فردوسی › آغاز داستان| ” میراث‌دار ادب پارسی “

یکی پیر بد مرزبان هری / پسندیده و دیده ازهر دی

جهاندیده‌ای نام او بود ماخ / سخن‌دان و با فر و با یال و شاخ

بپرسیدمش تا چه داری بیاد / ز هرمز که بنشست بر تخت داد

چنین گفت پیرخراسان که شاه / چو بنشست بر نامور پیشگاه

نخست آفرین کرد بر کردگار / توانا و داننده روزگار

دگر گفت ما تخت نامی کنیم / گرانمایگان را گرامی کنیم

جهان را بداریم در زیر پر / چنان چون پدر داشت با داد و فر

گنه کردگانرا هراسان کنیم / ستم دیدگان را تن آسان کنیم

ستون بزرگیست آهستگی / همان بخشش و داد و شایستگی

بدانید کز کردگار جهان / بد و نیک هرگز نماند نهان

نیاگان ما تاجداران دهر / که از دادشان آفرین بود بهر

نجستند جز داد و بایستگی / بزرگی و گردی و شایستگی

ز کهتر پرستش ز مهتر نواز / بداندیش را داشتن در گداز

بهرکشوری دست و فرمان مراست / توانایی و داد و پیمان مراست

کسی را که یزدان کند پادشا / بنازد بدو مردم پارسا

که سرمایه شاه بخشایشست / زمانه ز بخشش بسایشست

به درویش برمهربانی کنیم / بپرمایه بر پاسبانی کنیم

هرآنکس که ایمن شد از کار خویش / برما چنان کرد بازار خویش

شما را بمن هرچ هست آرزوی / مدارید راز از دل نیکخوی

ز چیزی که دلتان هراسان بود / مرا داد آن دادن آسان بود

هرآنکس که هست از شما نیکبخت / همه شاد باشید زین تاج وتخت

میان بزرگان درخشش مراست / چوبخشایش داد و بخشش مراست

شما مهربانی بافزون کنید / ز دل کینه و آز بیرون کنید

هر آنکس که پرهیز کرد از دو کار / نبیند دو چشمش بد روزگار

بخشنودی کردگار جهان / بکوشید یکسر کهان و مهان

دگر آنک مغزش بود پرخرد / سوی ناسپاسی دلش ننگرد

چو نیکی فزایی بروی کسان / بود مزد آن سوی تو نارسان

میامیز با مردم کژ گوی / که او را نباشد سخن جز بروی

وگر شهریارت بود دادگر / تو بر وی بسستی گمانی مبر

گر ای دون که گویی نداند همی / سخنهای شاهان بخواند همی

چو بخشایش از دل کند شهریار / تو اندر زمین تخم کژی مکار

هرآنکس که او پند ما داشت خوار / بشوید دل از خوبی روزگار

چوشاه از تو خشنود شد راستیست / وزو سر بپیچی درکاستیست

درشتیش نرمیست در پند تو / بجوید که شد گرم پیوند تو

ز نیکی مپرهیز هرگز به رنج / مکن شادمان دل به بیداد گنج

چو اندر جهان کام دل یافتی / رسیدی بجایی که بشتافتی

چو دیهیم هفتاد بر سرنهی / همه گرد کرده به دشمن دهی

بهر کار درویش دارد دلم / نخواهم که اندیشه زو بگسلم

همی‌خواهم از پاک پروردگار / که چندان مرا بر دهد روزگار

که درویش را شاد دارم به گنج / نیارم دل پارسا را به رنج

هرآنکس که شد در جهان شاه فش / سرش گردد از گنج دینار کش

سرش را بپیچم ز کندواری / نباید که جوید کسی مهتری

چنین است انجام و آغاز ما / سخن گفتن فاش و هم راز ما

درود جهان آفرین برشماست / خم چرخ گردان زمین شماست

چو بشنید گفتار او انجمن / پر اندیشه گشتند زان تن بتن

سرگنج داران پر از بیم گشت / ستمکاره را دل به دو نیم گشت

خردمند ودرویش زان هرک بود / به دل‌ش اندرون شادمانی فزود

چنین بود تا شد بزرگیش راست / هرآن چیز درپادشاهی که خواست

برآشفت وخوی بد آورد پیش / به یکسو شد از راه آیین وکیش

هرآنکس که نزد پدرش ارجمند / بدی شاد و ایمن زبیم گزند

یکایک تبه کردشان بی‌گناه / بدین گونه بد رای و آیین شاه

سه مرد از دبیران نوشین روان / یکی پیر ودانا و دیگر جوان

چو ایزد گشسب و دگر برزمهر / دبیر خردمند با فر وچهر

سه دیگر که ماه آذرش بود نام / خردمند و روشن دل و شادکام

برتخت نوشین روان این سه پیر / چو دستور بودند وهمچون وزیر

همی‌خواست هرمز کزین هرسه مرد / یکایک برآرد بناگاه گرد

همی‌بود ز ایشان دلش پرهراس / که روزی شوند اندرو ناسپاس

بایزد گشسب آن زمان دست آخت / به بیهوده بربند و زندانش ساخت

دل موبد موبدان تنگ شد / رخانش ز اندیشه بی‌رنگ شد

که موبد بد وپاک بودش سرشت / بمردی ورا نام بد زردهشت

ازان بند ایزدگشسب دبیر / چنان شد که دل خسته گردد به تیر

چو روزی برآمد نبودش زوار / نه خورد ونه پوشش نه انده گسار

ز زندان پیامی فرستاد دوست / به موبد که ای بنده را مغز و پوست

منم بی‌زواری به زندان شاه / کسی را به نزدیک من نسیت راه

همی خوردنی آرزوی آیدم / شکم گرسنه رنج بفزایدم

یکی خوردنی پاک پیشم فرست / دوایی بدین درد ریشم فرست

دل موبد از درد پیغام اوی / غمی گشت زان جای و آرام اوی

چنان داد پاسخ که از کار بند / منال ار نیاید به جانت گزند

ز پیغام اوشد دلش پرشکن / پراندیشه شد مغزش از خویشتن

به زاندان فرستاد لختی خورش / بلرزید زان کار دل در برش

همی‌گفت کاکنون شود آگهی / بدین ناجوانمرد بی‌فرهی

که موبد به زندان فرستاد چیز / نیرزد تن ما برش یک پشیز

گزند آیدم زین جهاندار مرد / کند برمن از خشم رخساره زرد

هم از بهر ایزد گشسب دبیر / دلش بود پیچان و رخ چون زریر

بفرمود تا پاک خوالیگرش / به زندان کشد خوردنیها برش

ازان پس نشست از بر تازی اسب / بیامد به نزدیک ایزد گشسب

گرفتند مر یکدگر را کنار / پر از درد ومژگان چو ابر بهار

ز خوی بد شاه چندی سخن / همی‌رفت تا شد سخنها کهن

نهادند خوان پیش ایزدگشسب / گرفتند پس واژ و برسم بدست

پس ایزد گشسب آنچ اندرز بود / به زمزم همی‌گفت و موبد شنود

ز دینار وز گنج وز خواسته / هم از کاخ و ایوان آراسته

به موبد چنین گفت کای نامجوی / چو رفتی از ایدر به هرمزد گوی

که گر سرنپیچی ز گفتار من / براندیشی از رنج و تیمار من

که از شهریاران توخورده‌ام / تو را نیز در بر بپرورده‌ام

بدان رنج پاداش بند آمدست / پس از رنج بیم گزند آمدست

دلی بیگنه پرغم ای شهریار / به یزدان نمایم به روز شمار

چوموبد سوی خانه شد در زمان / ز کارآگهان رفت مردی‌دمان

شنیده یکایک بهرمزد گفت / دل شاه با رای بد گشت جفت

ز ایزد گشسب آنگهی شد درشت / به زندان فرستاد و او را بکشت

سخنهای موبد فراوان شنید / بروبر نکرد ایچ گونه پدید

همی‌راند اندیشه برخوب و زشت / سوی چاره کشتن زردهشت

بفرمود تا زهر خوالیگرش / نهانی برد پیش دریک خورش

چو موبد بیامد بهنگام بار / به نزدیکی نامور شهریار

بدو گفت کامروز ز ایدر مرو / که خوالیگری یافتستیم نو

چو بنشست موبد نهادند خوان / ز موبد بپالود رنگ رخان

بدانست کان خوان زمان ویست / همان راستی در گمان ویست

خورشها ببردند خوالیگران / همی‌خورد شاه از کران تا کران

چو آن کاسه زهر پیش آورید / نگه کرد موبد بدان بنگرید

بران بدگمان شد دل پاک اوی / که زهرست بر خوان تریاک اوی

چوهرمز نگه کرد لب را ببست / بران کاسه زهر یازید دست

بران سان که شاهان نوازش کنند / بران بندگان نیز نازش کنند

ازان کاسه برداشت مغز استخوان / بیازید دست گرامی بخوان

به موبد چنین گفت کای پاک مغز / تو راکردم این لقمهٔ پاک ونغز

دهن بازکن تا خوری زین خورش / کزین پس چنین باشدت پرورش

بدو گفت موبد به جان و سرت / که جاوید بادا سر وافسرت

کزین نوشه خوردن نفرماییم / به سیری رسیدم نیفزاییم

بدو گفت هرمز به خورشید وماه / به پاکی روان جهاندار شاه

که بستانی این نوشه ز انگشت من / برین آرزو نشکنی پشت من

بدو گفت موبد که فرمان شاه / بیامد نماند مرا رای و راه

بخورد و ز خوان زار و پیچان برفت / همی‌راند تا خانهٔ خویش تفت

ازان خوردن ز هر باکس نگفت / یکی جامه افگند ونالان بخفت

بفرمود تا پای زهر آورند / ازان گنجها گر ز شهر آورند

فرو خورد تریاک و نامد به کار / ز هرمز به یزدان بنالید زار

یکی استواری فرستاد شاه / بدان تا کند کار موبد نگاه

که آن زهرشد بر تنش کارگر / گر اندیشهٔ ما نیامد ببر

فرستاده را چشم موبد بدید / سرشکش ز مژگان برخ بر چکید

بدو گفت رو پیش هرمزد گوی / که بختت ببر گشتن آورد روی

بدین داوری نزد داور شویم / بجایی که هر دو برابر شویم

ازین پس تو ایمن مشو از بدی / که پاداش پیش آیدت ایزدی

تو پدرود باش ای بداندیش مرد / بد آید برویت ز بد کارکرد

چو بشنید گریان بشد استوار / بیاورد پاسخ بر شهریار

سپهبد پشیمان شد از کار اوی / بپیچید ازان راست گفتار اوی

مر آن درد را راه چاره ندید / بسی باد سرد از جگر برکشید

بمرد آن زمان موبد موبدان / برو زار وگریان شده بخردان

چنینست کیهان همه درد و رنج / چه یازد بتاج وچه نازی به گنج

که این روزگار خوشی بگذرد / زمانه نفس را همی‌بشمرد

چوشد کار دانا بزاری به سر / همه کشور از درد زیر و زبر

جهاندار خونریز و ناسازگار / نکرد ایچ یاد از بد روزگار

میان تنگ خون ریختن را ببست / به بهرام آذرمهان آخت دست

چوشب تیره‌تر شد مر او را بخواند / به پیش خود اندر به زانو نشاند

بدو گفت خواهی که ایمن شوی / نبینی ز من تیزی و بدخوی

چو خورشید بر برج روشن شود / سرکوه چون پشت جوشن شود

تو با نامداران ایران بیای / همی‌باش در پیش تختم بپای

ز سیمای برزینت پرسم سخن / چو پاسخ گزاری دلت نرم کن

بپرسم که این دوستار توکیست / بدست ار پرستنده ایزدیست

تو پاسخ چنین ده که این بدتنست / بداندیش وز تخم آهرمنست

وزان پس ز من هرچ خواهی بخواه / پرستنده و تخت و مهر و کلاه

بدو گفت بهرام کایدون کنم / ازین بد که گفتی صدافزون کنم

بسیمای برزین که بود از مهان / گزین پدرش آن چراغ جهان

همی‌ساخت تا چاره‌ای چون کند / که پیراهن مهر بیرون کند

چو پیدا شد آن چادر عاج گون / خور از بخش دوپیکر آمد برون

جهاندار بنشست بر تخت عاج / بیاویختند آن بهاگیر تاج

بزرگان ایران بران بارگاه / شدند انجمن تا بیامد سپاه

ز در پرده برداشت سالار بار / برفتند یکسر بر شهریار

چو بهرام آذرمهان پیشرو / چو سیمان برزین و گردان نو

نشستند هریک به آیین خویش / گروهی ببودند بر پای پیش

به بهرام آذرمهان گفت شاه / که سیمای برزین بدین بارگاه

سزاوار گنجست اگر مرد رنج / که بدخواه زیبا نباشد به گنج

بدانست بهرام آذرمهان / که آن پرسش شهریار جهان

چگونست وآن راپی و بیخ چیست / کزان بیخ اورا بباید گریست

سرانجام جز دخمهٔ بی‌کفن / نیابد ازین مهتر انجمن

چنین داد پاسخ که ای شاه راد / زسیمای بر زین مکن ای یاد

که ویرانی شهر ایران ازوست / که مه مغز بادش بتن بر مه پوست

نگوید سخن جز همه بتری / بر آن بتری بر کند داوری

چو سیمای برزین شنید این سخن / بدو گفت کای نیک یار کهن

ببد برتن من گوایی مده / چنین دیو را آشنایی مده

چه دیدی ز من تا تو یار منی / ز کردار و گفتار آهرمنی

بدو گفت بهرام آذرمهان / که تخمی پراگنده‌ای در جهان

کزان بر نخستین توخواهی درود / از آتش نیابی مگر تیره دود

چو کسری مرا و تو را پیش خواند / بر تخت شاهنشهی برنشاند

ابا موبد موبدان برزمهر / چوایزدگشسب آن مه خوب چهر

بپرسید کین تخت شاهنشهی / کرا زیبد و کیست با فرهی

بکهتر دهم گر به مهتر پسر / که باشد بشاهی سزاوارتر

همه یکسر از جای برخاستیم / زبان پاسخش را بیاراستیم

که این ترکزاده سزاوارنیست / بشاهی کس او را خریدار نیست

که خاقان نژادست و بد گوهرست / ببالا و دیدار چون مادرست

تو گفتی که هرمز بشاهی سزاست / کنون زین سزا مر تو را این جزاست

گوایی من از بهر این دادمت / چنین لب به دشنام بگشادمت

ز تشویر هرمز فروپژمرید / چو آن راست گفتار او را شنید

به زندان فرستادشان تیره شب / وز ایشان ببد تیز بگشاد لب

سیم شب چو برزد سر از کوه ماه / ز سیمای برزین بپردخت شاه

به زندان دزدان مر او را بکشت / ندارد جز از رنج و نفرین بمشت

چو بهرام آذرمهان آن شنید / که آن پاکدل مرد شد ناپدید

پیامی فرستاد نزدیک شاه / که ای تاج تو برتر از چرخ ماه

تو دانی که من چند کوشیده‌ام / که تا رازهای تو پوشیده‌ام

به پیش پدرت آن سزاوار شاه / نبودم تو را جز همه نیکخواه

یکی پند گویم چوخوانی مرا / بر تخت شاهی نشانی مرا

تو را سودمندیست از پند من / به زندان بمان یک زمان بند من

به ایران تو راسودمندی بود / خردمند را بی‌گزندی بود

پیامش چو نزدیک هرمز رسید / یکی رازدار از میان برگزید

که بهرام را پیش شاه آورد / بدان نامور بارگاه آورد

شب تیره بهرام را پیش خواند / به چربی سخن چند با او براند

بدو گفت برگوی کان پند چیست / که ما را بدان روزگار بهیست

چنین داد پاسخ که در گنج شاه / یکی ساده صندوق دیدم سیاه

نهاده به صندوق در حقه‌ای / بحقه درون پارسی رقعه‌ای

نبشتست بر پرنیان سپید / بدان باشد ایرانیان را امید

به خط پدرت آن جهاندار شاه / تو را اندران کرد باید نگاه

چوهرمز شنید آن فرستاد کس / به نزدیک گنجور فریادرس

که در گنجهای پدر بازجوی / یکی ساده صندوق و مهری بروی

بران مهر بر نام نوشین‌روان / که جاوید بادا روانش جوان

هم اکنون شب تیره پیش من آر / فراوان بجستن مبر روزگار

شتابید گنجور و صندوق جست / بیاورد پویان به مهر درست

جهاندار صندوق را برگشاد / فراوان ز نوشین‌روان کرد یاد

به صندوق در حقه با مهر دید / شتابید وزو پرنیان برکشید

نگه کرد پس خط نوشین‌روان / نبشته بران رقعهٔ پرنیان

که هرمز بده سال و بر سر دوسال / یکی شهریاری بود بی‌همال

ازان پس پرآشوب گردد جهان / شود نام و آواز او درنهان

پدید آید ازهرسویی دشمنی / یکی بدنژادی وآهرمنی

پراگنده گردد ز هر سو سپاه / فروافگند دشمن او را ز گاه

دو چشمش کند کور خویش زنش / ازان پس برآرند هوش از تنش

به خط پدر هرمز آن رقعه دید / هراسان شد و پرنیان برکشید

دوچشمش پر از خون شد و روی زرد / ببهرام گفت ای جفاپیشه مرد

چه جستی ازین رقعه اندرهمی / بخواهی ربودن ز من سرهمی

بدو گفت بهرام کای ترک زاد / به خون ریختن تا نباشی تو شاد

توخاقان نژادی نه از کیقباد / که کسری تو را تاج بر سر نهاد