزین کیانی و پشت سپاه / نگهدار ایران و لشکر پناه

مرا شاد کردی بدیدار خویش / بدین پر هنر جان بیدار خویش

زواره فرامرز و دستان سام / درستند ازیشان چه داری پیام

فرو بود رستم ببوسید تخت / که ای نامور خسرو نیکبخت

ببخت تو هر سه درستند و شاد / انوشه کسی کش کند شاه یاد

بسالار نوبت بفرمود شاه / که گودرز و طوس و گوان را بخواه

در باغ بگشاد سالار بار / نشستنگهی بود بس شاهوار

بفرمود تا تاج زرین و تخت / نهادند زیر گلفشان درخت

همه دیبهٔ خسروانی بباغ / بگسترد و شد گلستان چون چراغ

درختی زدند از بر گاه شاه / کجا سایه گسترد بر تاج و گاه

تنش سیم و شاخش ز یاقوت و زر / برو گونه‌گون خوشه‌های گهر

عقیق و زمرد همه برگ و بار / فروهشته از تاج چون گوشوار

همه بار زرین ترنج و بهی / میان ترنج و بهیها تهی

بدو اندرون مشک سوده بمی / همه پیکرش سفته برسان نی

کرا شاه بر گاه بنشاندی / برو باد ازو مشک بفشاندی

همه میگساران بیپش اندرا / همه بر سران افسر از گوهرا

ز دیبای زربفت چینی قبای / همه پیش گاه سپهبد بپای

همه طوق بربسته و گوشوار / بریشان همه جامه گوهرنگار

همه رخ چو دیبای رومی برنگ / فروزنده عود و خروشنده چنگ

همه دل پر از شادی و می بدست / رخان ارغوانی و نابوده مست

بفرمود تا رستم آمد بتخت / نشست از بر گاه زیر درخت

برستم چنین گفت پس شهریار / که ای نیک پیوند و به روزگار

ز هر بد توی پیش ایران سپر / همیشه چو سیمرغ گسترده پر

چه درگاه ایران چه پیش کیان / همه بر در رنج بندی میان

شناسی تو کردار گودرزیان / به آسانی و رنج و سود و زیان

میان بسته دارند پیشم بپای / همیشه بنیکی مرا رهنمای

بتنها تن گیو کز انجمن / ز هر بد سپر بود در پیش من

چنین غم بدین دوده نامد بنیز / غم و درد فرزند برتر ز چیز

بدین کار گر تو ببندی میان / پذیره نیایدت شیر ژیان

کنون چارهٔ کار بیژن بجوی / که او را ز توران بد آمد بروی

ز گردان و اسبان و شمشیر و گنج / ببر هرچ باید مدار این برنج

چو رستم ز کیخسرو ایدون شنید / زمین را ببوسید و دم درکشید

برو آفرین کرد کای نیک نام / چو خورشید هر جای گسترده کام

ز تو دور بادا دو چشم نیاز / دل بدسگالت بگرم و گداز

توی بر جهان شاه و سالار و کی / کیان جهان مر ترا خاک پی

که چون تو ندیدست یک شاه گاه / نه تابنده خروشید و گردنده ماه

بدان را ز نیکان تو کردی جدا / تو داری بافسون و بند اژدها

بکندم دل دیو مازندران / بفر کیانی و گرز گران

مرامادر از بهر رنج تو زاد / تو باید که باشی برام و شاد

منم گوش داده بفرمان تو / نگردم بهرسان ز پیمان تو

دل و جان نهاده بسوی کلاه / بران ره روم کم بفرمود شاه

و نیز از پی گیو اگر بر سرم / هوا بارد آتش بدو ننگرم

رسیده بمژگانم اندر سنان / ز فرمان خسرو نتابم عنان

برآرم ببخت تو این کار کرد / سپهبد نخواهم نه مردان مرد

کلید چنین بند باشد فریب / نه هنگام گرزست و روز نهیب

چو رستم چنین گفت گودرز و گیو / فریبرز و فرهاد و شاپور نیو

بزرگان لشکر برو آفرین / همی خواندند از جهان آفرین

بمی دست بردند با شهریار / گشاده بشادی در نوبهار

چو گرگین نشان تهمتن شنید / بدانست کآمد غمش را کلید

فرستاد نزدیک رستم پیام / که ای تیغ بخت و وفا را نیام

درخت بزرگی و گنج وفا / در رادمردی و بند بلا

گرت رنج ناید ز گفتار من / سخن گسترانی ز کردار من

نگه کن بدین گنبد گوژپشت / که خیره چراغ دلم را بکشت

بتاریکی اندر مرا ره نمود / نوشته چنین بود بود آنچ بود

بر آتش نهم خویشتن پیش شاه / گر آمرزش آرد مرا زین گناه

مگر باز گردد ز بد نام من / بپیران سر این بد سرانجام من

مرا گر بخواهی ز شاه جوان / چو غرم ژیان با تو آیم دوان

شوم پیش بیژن بغلتم بخاک / مگر بازیابم من آن کیش پاک

چو پیغام گرگین برستم رسید / یکی باد سرد از جگر برکشید

بپیچید ازان درد و پیغام اوی / غم آمدش ازان بیهده کام اوی

فرستاده را گفت رو باز گرد / بگویش که ای خیره ناپاک مرد

تو نشنیدی آن داستان پلنگ / بدان ژرف دریا که زد با نهنگ

که گر بر خرد چیره گردد هوا / نیابد ز چنگ هوا کس رها

خردمند کرد هوا را بزیر / بود داستانش چو شیر دلیر

نبایدش بردن بنخچیر روی / نه نیز از ددان رنجش آید بدوی

تو دستان نمودی چو روباه پیر / ندیدی همی دام نخچیرگیر

نشاید کزین بیهده کام تو / که من پیش خسرو برم نام تو

ولیکن چو اکنون ببیچارگی / فرو مانده گشتی بیکبارگی

ز خسرو بخواهم گناه ترا / بیفروزم این تیره ماه ترا

اگر بیژن از بند یابد رها / بفرمان دادار گیهان خدا

رهاگشتی از بند و رستی بجان / ز تو دور شد کینهٔ بدگمان

وگر جز برین روی گردد سپهر / ز جان و تن خویش بردار مهر

نخستین من آیم بدین کینه‌خواه / بنیروی یزدان و فرمان شاه

وگر من نیایم چو گودرز و گیو / بخواهد ز تو کینهٔ پور نیو

برآمد برین کار یک روز و شب / و زین گفته بر شاه نگشاد لب

دوم روز چون شاه بنمود تاج / نشست از بر سیمگون تخت عاج

بیامد تهمتن بگسترد بر / بخواهش بر شاه خورشید فر

ز گرگین سخن گفت با شهریار / ازان گم شده بخت و بد روزگار

بدو گفت شاه ای سپهدار من / همی بگسلی بند و زنهار من

که سوگند خوردم بتخت و کلاه / بدارای بهرام و خورشید و ماه

که گرگین نبیند ز من جز بلا / مگر بیژن از بند یابد رها

جزین آرزو هرچ باید بخواه / ز تخت و ز مهر و ز تیغ و کلاه

پس آنگه چنین گفت رستم بشاه / که ای پرهنر نامور پیشگاه

اگر بد سگالید پیچد همی / فدا کردن جان بسیچد همی

گر آمرزش شاه نایدش پیش / نبودیش نام و برآید ز کیش

هرآن کس که گردد ز راه خرد / سرانجام پیچد ز کردار خود

سزد گر کنی یاد کردار اوی / همیشه بهر کینه پیکار اوی

بپیش نیاکانت بسته کمر / بهر کینه گه با یکی کینه ور

اگر شاه بیند بمن بخشدش / مگر اختر نیک بدرخشدش

برستم ببخشید پیروز شاه / رهانیدش از بند و تاریک چاه

ز رستم بپرسید پس شهریار / که چون راند خواهی برین گونه کار

چه باید ز گنج و زلشکر بخواه / که باید که با تو بیاید براه

بترسم ز بد گوهر افراسیاب / که بر جان بیژن بگیرد شتاب

یکی بادسارست دیو نژند / بسی خوانده افسون و نیرنگ و بند

بجنباندش اهرمن دل ز جای / بیندازد آن تیغ زن را زپای

چنین گفت رستم بشاه جهان / که این کار ببسیچم اندر نهان

کلید چنین بند باشد فریب / نباید برین کار کردن نهیب

نه هنگام گرزست و تیغ و سنان / بدین کار باید کشیدن عنان

فراوان گهر باید و زرو سیم / برفتن پر امید و بودن به بیم

بکردار بازارگانان شدن / شکیبا فراوان بتوران بدن

ز گستردنی هم ز پوشیدنی / بباید بهایی و بخشیدنی

چو بشنید خسرو ز رستم سخن / بفرمود تا گنجهای کهن

همه پاک بگشاد گنجور شاه / بدینار و گوهر بیاراست گاه

تهمتن بیامد همه بنگرید / هر آنچش ببایست زان برگزید

ازان صد شتر بار دینار کرد / صد اشتر ز گنج درم بار کرد

بفرمود رستم بسالار بار / که بگزین ز گردان لشکر هزار

ز مردان گردنکش و نامور / بباید تنی چند بسته کمر

چو گرگین و چون زنگهٔ شاوران / دگر گستهم شیر جنگ آوران

چهارم گرازه که راند سپاه / فروهل نگهبان تخت و کلاه

چو فرهاد و رهام گرد دلیر / چو اشکش که صید آورد نره شیر

چنین هفت یل باید آراسته / نگهبان این لشکر و خواسته

همه تاج و زیور بینداختند / چنانچون ببایست برساختند

پس آگاهی آمد بگردنکشان / بدان گرزداران دشمن کشان

بپرسید زنگه که خسرو کجاست / چه آمد برویش که ما را بخواست

چو سالار نوبت بیامد بدر / بشبگیر بستند گردان کمر

همه نیزه داران جنگ آوران / همه مرزبانان ناماوران

همه نیزه و تیر بار هیون / همه جنگ را دست شسته بخون

سپیده دمان گاه بانگ خروس / ببستند بر کوههٔ پیل کوس

تهمتن بیامد چو سرو بلند / بچنگ اندرون گرز و بر زین کمند

سپاه از پس پشت و گردان ز پیش / نهاده بکف بر همه جان خویش

برفت از در شاه با لشکرش / بسی آفرین خواند برکشورش

چو نزدیکی مرز توران رسید / سران را ز لشکر همه برگزید

بلشکر چنین گفت پس پهلوان / که ایدر بباشید روشن روان

مجنبید از ایدر مگر جان من / ز تن بگسلد پاک یزدان من

بسیچیده باشید مر جنگ را / همه تیز کرده بخون چنگ را

سپه بر سر مرز ایران بماند / خود و سرکشان سوی توران براند

همه جامه برسان بازارگان / بپوشید و بگشاد بند از میان

گشادند گردان کمرهای سیم / بپوشیدشان جامه های گلیم

سوی شهر توران نهادند روی / یکی کاروانی پر از رنگ و بوی

گرانمایه هفت اسب با کاروان / یکی رخش و دیگر نشست گوان

صد اشتر همه بار او گوهرا / صد اشتر همه جامهٔ لشکرا

ز بس‌های و هوی و درنگ درای / بکردار تهمورثی کرنای

همی شهر بر شهر هودج کشید / همی رفت تا شهر توران رسید

چو آمد بنزدیک شهر ختن / نظاره بیامد برش مرد و زن

همه پهلوانان توران بجای / شده پیش پیران ویسه بپای

چو پیران ویسه ز نخچیر گاه / بیامد تهمتن بدیدش براه

یکی جام زرین پر از گوهرا / بدیبا بپوشید رستم سرا

ده اسب گرانمایه با زیورش / بدیبا بیاراست اندر خورش

بفرمانبران داد و خود پیش رفت / بدرگاه پیران خرامید تفت

برو آفرین کرد کای نامور / بایران و توران ببخت و هنر

چنان کرد رویش جهاندار ساز / که پیران مر او را ندانست باز

بپرسید و گفت از کجایی بگوی / چه مردی و چون آمدی پوی پوی

بدو گفت رستم ترا کهترم / بشهر تو کرد ایزد آبشخورم

ببازارگانی ز ایران بتور / بپیمودم این راه دشوار و دور

فروشنده‌ام هم خریدار نیز / فروشم بخرم ز هر گونه چیز

بمهر تو دارم روان را نوید / چنین چیره شد بر دلم بر امید

اگر پهلوان گیردم زیر بر / خرم چارپای و فروشم گهر

هم از داد تو کس نیازاردم / هم از ابر مهرت گهر باردم

پس آن جام پر گوهر شاهوار / میان کیان کرد پیشش نثار

گرانمایه اسبان تازی‌نژاد / که بر مویشان گرد نفشاند باد

بسی آفرین کرد و آن خواسته / بدو داد و شد کار آراسته

چو پیران بدان گوهران بنگرید / کزان جام رخشنده آمد پدید

برو آفرین کرد وبنواختش / بران تخت پیروزه بنشاختش

که رو شاد و ایمن بشهر اندرا / کنون نزد خویشت بسازیم جا

کزین خواسته بر تو تیمار نیست / کسی را بدین با تو پیکار نیست

برو هرچ داری بهایی بیار / خریدار کن هر سوی خواستار

فرود آی در خان فرزند من / چنان باش با من که پیوند من

بدو گفت رستم که ای پهلوان / هم ایدر بباشیم با کاروان

که با ما ز هر گونه مردم بود / نباید که زان گوهری گم بود

بدو گفت رو برزو گیر جای / کنم رهنمایی بپیشت بپای

یکی خانه بگزید و بر ساخت کار / بکلبه درون رخت بنهاد و بار

خبر شد کز ایران یکی کاروان / بیامد بر نامور پهلوان

ز هر سو خریدار بنهاد گوش / چو آگاهی آمد ز گوهر فروش

خریدار دیبا و فرش و گهر / بدرگاه پیران نهادند سر

چو خورشید گیتی بیاراستی / بدان کلبه بازار برخاستی

منیژه خبر یافت از کاروان / یکایک بشهر اندر آمد دوان

برهنه نوان دخت افراسیاب / بر رستم آمد دو دیده پر آب

برو آفرین کرد و پرسید و گفت / همی بستین خون مژگان برفت

که برخوردی از جان وز گنج خویش / مبادت پشیمانی از رنج خویش

بکام تو بادا سپهر بلند / ز چشم بدانت مبادا گزند

هر امید دل را که بستی میان / ز رنجی که بردی مبادت زیان

همیشه خرد بادت آموزگار / خنک بوم ایران و خوش روزگار

چه آگاهی استت ز گردان شاه / ز گیو و ز گودرز و ایران سپاه

نیامد بایران ز بیژن خبر / نیایش نخواهد بدن چاره‌گر

که چون او جوانی ز گودرزیان / همی بگسلاند بسختی میان

بسودست پایش ز بند گران / دو دستش ز مسمار آهنگران

کشیده بزنجیر و بسته ببند / همه چاه پرخون آن مستمند

نیابم ز درویشی خویش خواب / ز نالیدن او دو چشمم پر آب

بترسید رستم ز گفتار اوی / یکی بانگ برزد براندش ز روی

بدو گفت کز پیش من دور شو / نه خسرو شناسم نه سالارنو

ندارم ز گودرز و گیو آگهی / که مغزم ز گفتار کردی تهی

برستم نگه کرد و بگریست زار / ز خواری ببارید خون بر کنار

بدو گفت کای مهتر پرخرد / ز تو سرد گفتن نه اندر خورد

سخن گر نگویی مرانم ز پیش / که من خود دلی دارم از درد ریش

چنین باشد آیین ایران مگر / که درویش را کس نگوید خبر

بدو گفت رستم که ای زن چبود / مگر اهرمن رستخیزت نمود

همی بر نوشتی تو بازار من / بدان روی بد با تو پیکار من

بدین تندی از من میازار بیش / که دل بسته بودم ببازار خویش

و دیگر بجایی که کیخسروست / بدان شهر من خود ندارم نشست

ندانم همی گیو و گودرز را / نه پیموده‌ام هرگز آن مرز را

بفرمود تا خوردنی هرچ بود / نهادند در پیش درویش زود

یکایک سخن کرد ازو خواستار / که با تو چرا شد دژم روزگار

چه پرسی ز گردان و شاه و سپاه / چه داری همی راه ایران نگاه

منیژه بدو گفت کز کار من / چه پرسی ز بدبخت و تیمار من

کزان چاه سر با دلی پر ز درد / دویدم بنزد تو ای رادمرد

زدی بانگ بر من چو جنگاوران / نترسیدی از داور داوران

منیژه منم دخت افراسیاب / برهنه ندیدی رخم آفتاب

کنون دیده پرخون و دل پر ز درد / ازین در بدان در دوان گردگرد

همی نان کشکین فرازآورم / چنین راند یزدان قضا بر سرم

ازین زارتر چون بود روزگار / سر آرد مگر بر من این کردگار

چو بیچاره بیژن بدان ژرف چاه / نبیند شب و روز خورشید و ماه

بغل و بمسمار و بند گران / همی مرگ خواهد ز یزدان بران

مرا درد بر درد بفزود زین / نم دیدگانم بپالود زین

کنون گرت باشد بایران گذر / ز گودرز کشواد یابی خبر

بدرگاه خسرو مگر گیو را / ببینی و گر رستم نیو را

بگویی که بیژن بسختی درست / اگر دیر گیری شود کار پست

گرش دید خواهی میاسای دیر / که بر سرش سنگست و آهن بزیر

بدو گفت رستم که ای خوب چهر / که مهرت مبراد از وی سپهر

چرا نزد باب تو خواهشگران / نینگیزی از هر سوی مهتران

مگر بر تو بخشایش آرد پدر / بجوشدش خون و بسوزد جگر

گر آزار بابت نبودی ز پیش / ترا دادمی چیز ز اندازه بیش

بخوالیگرش گفت کز هر خورش / که او را بباید بیاور برش

یکی مرغ بریان بفرمود گرم / نوشته بدو اندرون نان نرم

سبک دست رستم بسان پری / بدو درنهان کرد انگشتری

بدو داد و گفتش بدان چاه بر / که بیچارگان را توی راهبر

منیژه بیامد بدان چاه سر / دوان و خورشها گرفته ببر

نوشته بدستار چیزی که برد / چنان هم که بستد ببیژن سپرد

نگه کرد بیژن بخیره بماند / ازان چاه خورشید رخ را بخواند

که ای مهربان از کجا یافتی / خورشها کزین گونه بشتافتی

بسا رنج و سختی کت آمد بروی / ز بهر منی در جهان پوی پوی

منیژه بدو گفت کز کاروان / یکی مایه ور مرد بازارگان

از ایران بتوران ز بهر درم / کشیده ز هر گونه بسیار غم

یکی مرد پاکیزه با هوش و فر / ز هر گونه با او فراوان گهر

گشن دستگاهی نهاده فراخ / یکی کلبه سازیده بر پیش کاخ

بمن داد زین گونه دستارخوان / که بر من جهان آفرین را بخوان

بدان چاه نزدیک آن بسته بر / دگر هرچ باید ببر سربسر

بگسترد بیژن پس آن نان پاک / پراومید یزدان دل از بیم و باک

چو دست خورش برد زان داوری / بدید آن نهان کرده انگشتری

نگینش نگه کرد و نامش بخواند / ز شادی بخندید و خیره بماند

یکی مهر پیروزه رستم بروی / نبشته بهن بکردار موی

چو بار درخت وفا را بدید / بدانست کآمد غمش را کلید

بخندید خندیدنی شاهوار / چنان کآمد آواز بر چاهسار

منیژه چو بشنید خندیدنش / ازان چاه تاریک بسته تنش

زمانی فرو ماند زان کار سخت / بگفت این چه خندست ای نیکبخت

شگفت آمدش داستانی بزد / که دیوانه خندد ز کردار خود

چه گونه گشادی بخنده دو لب / که شب روز بینی همی روز شب

چه رازست پیش آر و با من بگوی / مگر بخت نیکت نمودست روی

بدو گفت بیژن کزین کارسخت / بر اومید آنم که بگشاد بخت

چو با من بسوگند پیمان کنی / همانا وفای مرا نشکنی

بگویم سراسر تورا داستان / چو باشی بسوگند همداستان

که گر لب بدوزی ز بهر گزند / زنان را زبان کم بماند ببند

منیژه خروشید و نالید زار / که بر من چه آمد بد روزگار

دریغ آن شده روزگاران من / دل خسته و چشم باران من

بدادم ببیژن تن و خان و مان / کنون گشت بر من چنین بدگمان

همان گنج دینار و تاج گهر / بتاراج دادم همه سربسر

پدر گشته بیزار و خویشان ز من / برهنه دوان بر سر انجمن

ز امید بیژن شدم ناامید / جهانم سیاه و دو دیده سپید

بپوشد همی راز بر من چنین / تو داناتری ای جهان آفرین

بدو گفت بیژن همه راستست / ز من کار تو جمله برکاستست

چنین گفتم اکنون نبایست گفت / ایا مهربان یار و هشیار جفت

سزد گر بهر کار پندم دهی / که مغزم برنج اندرون شد تهی

تو بشناس کاین مرد گوهر فروش / که خوالیگرش مر ترا داد توش

ز بهر من آمد بتوران فراز / وگرنه نبودش بگوهر نیاز

ببخشود بر من جهان آفرین / ببینم مگر پهن روی زمین

رهاند مرا زین غمان دراز / ترا زین تکاپوی و گرم و گداز

بنزدیک او شو بگویش نهان / که ای پهلوان کیان جهان

بدل مهربان و بتن چاره جوی / اگر تو خداوند رخشی بگوی

منیژه بیامد بکردار باد / ز بیژن برستم پیامش بداد

چو بشنید گفتار آن خوب روی / کزان راه دور آمده پوی پوی

بدانست رستم که بیژن سخن / گشادست بر لالهٔ سروبن

ببخشود و گفتش که ای خوب چهر / که یزدان ترا زو مبراد مهر

بگویش که آری خداوند رخش / ترا داد یزدان فریاد بخش

ز زاول بایران ز ایران بتور / ز بهر تو پیمودم این راه دور

بگویش که ما را بسان پلنگ / بسود از پی تو کمرگاه و چنگ

چو با او بگویی سخن راز دار / شب تیره گوشت به آواز دار

ز بیشه فرازآر هیزم بروز / شب آید یکی آتشی برفروز

منیژه ز گفتار او شاد شد / دلش ز اندهان یکسر آزاد شد

بیامد دوان تا بدان چاهسار / که بودش بچاه اندرون غمگسار

بگفتش که دادم سراسر پیام / بدان مرد فرخ پی نیک نام

چنین داد پاسخ که آنم درست / که بیژن بنام و نشانم بجست

تو با داغ دل چون پویی همی / که رخرا بخوناب شویی همی

کنون چون درست آمد از تو نشان / ببینی سر تیغ مردم کشان

زمین را بدرانم اکنون بچنگ / بپروین براندازم آسوده سنگ

مرا گفت چون تیره گردد هوا / شب از چنگ خورشید یابد رها

بکردار کوه آتشی برفروز / که سنگ و سر چاه گردد چو روز

بدان تا ببینم سر چاه را / بدان روشنی بسپرم راه را

بفرمود بیژن که آتش فروز / که رستیم هر دو ز تاریک روز

سوی کردگار جهان کرد سر / که ای پاک و بخشنده و دادگر

ز هر بد تو باشی مرا دستگیر / تو زن بر دل و جان بدخواه تیر

بده داد من زآنک بیداد کرد / تو دانی غمان من و داغ و درد

مگر بازیابم بر و بوم را / نمانم بننگ اختر شوم را

تو ای دخت رنج آزموده ز من / فدا کرده جان و دل و چیز و تن

بدین رنج کز من تو برداشتی / زیان مرا سود پنداشتی

بدادی بمن گنج و تاج و گهر / جهاندار خویشان و مام و پدر

اگر یابم از چنگ این اژدها / بدین روزگار جوانی رها

بکردار نیکان یزدان پرست / بپویم بپای و بیازم بدست

بسان پرستار پیش کیان / بپاداش نیکیت بندم میان

منیژه بهیزم شتابید سخت / چو مرغان برآمد بشاخ درخت

بخورشید بر چشم و هیزم ببر / که تا کی برآرد شب از کوه سر

چو از چشم خورشید شد ناپدید / شب تیره بر کوه دامن کشید

بدانگه که آرام گیرد جهان / شود آشکارای گیتی نهان

که لشکر کشد تیره شب پیش روز / بگردد سر هور گیتی فروز

منیژه سبک آتشی برفروخت / که چشم شب قیرگون را بسوخت

بدلش اندرون بانگ رویینه خم / که آید ز ره رخش پولاد سم

بدانگه که رستم ببربر گره / برافگند و زد بر گره بر زره

بشد پیش یزدان خورشید و ماه / بیامد بدو کرد پشت و پناه

همی گفت چشم بدان کور باد / بدین کار بیژن مرا زور باد

بگردان بفرمود تا همچنین / ببستند بر گردگه بند کین

بر اسبان نهادند زین خدنگ / همه جنگ را تیز کردند چنگ

تهمتن برخشنده بنهاد روی / همی رفت پیش اندرون راه جوی

چو آمد بر سنگ اکوان فراز / بدان چاه اندوه و گرم و گداز

چنین گفت با نامور هفت گرد / که روی زمین را بباید سترد

بباید شما را کنون ساختن / سر چاه از سنگ پرداختن

پیاده شدند آن سران سپاه / کزان سنگ پردخت مانند چاه

بسودند بسیار بر سنگ چنگ / شده مانده گردان و آسوده سنگ

چو از نامداران بپالود خوی / که سنگ از سر چاه ننهاد پی

ز رخش اندر آمد گو شیرنر / زره دامنش را بزد بر کمر

ز یزدان جان آفرین زور خواست / بزد دست و آن سنگ برداشت داست

بینداخت در بیشهٔ شهر چین / بلرزید ازان سنگ روی زمین

ز بیژن بپرسید و نالید زار / که چون بود کارت ببد روزگار

همه نوش بودی ز گیتیت بهر / ز دستش چرا بستدی جام زهر

بدو گفت بیژن ز تاریک چاه / که چون بود بر پهلوان رنج راه

مرا چون خروش تو آمد بگوش / همه زهر گیتی مرا گشت نوش

بدین سان که بینی مرا خان و مان / ز آهن زمین و ز سنگ آسمان

بکنده دلم زین سرای سپنج / ز بس درد و سختی و اندوه و رنج

بدو گفت رستم که بر جان تو / ببخشود روشن جهانبان تو

کنون ای خردمند آزاده خوی / مرا هست با تو یکی آرزوی

بمن بخش گرگین میلاد را / ز دل دور کن کین و بیداد را

بدو گفت بیژن که ای یار من / ندانی که چون بود پیکار من

ندانی تو ای مهتر شیرمرد / که گرگین میلاد با من چه کرد

گرافتد بروبر جهانبین من / برو رستخیز آید از کین من

بدو گفت رستم که گر بدخوی / بیاری و گفتار من نشنوی

بمانم ترا بسته در چاه پای / برخش اندر آرم شوم باز جای

چو گفتار رستم رسیدش بگوش / ازان تنگ زندان برآمد خروش

چنین داد پاسخ که بد بخت من / ز گردان وز دوده و انجمن

ز گرگین بدان بد که بر من رسید / چنین روز نیزم بباید کشید

کشیدیم و گشتیم خشنود ازوی / ز کینه دل من بیاسود ازوی

فروهشت رستم بزندان کمند / برآوردش از چاه با پای‌بند

برهنه تن و موی و ناخن دراز / گدازیده از رنج و درد و نیاز

همه تن پر از خون و رخساره زرد / ازان بند زنجیر زنگار خورد

خروشید رستم چو او را بدید / همه تن در آهن شده ناپدید

بزد دست و بگسست زنجیر و بند / رها کرد ازو حلقهٔ پای بند

سوی خانه رفتند زان چاهسار / بیک دست بیژن بدیگر زوار

تهمتن بفرمود شستن سرش / یکی جامه پوشید نو بر برش

ازان پس چو گرگین بنزدیک اوی / بیامد بمالید بر خاک روی

ز کردار بد پوزش آورد پیش / بپیچید زان خام کردار خویش

دل بیژن از کینش آمد براه / مکافات ناورد پیش گناه

شتر بار کردند و اسبان بزین / بپوشید رستم سلیح گزین

نشستند بر باره ناموران / کشیدند شمشیر و گرز گران

گسی کرد بار و برآراست کار / چنانچون بود در خور کارزار

بشد با بنه اشکش تیزهوش / که دارد سپه را بهرجای گوش

به بیژن بفرمود رستم که شو / تو با اشکش و با منیژه برو

که ما امشب از کین افراسیاب / نیابیم آرام و نه خورد و خواب

یکی کار سازم کنون بر درش / که فردا بخندد برو کشورش

بدو گفت بیژن منم پیش‌رو / که از من همی کینه سازند نو

برفتند با رستم آن هفت گرد / بنه اشکش تیزهش را سپرد

عنانها فگندند بر پیش زین / کشیدند یکسر همه تیغ کین

بشد تا بدرگاه افراسیاب / بهنگام سستی و آرام و خواب

برآمد ز ناگه ده و دار و گیر / درخشیدن تیغ و باران تیر

سران را بسی سر جدا شد ز تن / پر از خاک ریش و پر از خون دهن

ز دهلیز در رستم آواز داد / که خواب تو خوش باد و گردانت شاد

بخفتی تو بر گاه و بیژن بچاه / مگر باره دیدی ز آهن براه

منم رستم زابلی پور زال / نه هنگام خوابست و آرام و هال

شکستم در بند زندان تو / که سنگ گران بد نگهبان تو

رها شد سر و پای بیژن ز بند / بداماد بر کس نسازد گزند

ترا رزم و کین سیاوخش بس / بدین دشت گردیدن رخش بس

همیدون برآورد بیژن خروش / که ای ترک بدگوهر تیره هوش

براندیش زان تخت فرخنده‌جای / مرا بسته در پیش کرده بپای

همی رزم جستی بسان پلنگ / مرا دست بسته بکردار سنگ

کنونم گشاده بهامون ببین / که با من نجوید ژیان شیر کین

بزد دست بر جامه افراسیاب / که جنگ‌آوران را ببستست خواب

بفرمود زان پس که گیرند راه / بدان نامداران جوینده گاه

ز هر سو خروش تکاپوی خاست / ز خون ریختن بر درش جوی خاست

هرآنکس که آمد ز توران سپاه / زمانه تهی ماند زو جایگاه

گرفتند بر کینه جستن شتاب / ازان خانه بگریخت افراسیاب

بکاخ اندر آمد خداوند رخش / همه فرش و دیبای او کرد بخش

پریچهرگان سپهبدپرست / گرفته همه دست گردان بدست

گرانمایه اسبان و زین پلنگ / نشانده گهر در جناغ خدنگ

ازان پس ز ایوان ببستند بار / بتوران نکردند بس روزگار

ز بهر بنه تاخت اسبان بزور / بدان تا نخیزد ازان کار شور

چنان رنجه بد رستم از رنج راه / که بر سرش بر درد بود از کلاه

سواران ز بس رنج و اسبان ز تگ / یکی را بتن بر نجنبید رگ

بلشکر فرستاد رستم پیام / که شمشیر کین بر کشید از نیام

که من بیگمانم کزین پس بکین / سیه گردد از سم اسبان زمین

گشن لشکری سازد افراسیاب / بنیزه بپوشد رخ آفتاب

برفتند یکسر سواران جنگ / همه رزم را تیز کردند چنگ

همه نیزه‌داران زدوده سنان / همه جنگ را گرد کرده عنان

منیژه نشسته بخیمه درون / پرستنده بر پیش او رهنمون

یکی داستان زد تهمتن بروی / که گر می بریزد نریزدش بوی

چنینست رسم سرای سپنج / گهی ناز و نوش و گهی درد و رنج

چو خورشید سر برزد از کوهسار / سواران توران ببستند بار

بتوفید شهر و برآمد خروش / تو گفتی همی کر کند نعره گوش

بدرگاه افراسیاب آمدند / کمربستگان بر درش صف زدند

همه یکسره جنگ را ساخته / دل از بوم و آرام پرداخته

بزرگان توران گشاده کمر / به پیش سپهدار بر خاک سر

همه جنگ را پاک بسته میان / همه دل پر از کین ایرانیان

کز اندازه بگذشت ما را سخن / چه افگند باید بدین کار بن

کزین ننگ بر شاه و گردنکشان / بماند ز کردار بیژن نشان

بایران بمردان ندانندمان / زنان کمربسته خوانندمان

برآشفت پس شه بسان پلنگ / ازان پس بفرمودشان ساز جنگ

به پیران بفرمود تا بست کوس / که بر ما ز ایران همین بد فسوس

بزد نای رویین بدرگاه شاه / بجوشید در شهر توران سپاه

یلان صف کشیدند بر در سرای / خروش آمد از بوق و هندی درای

سپاهی ز توران بدان مرز راند / که روی زمین جز بدریا نماند

چو از دیدگه دیدبان بنگرید / زمین را چو دریای جوشان بدید

بر رستم آمد که ببسیچ کار / که گیتی سیه شد ز گرد سوار

بدو گفت ما زین نداریم باک / همی جنگ را برفشانیم خاک

بنه با منیژه گسی کرد و بار / بپوشید خود جامهٔ کارزار

ببالا برآمد سپه را بدید / خروشی چو شیر ژیان برکشید

یکی داستان زد سوار دلیر / که روبه چه سنجد بچنگال شیر

بگردان جنگاور آواز کرد / که پیش آمد امروز ننگ و نبرد

کجا تیغ و ژوپین زهرآبدار / کجا نیزه و گرزهٔ گاوسار

هنرها کنون کرد باید پدید / برین دشت‌بر کینه باید کشید

برآمد خروشیدن کرنای / تهمتن برخش اندر آورد پای

ازان کوه سر سوی هامون کشید / چو لشکر بتنگ اندر آمد پدید

کشیدند لشکر بران پهن جای / بهرسو ببستند ز آهن سرای

بیاراست رستم یکی رزمگاه / که از گرد اسبان هوا شد سیاه

ابر میمنه اشکش و گستهم / سواران بسیار با او بهم

چو رهام و چون زنگه بر میسره / بخون داده مر جنگ را یکسره

خود و بیژن گیو در قلبگاه / نگهدار گردان و پشت سپاه

پس پشت لشکر که بیستون / حصاری ز شمشیر پیش اندرون

چو افراسیاب آن سپه را بدید / که سالارشان رستم آمد پدید

غمی گشت و پوشید خفتان جنگ / سپه را بفرمود کردن درنگ

برابر به‌آیین صفی برکشید / هوا نیلگون شد زمین ناپدید

چپ لشکرش را بپیران سپرد / سوی راستش را به هومان گرد

بگرسیوز و شیده قلب سپاه / سپرد و همی کرد هر سو نگاه

تهمتن همی گشت گرد سپاه / ز آهن بکردار کوهی سیاه

فغان کرد کای ترک شوریده بخت / که ننگی تو بر لشکر و تاج و تخت

ترا چون سواران دل جنگ نیست / ز گردان لشکر ترا ننگ نیست

که چندین بپیش من آیی بکین / بمردان و اسبان بپوشی زمین

چو در جنگ لشکر شود تیزچنگ / همی پشت بینم ترا سوی جنگ

ز دستان تو نشنیدی آن داستان / که دارد بیاد از گه باستان

که شیری نترسد ز یک دشت گور / ستاره نتابد چو تابنده هور

بدرد دل و گوش غرم سترگ / اگر بشنود نام چنگال گرگ

چو اندر هوا باز گسترد پر / بترسد ز چنگال او کبک نر

نه روبه شود ز آزمودن دلیر / نه گوران بسایند چنگال شیر

چو تو کس سبکسار خسرو مباد / چو باشد دهد پادشاهی بباد

بدین دشت و هامون تو از دست من / رهایی نیابی بجان و بتن

چو این گفته بشنید ترک دژم / بلرزید و برزد یکی تیز دم

برآشفت کای نامداران تور / که این دشت جنگست گر جای سور

بباید کشیدن درین رزم رنج / که بخشم شما رابسی تاج و گنج

چو گفتار سالارشان شد بگوش / زگردان لشکر برآمد خروش

چنان تیره‌گون شد ز گرد آفتاب / که گفتی همی غرقه ماند در آب

ببستند بر پیل رویینه خم / دمیدند شیپور با گاودم

ز جوشن یکی بارهٔ آهنین / کشیدند گردان بروی زمین

بجوشید دشت و بتوفید کوه / ز بانگ سواران هر دو گروه

درفشان بگرد اندرون تیغ تیز / تو گفتی برآمد همی رستخیز

همی گرز بارید همچون تگرگ / ابر جوشن و تیر و بر خود و ترگ

و زان رستمی اژدهافش درفش / شده روی خورشید تابان بنفش

بپوشید روی هوا گرد پیل / بخورشید گفتی براندود نیل

بهر سو که رستم برافگند رخش / سران را سر از تن همی کرد بخش

بچنگ اندرون گرزهٔ گاوسار / بسان هیونی گسسته مهار

همی کشت و می‌بست در رزمگاه / چو بسیار کرد از بزرگان تباه

بقلب اندر آمد بکردار گرگ / پراگنده کرد آن سپاه بزرگ

برآمد چو باد آن سران را ز جای / همان بادپایان فرخ همای

چو گرگین و رهام و فرهاد گرد / چپ لشکر شاه توران ببرد

درآمد چو باد اشکش از دست راست / ز گرسیوز تیغ‌زن کینه خواست

بقلب اندرون بیژن تیزچنگ / همی بزمگاه آمدش جای جنگ

سران سواران چو برگ درخت / فرو ریخت از بار و برگشت بخت

همه رزمگه سربسر جوی خون / درفش سپهدار توران نگون

سپهدار چون بخت برگشته دید / دلیران توران همه کشته دید

بیفگند شمشیر هندی ز دست / یکی اسب آسوده‌تر برنشست

خود و ویژگان سوی توران شتافت / کزایرانیان کام و کینه نیافت

برفت از پسش رستم گرد گیر / ببارید بر لشکرش گرز و تیر

دو فرسنگ چون اژدهای دژم / همی مردم آهخت ازیشان بدم

سواران جنگی ز توران هزار / گرفتند زنده پس از کارزار

بلشکرگه آمد ازان رزمگاه / که بخشش کند خواسته بر سپاه

ببخشید و بنهاد بر پیل بار / بپیروزی آمد بر شهریار

چو آگاهی آمد بشاه دلیر / که از بیشه پیروز برگشت شیر

چو بیژن شد از بند و زندان رها / ز بند بداندیش نراژدها

سپاهی ز توران بهم برشکست / همه لشکر دشمنان کرد پست

بشادی به پیش جهان‌آفرین / بمالید روی و کله بر زمین

چو گودرز و گیو آگهی یافتند / سوی شاه پیروز بشتافتند

برآمد خروش و بیامد سپاه / تبیره‌زنان برگرفتند راه

دمنده دمان گاودم بر درش / برآمد خروشیدن از لشکرش

سیه کرده میدانش اسبان بسم / همه شهر آوای رویینه‌خم

بیک دست بربسته شیر و پلنگ / بزنجیر دیگر سواران جنگ

گرازان سواران دمان و دنان / بدندان زمین ژنده پیلان کنان

بپیش سپاه اندرون بوق و کوس / درفش از پس پشت گودرز و طوس

پذیره شدن پیش پهلو سپاه / بدین گونه فرمود بیدار شاه

برفتند لشکر گروها گروه / زمین شد ز گردان بکردار کوه

چو آمد پدیدار از انبوه نیو / پیاده شد از باره گودرز و گیو

ز اسب اندرآمد جهان پهلوان / بپرسیدش از رنج‌دیده گوان

برو آفرین کرد گودرز و گیو / که ای نامبردار و سالار نیو

دلیر از تو گردد بهر جای شیر / سپهر از تو هرگز مگرداد سیر

ترا جاودان باد یزدان پناه / بکام تو گرداد خورشید و ماه

همه بنده کردی تو این دوده را / زتو یافتم پور گم‌بوده را

ز درد و غمان رستگان تویم / بایران کمربستگان تویم

بر اسبان نشستند یکسر مهان / گرازان بنزدیک شاه جهان

چو نزدیک شهر جهاندار شاه / فرازآمد آن گرد لشکرپناه

پذیره شدش نامدار جهان / نگهدار ایران و شاه مهان

چو رستم بفر جهاندار شاه / نگه کرد کآمد پذیره براه

پیاده شد و برد پیشش نماز / غمی گشته از رنج و راه دراز

جهاندار خسرو گرفتش ببر / که ای دست مردی و جان هنر

تهمتن سبک دست بیژن گرفت / چنانکش ز شاه و پدر بپذرفت

بیاورد و بسپرد و بر پای خاست / چنان پشت خمیده را کرد راست

ازان پس اسیران توران هزار / بیاورد بسته بر شهریار

برو آفرین کرد خسرو بمهر / که جاوید بادا بکامت سپهر

خنک زال کش بگذرد روزگار / بماند بگیتی ترا یادگار

خجسته بر و بوم زابل که شیر / همی پروراند گوان و دلیر

خنک شهر ایران و فرخ گوان / که دارند چون تو یکی پهلوان

وزین هر سه برتر سر و بخت من / که چون تو پرستد همی تخت من

به خورشید ماند همی کار تو / بگیتی پراگنده کردار تو

بگیو آنگهی گفت شاه جهان / که نیکست با کردگارت نهان

که بر دست رستم جهان‌آفرین / بتو داد پیروز پور گزین

گرفت آفرین گیو بر شهریار / که شادان بدی تا بود روزگار

سر رستمت جاودان سبز باد / دل زال فرخ بدو باد شاد

بفرمود خسرو که بنهید خوان / بزرگان برترمنش را بخوان

چو از خوان سالار برخاستند / نشستنگه می بیاراستند

فروزندهٔ مجلس و میگسار / نوازندهٔ چنگ با پیشکار

همه بر سران افسران گران / بزر اندرون پیکر از گوهران

همه رخ چو دیبای رومی برنگ / خروشان ز چنگ و پریزاده چنگ

طبقهای سیمین پر از مشک ناب / بپیش اندرون آبگیری گلاب

همی تافت ازفر شاهنشهی / چو ماه دو هفته ز سرو سهی

همه پهلوانان خسروپرست / برفتند زایوان سالار مست

بشبگیر چون رستم آمد بدر / گشاده‌دل و تنگ بسته کمر

بدستوری بازگشتن بجای / همی زد هشیوار با شاه رای

یکی دست جامه بفرمود شاه / گهر بافته با قبا و کلاه

یکی جام پر گوهر شاهوار / صد اسب و صد اشتر بزین و ببار

دو پنجه پری‌روی بسته کمر / دو پنجه پرستار با طوق زر

همه پیش شاه جهان کدخدای / بیاورد و کردند یک سر بپای

همه رستم زابلی را سپرد / زمین را ببوسید و برخاست گرد

بسربر نهاد آن کلاه کیان / ببست آن کیانی کمر برمیان

ابر شاه کرد آفرین و برفت / ره سیستان را بسیچید تفت

بزرگان که بودند با او بهم / برزم و ببزم و بشادی و غم

براندازه‌شان یک بیک هدیه داد / از ایوان خسرو برفتند شاد

چو از کار کردن بپردخت شاه / برام بنشست بر پیشگاه

بفرمود تا بیژن آمدش پیش / سخن گفت زان رنج و تیمار خویش

ازان تنگ زندان و رنج زوار / فراوان سخن گفت با شهریار

وزان گردش روزگاران بد / همه داستان پیش خسرو بزد

بپیچید و بخشایش آورد سخت / ز درد و غم دخت گم بوده بخت

بفرمود صد جامه دیبای روم / همه پیکرش گوهر و زر و بوم

یکی تاج و ده بدره دینار نیز / پرستنده و فرش و هرگونه چیز

به بیژن بفرمود کاین خواسته / ببر سوی ترک روان‌کاسته

برنجش مفرسا و سردش مگوی / نگر تا چه آوردی او را بروی

تو با او جهان را بشادی گذار / نگه کن بدین گردش روزگار

یکی را برآرد بچرخ بلند / ز تیمار و دردش کند بی‌گزند

وزانجاش گردان برد سوی خاک / همه جای بیمست و تیمار و باک

هم آن را که پرورده باشد بناز / بیفگند خیره بچاه نیاز

یکی را ز چاه آورد سوی گاه / نهد بر سرش بر ز گوهر کلاه

جهان را ز کردار بد شرم نیست / کسی را برش آب و آزرم نیست

همیشه بهر نیک و بد دسترس / ولیکن نجوید خود آزرم کس

چنینست کار سرای سپنج / گهی ناز و نوش و گهی درد و رنج

ز بهر درم تا نباشی بدرد / بی‌آزار بهتر دل رادمرد

بدین کار بیژن سخن ساختم / بپیران و گودرز پرداختم