فردوسی › بخش ۱۳| ” میراث‌دار ادب پارسی “

شبی قیرگون ماه پنهان شده / به خواب اندرون مرغ و دام و دده

چنان دید سالار پیران به خواب / که شمعی برافروختی ز آفتاب

سیاوش بر شمع تیغی به دست / به آواز گفتی نشاید نشست

کزین خواب نوشین سر آزاد کن / ز فرجام گیتی یکی یاد کن

که روز نوآیین و جشنی نوست / شب سور آزاده کیخسروست

سپهبد بلرزید در خواب خوش / بجنبید گلهشر خورشید فش

بدو گفت پیران که برخیز و رو / خرامنده پیش فرنگیس شو

سیاووش را دیدم اکنون به خواب / درخشان‌تر از بر سپهر آفتاب

که گفتی مرا چند خسپی مپای / به جشن جهانجوی کیخسرو آی

همی رفت گلشهر تا پیش ماه / جدا گشته بود از بر ماه شاه

بدید و به شادی سبک بازگشت / همانگاه گیتی پرآواز گشت

بیامد به شادی به پیران بگفت / که اینت به آیین خور و ماه جفت

یکی اندر آی و شگفتی ببین / بزرگی و رای جهان آفرین

تو گویی نشاید مگر تاج را / و گر جوشن و ترگ و تاراج را

سپهبد بیامد بر شهریار / بسی آفرین کرد و بردش نثار

بران برز و بالا و آن شاخ و یال / تو گویی برو برگذشتست سال

ز بهر سیاوش دو دیده پر آب / همی کرد نفرین بر افراسیاب

چنین گفت با نامدار انجمن / که گر بگسلد زین سخن جان من

نمانم که یازد بدین شاه چنگ / مرا گر سپارد به چنگ نهنگ

بدانگه که بنمود خورشید چهر / به خواب اندر آمد سر تیره مهر

چو بیدار شد پهلوان سپاه / دمان اندر آمد به نزدیک شاه

همی ماند تا جای پردخت شد / به نزدیک آن نامور تخت شد

بدو گفت خورشید فش مهترا / جهاندار و بیدار و افسونگرا

به در بر یکی بنده بفزود دوش / تو گفتی ورا مایه دادست هوش

نماند ز خوبی جز از تو به کس / تو گویی که برگاه شاهست و بس

اگر تور را روز باز آمدی / به دیدار چهرش نیاز آمدی

فریدون گردست گویی بجای / به فر و به چهر و به دست و به پای

بر ایوان چنو کس نبیند نگار / بدو تازه شد فرهٔ شهریار

از اندیشهٔ بد بپرداز دل / برافراز تاج و برفراز دل

چنان کرد روشن جهان آفرین / کزو دور شد جنگ و بیداد و کین

روانش ز خون سیاوش به درد / برآورد بر لب یکی باد سرد

پشیمان بشد زان کجا کرده بود / به گفتار بیهوده آزرده بود

بدو گفت من زین نوآمد بسی / سخنها شنیدستم از هر کسی

پرآشوب جنگست زو روزگار / همه یاد دارم ز آموزگار

که از تخمهٔ تور وز کیقباد / یکی شاه سر برزند با نژاد

جهان را به مهر وی آید نیاز / همه شهر توران برندش نماز

کنون بودنی هرچ بایست بود / ندارد غم و رنج و اندیشه سود

مداریدش اندرمیان گروه / به نزد شبانان فرستش به کوه

بدان تا نداند که من خود کیم / بدیشان سپرده ز بهر چیم

نیاموزد از کس خرد گر نژاد / ز کار گذشته نیایدش یاد

بگفت آنچ یاد آمدش زین سخن / همه نو شمرد این سرای کهن

چه سازی که چاره بدست تو نیست / درازست در کام و شست تو نیست

گر ایدونک بد بینی از روزگار / به نیکی همو باشد آموزگار

بیامد به در پهلوان شادمان / بدل بر همه نیک بودش گمان

جهان آفرین را نیایش گرفت / به شاه جهان بر ستایش گرفت

پراندیشه بد تا به ایوان رسید / کزان رنج و مهرش چه آید پدید

شبانان کوه قلا را بخواند / وزان خرد چندی سخنها براند

که این را بدارید چون جان پاک / نباید که بیند ورا باد و خاک

نباید که تنگ آیدش روزگار / اگر دیده و دل کند خواستار

شبان را ببخشید بسیار چیز / یکی دایه با او فرستاد نیز

بریشان سپرد آن دل و دیده را / جهانجوی گرد پسندیده را

بدین نیز بگذشت گردان سپهر / به خسرو بر از مهر بخشود چهر

چو شد هفت ساله گو سرفراز / هنر با نژادش همی گفت راز

ز چوبی کمان کرد وز روده زه / ز هر سو برافگند زه را گره

ابی پر و پیکان یکی تیر کرد / به دشت اندر آهنگ نخچیر کرد

چو ده‌ساله شد گشت گردی سترگ / به زخم گراز آمد و خرس و گرگ

وزان جایگه شد به شیر و پلنگ / هم آن چوب خمیده بد ساز جنگ

چنین تا برآمد برین روزگار / بیامد به فرمان آموزگار

شبان اندر آمد ز کوه و ز دشت / بنالید و نزدیک پیران گذشت

که من زین سرافراز شیر یله / سوی پهلوان آمدم با گله

همی کرد نخچیر آهو نخست / بر شیر و جنگ پلنگان نجست

کنون نزد او جنگ شیر دمان / همانست و نخچیر آهو همان

نباید که آید برو برگزند / بیاویزدم پهلوان بلند

چو بشنید پیران بخندید و گفت / نماند نژاد و هنر در نهفت

نشست از بر باره دست کش / بیامد بر خسرو شیرفش

بفرمود تا پیش او شد به مهر / نگه کرد پیران بران فر و چهر

به بر در گرفتش زمانی دراز / همی گفت با داور پاک راز

بدو گفت کیخسرو پاک دین / به تو باد رخشنده توران زمین

ازیرا کسی کت نداند همی / جز از مهربانت نخواند همی

شبان‌زاده‌ای را چنین در کنار / بگیری و از کس نیایدت عار

خردمند را دل برو بر بسوخت / به کردار آتش رخش برفروخت

بدو گفت کای یادگار مهان / پسندیده و ناسپرده جهان

که تاج سر شهریاران توی / که گوید که پور شبانان توی

شبان نیست از گوهر تو کسی / و زین داستان هست با من بسی

ز بهر جوان اسپ و بالای خواست / همان جامهٔ خسروآرای خواست

به ایوان خرامید با او به هم / روانش ز بهر سیاوش دژم

همی پرورانیدش اندر کنار / بدو شادمان گردش روزگار

بدین نیز بگذشت چندی سپهر / به مغز اندرون داشت با شاه مهر

شب تیره هنگام آرام و خواب / کس آمد ز نزدیک افراسیاب

بران تیرگی پهلوان را بخواند / گذشته سخنها فراوان براند

کز اندیشهٔ بد همه شب دلم / بپیچید وز غم همی بگسلم

ازین کودکی کز سیاوش رسید / تو گفتی مرا روز شد ناپدید

نبیره فریدون شبان پرورد / ز رای و خرد این کی اندر خورد

ازو گر نوشته به من بر بدیست / نشاید گذشتن که آن ایزدیست

چو کار گذشته نیارد به یاد / زید شاد و ما نیز باشیم شاد

وگر هیچ خوی بد آرد پدید / بسان پدر سر بباید برید

بدو گفت پیران که ای شهریار / ترا خود نباید کس آموزگار

یکی کودکی خرد چون بیهشان / ز کار گذشته چه دارد نشان

تو خود این میندیش و بد را مکوش / چه گفت آن خردمند بسیارهوش

که پروردگار از پدر برترست / اگر زاده را مهر با مادرست

نخستین به پیمان مرا شاد کن / ز سوگند شاهان یکی یاد کن

فریدون به داد و به تخت و کلاه / همی داشتی راستی را نگاه

ز پیران چو بشینید افراسیاب / سر مرد جنگی درآمد ز خواب

یکی سخت سوگند شاهانه خورد / به روز سپید و شب لاژورد

به دادار کاو این جهان آفرید / سپهر و دد و دام و جان آفرید

که ناید بدین کودک از من ستم / نه هرگز برو بر زنم تیزدم

زمین را ببوسید پیران و گفت / که ای دادگر شاه بی‌یار و جفت

برین بند و سوگند تو ایمنم / کنون یافت آرام جان و تنم

وزانجا بر خسرو آمد دمان / رخی ارغوان و دلی شادمان

بدو گفت کز دل خرد دور کن / چو رزم آورد پاسخش سور کن

مرو پیش او جز به دیوانگی / مگردان زبان جز به بیگانگی

مگرد ایچ گونه به گرد خرد / یک امروز بر تو مگر بگذرد

به سر بر نهادش کلاه کیان / ببستش کیانی کمر بر میان

یکی بارهٔ‌گام زن خواست نغز / برو بر نشست آن گو پاک مغز

بیامد به درگاه افراسیاب / جهانی برو دیده کرده پرآب

روارو برآمد که بشگای راه / که آمد نوآیین یکی پیشگاه

همی رفت پیش اندرون شاه گرد / سپهدار پیران ورا پیش برد

بیامد به نزدیک افراسیاب / نیا را رخ از شرم او شد پرآب

بران خسروی یال و آن چنگ او / بدان شاخ و آن فر و اورنگ او

زمانی نگه کرد و نیکو بدید / همی گشت رنگ رخش ناپدید

تن پهلوان گشت لرزان چو بید / ز جان جوان پاک بگسست امید

زمانی چنان بود بگشاد چهر / زمانه به دلش اندر آورد مهر

بپرسید کای نورسیده جوان / چه آگاه داری ز کار جهان

بر گوسفندان چه گردی همی / زمین را چه گونه سپردی همی

چنین داد پاسخ که نخچیر نیست / مرا خود کمان و پر تیر نیست

بپرسید بازش ز آموزگار / ز نیک و بد و گردش روزگار

بدو گفت جایی که باشد پلنگ / بدرد دل مردم تیزچنگ

سه دیگر بپرسیدش از مام و باب / ز ایوان و از شهر وز خورد و خواب

چنین داد پاسخ که درنده شیر / نیارد سگ کارزاری به زیر

بخندید خسرو ز گفتار اوی / سوی پهلوان سپه کرد روی

بدو گفت کاین دل ندارد بجای / ز سر پرسمش پاسخ آرد ز پای

نیاید همانا بد و نیک ازوی / نه زینسان بود مردم کینه جوی

رو این را به خوبی به مادر سپار / به دست یکی مرد پرهیزگار

گسی کن به سوی سیاووش گرد / مگردان بدآموز را هیچ گرد

ز اسپ و پرستنده و بیش و کم / بده هرچ باید ز گنج و درم

سپهبد برو کرد لختی شتاب / برون بردش از پیش افراسیاب

به ایوان خویش آمد افروخته / خرامان و چشم بدی دوخته

همی گفت کز دادگر کردگار / درخت نو آمد جهان را به بار

در گنجهای کهن کرد باز / ز هر گونه‌ای شاه را کرد ساز

ز دینار و دیبا و تیغ و گهر / ز اسب و سلیح و کلاه و کمر

هم از تخت وز بدرهای درم / ز گستردنیها و از بیش و کم

گسی کردشان سوی آن شارستان / کجا جملگی گشته بد خارستان

فرنگیس و کیخسرو آنجا رسید / بسی مردم آمد ز هر سو پدید

بدیده سپردند یک یک زمین / زبان دد و دام پرآفرین

همی گفت هرکس که بودش هنر / سپاس از جهان داور دادگر

کزان بیخ برکنده فرخ درخت / ازین‌گونه شاخی برآورد سخت

ز شاه کیان چشم بد دور باد / روان سیاوش پر از نور باد

همه خاک آن شارستان شاد شد / گیا بر چمن سرو آزاد شد

ز خاکی که خون سیاوش بخورد / به ابر اندر آمد درختی ز گرد

نگاریده بر برگها چهر او / همه بوی مشک آمد از مهر او

بدی مه نشان بهاران بدی / پرستشگه سوگواران بدی

چنین است کردار این گنده پیر / ستاند ز فرزند پستان شیر

چو پیوسته شد مهر دل بر جهان / به خاک اندر آرد سرش ناگهان

تو از وی به جز شادمانی مجوی / به باغ جهان برگ انده مبوی

اگر تاج داری و گر دست تنگ / نبینی همی روزگار درنگ

مرنجان روان کاین سرای تو نیست / بجز تنگ تابوت جای تو نیست

نهادن چه باید بخوردن نشین / بر امید گنج جهان‌آفرین

چو آمد به نزدیک سر تیغ شست / مده می که از سال شد مرد مست

بجای عنانم عصا داد سال / پراگنده شد مال و برگشت حال

همان دیده‌بان بر سر کوهسار / نبیند همی لشکر شهریار

کشیدن ز دشمن نداند عنان / مگر پیش مژگانش آید سنان

گرایندهٔ تیزپای نوند / همان شست بدخواه کردش به بند

همان گوش از آوای او گشت سیر / همش لحن بلبل هم آوای شیر

چو برداشتم جام پنجاه و هشت / نگیرم به جز یاد تابوت و تشت

دریغ آن گل و مشک و خوشاب سی / همان تیغ برندهٔ پارسی

نگردد همی گرد نسرین تذرو / گل نارون خواهد و شاخ سرو

همی خواهم از روشن کردگار / که چندان زمان یابم از روزگار

کزین نامور نامهٔ باستان / بمانم به گیتی یکی داستان

که هر کس که اندر سخن داد داد / ز من جز به نیکی نگیرند یاد

بدان گیتیم نیز خواهشگرست / که با تیغ تیزست و با افسرست

منم بندهٔ اهل بیت نبی / سرایندهٔ خاک پای وصی

برین زادم و هم برین بگذرم / چنان دان که خاک پی حیدرم

ابا دیگران مر مرا کار نیست / بدین اندرون هیچ گفتار نیست

به گفتار دهقان کنون بازگرد / نگر تا چه گوید سراینده مرد