فردوسی › بخش ۱۱| ” میراث‌دار ادب پارسی “

دبیر پژوهنده را پیش خواند / سخنهای آگنده را برفشاند

نخست آفریننده را یاد کرد / ز وام خرد جانش آزاد کرد

ازان پس خرد را ستایش گرفت / ابر شاه ترکان نیایش گرفت

که ای شاه پیروز و به روزگار / زمانه مبادا ز تو یادگار

مرا خواستی شاد گشتم بدان / که بادا نشست تو با موبدان

و دیگر فرنگیس را خواستی / به مهر و وفا دل بیاراستی

فرنگیس نالنده بود این زمان / به لب ناچران و به تن ناچمان

بخفت و مرا پیش بالین ببست / میان دو گیتیش بینم نشست

مرا دل پر از رای و دیدار تست / دو کشور پر از رنج و آزار تست

ز نالندگی چون سبکتر شود / فدای تن شاه کشور شود

بهانه مرا نیز آزار اوست / نهانم پر از درد و تیمار اوست

چو نامه به مهر اندر آمد به داد / به زودی به گرسیوز بدنژاد

دلاور سه اسپ تگاور بخواست / همی تاخت یکسر شب و روز راست

چهارم بیامد به درگاه شاه / پر از بد روان و زبان پرگناه

فراوان بپرسیدش افراسیاب / چو دیدش پر از رنج و سر پرشتاب

چرا باشتاب آمدی گفت شاه / چگونه سپردی چنین تند راه

بدو گفت چون تیره شد روی کار / نشاید شمردن به بد روزگار

سیاوش نکرد ایچ بر کس نگاه / پذیره نیامد مرا خود به راه

سخن نیز نشنید و نامه نخواند / مرا پیش تختش به زانو نشاند

ز ایران بدو نامه پیوسته شد / به مادر همی مهر او بسته شد

سپاهی ز روم و سپاهی ز چین / همی هر زمان برخروشد زمین

تو در کار او گر درنگ آوری / مگر باد زان پس به چنگ آوری

و گر دیر گیری تو جنگ آورد / دو کشور به مردی به چنگ آورد

و گر سوی ایران براند سپاه / که یارد شدن پیش او کینه‌خواه

ترا کردم آگه ز دیدار خویش / ازین پس بپیچی ز کردار خویش

چو بشنید افراسیاب این سخن / برو تازه شد روزگار کهن

به گرسیوز از خشم پاسخ نداد / دلش گشت پرآتش و سر چو باد

بفرمود تا برکشیدند نای / همان سنج و شیپور و هندی درای

به سوی سیاووش بنهاد روی / ابا نامداران پرخاشجوی

بدانگه که گرسیوز بدفریب / گران کرد بر زین دوال رکیب

سیاوش به پرده درآمد به درد / به تن لرز لرزان و رخساره زرد

فرنگیس گفت ای گو شیرچنگ / چه بودت که دیگر شدستی به رنگ

چنین داد پاسخ که ای خوبروی / به توران زمین شد مرا آب روی

بدین سان که گفتار گرسیوزست / ز پرگار بهره مرا مرکزست

فرنگیس بگرفت گیسو به دست / گل ارغوان را به فندق بخست

پر از خون شد آن بسد مشک‌بوی / پر از آب چشم و پر از گرد روی

همی اشک بارید بر کوه سیم / دو لاله ز خوشاب شد به دو نیم

همی کند موی و همی ریخت آب / ز گفتار و کردار افراسیاب

بدو گفت کای شاه گردن فراز / چه سازی کنون زود بگشای راز

پدر خود دلی دارد از تو به درد / از ایران نیاری سخن یاد کرد

سوی روم ره با درنگ آیدت / نپویی سوی چین که تنگ آیدت

ز گیتی کراگیری اکنون پناه / پناهت خداوند خورشید و ماه

ستم باد بر جان او ماه و سال / کجا بر تن تو شود بدسگال

همی گفت گرسیوز اکنون ز راه / بیاید همانا ز نزدیک شاه

چهارم شب اندر بر ماهروی / بخوان اندرون بود با رنگ و بوی

بلرزید وز خواب خیره بجست / خروشی برآورد چون پیل مست

همی داشت اندر برش خوب چهر / بدو گفت شاها چبودت ز مهر

خروشید و شمعی برافروختند / برش عود و عنبر همی سوختند

بپرسید زو دخت افراسیاب / که فرزانه شاها چه دیدی به خواب

سیاوش بدو گفت کز خواب من / لبت هیچ مگشای بر انجمن

چنین دیدم ای سرو سیمین به خواب / که بودی یکی بی‌کران رود آب

یکی کوه آتش به دیگر کران / گرفته لب آب نیزه وران

ز یک سو شدی آتش تیزگرد / برافروختی از سیاووش گرد

ز یک دست آتش ز یک دست آب / به پیش اندرون پیل و افراسیاب

بدیدی مرا روی کرده دژم / دمیدی بران آتش تیزدم

چو گرسیوز آن آتش افروختی / از افروختن مر مرا سوختی

فرنگیس گفت این به جز نیکوی / نباشد نگر یک زمان بغنوی

به گرسیوز آید همی بخت شوم / شود کشته بر دست سالار روم

سیاوش سپه را سراسر بخواند / به درگاه ایوان زمانی بماند

بسیچید و بنشست خنجر به چنگ / طلایه فرستاد بر سوی گنگ

دو بهره چو از تیره شب در گذشت / طلایه هم آنگه بیامد ز دشت

که افراسیاب و فراوان سپاه / پدید آمد از دور تازان به راه

ز نزدیک گرسیوز آمد نوند / که بر چارهٔ جان میان را ببند

نیامد ز گفتار من هیچ سود / از آتش ندیدم جز از تیره دود

نگر تا چه باید کنون ساختن / سپه را کجا باید انداختن

سیاوش ندانست زان کار او / همی راست آمدش گفتار او

فرنگیس گفت ای خردمند شاه / مکن هیچ گونه به ما در نگاه

یکی بارهٔ گام‌زن برنشین / مباش ایچ ایمن به توران زمین

ترا زنده خواهم که مانی بجای / سر خویش گیر و کسی را مپای

سیاوش بدو گفت کان خواب من / بجا آمد و تیره شد آب من

مرا زندگانی سرآید همی / غم و درد و انده درآید همی

چنین است کار سپهر بلند / گهی شاد دارد گهی مستمند

گر ایوان من سر به کیوان کشید / همان زهر گیتی بباید چشید

اگر سال گردد هزار و دویست / بجز خاک تیره مرا جای نیست

ز شب روشنایی نجوید کسی / کجا بهره دارد ز دانش بسی

ترا پنج ماهست ز آبستنی / ازین نامور گر بود رستنی

درخت تو گر نر به بار آورد / یکی نامور شهریار آورد

سرافراز کیخسروش نام کن / به غم خوردن او دل آرام کن

چنین گردد این گنبد تیزرو / سرای کهن را نخوانند نو

ازین پس به فرمان افراسیاب / مرا تیره‌بخت اندرآید به خواب

ببرند بر بیگنه بر سرم / ز خون جگر برنهند افسرم

نه تابوت یابم نه گور و کفن / نه بر من بگرید کسی ز انجمن

نهالی مرا خاک توران بود / سرای کهن کام شیران بود

برین گونه خواهد گذشتن سپهر / نخواهد شدن رام با من به مهر

ز خورشید تابنده تا تیره‌خاک / گذر نیست از داد یزدان پاک

به خواری ترا روزبانان شاه / سر و تن برهنه برندت به راه

بیاید سپهدار پیران به در / بخواهش بخواهد ترا از پدر

به جان بی‌گنه خواهدت زینهار / به ایوان خویشش برد زار و خوار

وز ایران بیاید یکی چاره‌گر / به فرمان دادار بسته کمر

از ایدر ترا با پسر ناگهان / سوی رود جیحون برد در نهان

نشانند بر تخت شاهی ورا / به فرمان بود مرغ و ماهی ورا

ز گیتی برآرد سراسر خروش / زمانه ز کیخسرو آید به جوش

ز ایران یکی لشکر آرد به کین / پرآشوب گردد سراسر زمین

پی رخش فرخ زمین بسپرد / به توران کسی را به کس نشمرد

به کین من امروز تا رستخیز / نبینی جز از گرز و شمشیر تیز

برین گفتها بر تو دل سخت کن / تن از ناز و آرام پردخت کن

سیاوش چو با جفت غمها بگفت / خروشان بدو اندر آویخت جفت

رخش پر ز خون دل و دیده گشت / سوی آخر تازی اسپان گذشت

بیاورد شبرنگ بهزاد را / که دریافتی روز کین باد را

خروشان سرش را به بر در گرفت / لگام و فسارش ز سر برگرفت

به گوش اندرش گفت رازی دراز / که بیدار دل باش و با کس مساز

چو کیخسرو آید به کین خواستن / عنانش ترا باید آراستن

ورا بارگی باش و گیتی بکوب / چنان چون سر مار افعی به چوب

از آخر ببر دل به یکبارگی / که او را تو باشی به کین بارگی

دگر مرکبان را همه کرد پی / برافروخت برسان آتش ز نی

خود و سرکشان سوی ایران کشید / رخ از خون دیده شده ناپدید

چو یک نیم فرسنگ ببرید راه / رسید اندرو شاه توران سپاه

سپه دید با خود و تیغ و زره / سیاوش زده بر زره بر گره

به دل گفت گرسیوز این راست گفت / سخن زین نشانی که بود در نهفت

سیاوش بترسید از بیم جان / مگر گفت بدخواه گردد نهان

همی بنگرید این بدان آن بدین / که کینه نبدشان به دل پیش ازین

ز بیم سیاوش سواران جنگ / گرفتند آرام و هوش و درنگ

چه گفت آن خردمند بسیار هوش / که با اختر بد به مردی مکوش

چنین گفت زان پس به افراسیاب / که ای پرهنر شاه با جاه و آب

چرا جنگ جوی آمدی با سپاه / چرا کشت خواهی مرا بی‌گناه

سپاه دو کشور پر از کین کنی / زمان و زمین پر ز نفرین کنی

چنین گفت گرسیوز کم خرد / کزین در سخن خود کی اندر خورد

گر ایدر چنین بی‌گناه آمدی / چرا با زره نزد شاه آمدی

پذیره شدن زین نشان راه نیست / سنان و سپر هدیهٔ شاه نیست

سیاوش بدانست کان کار اوست / برآشفتن شه ز بازار اوست

چو گفتار گرسیوز افراسیاب / شنید و برآمد بلند آفتاب

به ترکان بفرمود کاندر دهید / درین دشت کشتی به خون برنهید

از ایران سپه بود مردی هزار / همه نامدار از در کارزار

رده بر کشیدند ایرانیان / ببستند خون ریختن را میان

همه با سیاوش گرفتند جنگ / ندیدند جای فسون و درنگ

کنون خیره گفتند ما را کشند / بباید که تنها به خون در کشند

بمان تا ز ایرانیان دست برد / ببینند و مشمر چنین کار خرد

سیاوش چنین گفت کین رای نیست / همان جنگ را مایه و پای نیست

مرا چرخ گردان اگر بی‌گناه / به دست بدان کرد خواهد تباه

به مردی کنون زور و آهنگ نیست / که با کردگار جهان جنگ نیست

سرآمد بریشان بر آن روزگار / همه کشته گشتند و برگشته کار

ز تیر و ز ژوپین ببد خسته شاه / نگون اندر آمد ز پشت سپاه

همی گشت بر خاک و نیزه به دست / گروی زره دست او را ببست

نهادند بر گردنش پالهنگ / دو دست از پس پشت بسته چو سنگ

دوان خون بران چهرهٔ ارغوان / چنان روز نادیده چشم جوان

برفتند سوی سیاووش گرد / پس پشت و پیش سپه بود گرد

چنین گفت سالار توران سپاه / که ایدر کشیدش به یکسو ز راه

کنیدش به خنجر سر از تن جدا / به شخی که هرگز نروید گیا

بریزید خونش بران گرم خاک / ممانید دیر و مدارید باک

چنین گفت با شاه یکسر سپاه / کزو شهریارا چه دیدی گناه

چرا کشت خواهی کسی را که تاج / بگرید برو زار با تخت عاج

سری را کجا تاج باشد کلاه / نشاید برید ای خردمند شاه

به هنگام شادی درختی مکار / که زهر آورد بار او روزگار

همی بود گرسیوز بدنشان / ز بیهودگی یار مردم کشان

که خون سیاوش بریزد به درد / کزو داشت درد دل اندر نبرد

ز پیران یکی بود کهتر به سال / برادر بد او را و فرخ همال

کجا پیلسم بود نام جوان / یکی پرهنر بود و روشن روان

چنین گفت مر شاه را پیلسم / که این شاخ را بار دردست و غم

ز دانا شنیدم یکی داستان / خرد شد بران نیز همداستان

که آهسته دل کم پشیمان شود / هم آشفته را هوش درمان شود

شتاب و بدی کار آهرمنست / پشیمانی جان و رنج تنست

سری را که باشی بدو پادشا / به تیزی بریدن نبینم روا

ببندش همی دار تا روزگار / برین بد ترا باشد آموزگار

چو باد خرد بر دلت بروزد / از ان پس ورا سربریدن سزد

بفرمای بند و تو تندی مکن / که تندی پشیمانی آرد به بن

چه بری سری را همی بی‌گناه / که کاووس و رستم بود کینه خواه

پدر شاه و رستمش پروردگار / بپیچی به فرجام زین روزگار

چو گودرز و چون گیو و برزین و طوس / ببندند بر کوههٔ پیل کوس

دمنده سپهبد گو پیلتن / که خوارند بر چشم او انجمن

فریبرز کاووس درنده شیر / که هرگز ندیدش کس از جنگ سیر

برین کینه بندند یکسر کمر / در و دشت گردد پر از کینه‌ور

نه من پای دارم نه پیوند من / نه گردی ز گردان این انجمن

همانا که پیران بیاید پگاه / ازو بشنود داستان نیز شاه

مگر خود نیازت نیاید بدین / مگستر یکی تا جهانست کین

بدو گفت گرسیوز ای هوشمند / بگفت جوانان هوا را مبند

از ایرانیان دشت پر کرگس است / گر از کین بترسی ترا این بس است

همین بد که کردی ترا خود نه بس / که خیره همی بشنوی پند کس

سیاووش چو بخروشد از روم و چین / پر از گرز و شمشیر بینی زمین

بریدی دم مار و خستی سرش / به دیبا بپوشید خواهی برش

گر ایدونک او را به جان زینهار / دهی من نباشم بر شهریار

به بیغوله‌ای خیزم از بیم جان / مگر خود به زودی سرآید زمان

برفتند پیچان دمور و گروی / بر شاه ترکان پر از رنگ و بوی

که چندین به خون سیاوش مپیچ / که آرام خوار آید اندر بسیچ

به گفتار گرسیوز رهنمای / برآرای و بردار دشمن ز جای

زدی دام و دشمن گرفتی بدوی / ز ایران برآید یکی های و هوی

سزا نیست این را گرفتن به دست / دل بدسگالان بباید شکست

سپاهی بدین گونه کردی تباه / نگر تا چگونه بود رای شاه

اگر خود نیازردتی از نخست / به آب این گنه را توانست شست

کنون آن به آید که اندر جهان / نباشد پدید آشکار و نهان

بدیشان چنین پاسخ آورد شاه / کزو من ندیدم به دیده گناه

و لیکن ز گفت ستاره شمر / به فرجام زو سختی آید به سر

گر ایدونک خونش بریزم به کین / یکی گرد خیزد ز ایران زمین

رها کردنش بتر از کشتنست / همان کشتنش رنج و درد منست

به توران گزند مرا آمدست / غم و درد و بند مرا آمدست

خردمند گر مردم بدگمان / نداند کسی چارهٔ آسمان

فرنگیس بشنید رخ را بخست / میان را به زنار خونین ببست

پیاده بیامد به نزدیک شاه / به خون رنگ داده دو رخساره ماه

به پیش پدر شد پر از درد و باک / خروشان به سر بر همی ریخت خاک

بدو گفت کای پرهنر شهریار / چرا کرد خواهی مرا خاکسار

دلت را چرا بستی اندر فریب / همی از بلندی نبینی نشیب

سر تاجداران مبر بی‌گناه / که نپسندد این داور هور و ماه

سیاوش که بگذاشت ایران زمین / همی از جهان بر تو کرد آفرین

بیازرد از بهر تو شاه را / چنان افسر و تخت و آن گاه را

بیامد ترا کرد پشت و پناه / کنون زو چه دیدی که بردت ز راه

نبرد سر تاجداران کسی / که با تاج بر تخت ماند بسی

مکن بی‌گنه بر تن من ستم / که گیتی سپنج است با باد و دم

یکی را به چاه افگند بی‌گناه / یکی با کله برشناند به گاه

سرانجام هر دو به خاک اندرند / ز اختر به چنگ مغاک اندرند

شنیدی که از آفریدون گرد / ستمگاره ضحاک تازی چه برد

همان از منوچهر شاه بزرگ / چه آمد به سلم و به تور سترگ

کنون زنده بر گاه کاووس شاه / چو دستان و چون رستم کینه خواه

جهان از تهمتن بلرزد همی / که توران به جنگش نیرزد همی

چو بهرام و چون زنگهٔ شاوران / که نندیشد از گرز کنداوران

همان گیو کز بیم او روز جنگ / همی چرم روباه پوشد پلنگ

درختی نشانی همی بر زمین / کجا برگ خون آورد بار کین

به کین سیاوش سیه پوشد آب / کند زار نفرین به افراسیاب

ستمگاره‌ای بر تن خویشتن / بسی یادت آید ز گفتار من

نه اندر شکاری که گور افگنی / دگر آهوان را به شور افگنی

همی شهریاری ربایی ز گاه / درین کار به زین نگه کن پگاه

مده شهر توران به خیره به باد / بباید که روز بد آیدت یاد

بگفت این و روی سیاوش بدید / دو رخ را بکند و فغان برکشید

دل شاه توران برو بر بسوخت / همی خیره چشم خرد را بدوخت

بدو گفت برگرد و ایدر مپای / چه دانی کزین بد مرا چیست رای

به کاخ بلندش یکی خانه بود / فرنگیس زان خانه بیگانه بود

مر او را دران خانه انداختند / در خانه را بند برساختند

بفرمود پس تا سیاووش را / مرآن شاه بی‌کین و خاموش را

که این را بجایی بریدش که کس / نباشد ورا یار و فریادرس

سرش را ببرید یکسر ز تن / تنش کرگسان را بپوشد کفن

بباید که خون سیاوش زمین / نبوید نروید گیا روز کین

همی تاختندش پیاده کشان / چنان روزبانان مردم کشان

سیاوش بنالید با کردگار / که‌ای برتر از گردش روزگار

یکی شاخ پیدا کن از تخم من / چو خورشید تابنده بر انجمن

که خواهد ازین دشمنان کین خویش / کند تازه در کشور آیین خویش

همی شد پس پشت او پیلسم / دو دیده پر از خون و دل پر ز غم

سیاوش بدو گفت پدرود باش / زمین تار و تو جاودان پود باش

درودی ز من سوی پیران رسان / بگویش که گیتی دگر شد بسان

به پیران نه زین‌گونه بودم امید / همی پند او باد بد من چو بید

مرا گفته بود او که با صد هزار / زره‌دار و بر گستوان‌ور سوار

چو برگرددت روز یار توام / بگاه چرا مرغزار توام

کنون پیش گرسیوز اندر دوان / پیاده چنین خوار و تیره‌روان

نبینم همی یار با خود کسی / که بخروشدی زار بر من بسی

چو از شهر و ز لشکر اندر گذشت / کشانش ببردند بر سوی دشت

ز گرسیوز آن خنجر آبگون / گروی زره بستد از بهر خون

بیفگند پیل ژیان را به خاک / نه شرم آمدش زان سپهبد نه باک

یکی تشت بنهاد زرین برش / جدا کرد زان سرو سیمین سرش

بجایی که فرموده بد تشت خون / گروی زره برد و کردش نگون

یکی باد با تیره گردی سیاه / برآمد بپوشید خورشید و ماه

همی یکدگر را ندیدند روی / گرفتند نفرین همه بر گروی