فردوسی › بخش ۱۴| ” میراث‌دار ادب پارسی “

چو آگاهی آمد به کاووس شاه / که شد روزگار سیاوش تباه

به کردار مرغان سرش را ز تن / جدا کرد سالار آن انجمن

ابر بی‌گناهش به خنجر به زار / بریدند سر زان تن شاهوار

بنالد همی بلبل از شاخ سرو / چو دراج زیر گلان با تذرو

همه شهر توران پر از داغ و درد / به بیشه درون برگ گلنار زرد

گرفتند شیون به هر کوهسار / نه فریادرس بود و نه خواستار

چو این گفته بشنید کاووس شاه / سر نامدارش نگون شد ز گاه

بر و جامه بدرید و رخ را بکند / به خاک اندر آمد ز تخت بلند

برفتند با مویه ایرانیان / بدان سوگ بسته به زاری میان

همه دیده پرخون و رخساره زرد / زبان از سیاوش پر از یادکرد

چو طوس و چو گودرز و گیو دلیر / چو شاپور و فرهاد و رهام شیر

همه جامه کرده کبود و سیاه / همه خاک بر سر بجای کلاه

پس آگاهی آمد سوی نیمروز / به نزدیک سالار گیتی فروز

که از شهر ایران برآمد خروش / همی خاک تیره برآمد به جوش

پراگند کاووس بر یال خاک / همه جامهٔ خسروی کرد چاک

تهمتن چو بشنید زو رفت هوش / ز زابل به زاری برآمد خروش

به چنگال رخساره بشخود زال / همی ریخت خاک از بر شاخ و یال

چو یک هفته با سوگ بود و دژم / به هشتم برآمد ز شیپور دم

سپاهی فراوان بر پیلتن / ز کشمیر و کابل شدند انجمن

به درگاه کاووس بنهاد روی / دو دیده پر از آب و دل کینه جوی

چو نزدیکی شهر ایران رسید / همه جامهٔ پهلوی بردرید

به دادار دارنده سوگند خورد / که هرگز تنم بی‌سلیح نبرد

نباشد بشویم سرم را ز خاک / همه بر تن غم بود سوگناک

کله ترگ و شمشیر جام منست / به بازو خم خام دام منست

چو آمد به نزدیک کاووس کی / سرش بود پرخاک و پرخاک پی

بدو گفت خوی بد ای شهریار / پراگندی و تخمت آمد ببار

ترا مهر سودابه و بدخوی / ز سر برگرفت افسر خسروی

کنون آشکارا ببینی همی / که بر موج دریا نشینی همی

از اندیشهٔ خرد و شاه سترگ / بیامد به ما بر زیانی بزرگ

کسی کاو بود مهتر انجمن / کفن بهتر او را ز فرمان زن

سیاوش به گفتار زن شد به باد / خجسته زنی کاو ز مادر نزاد

دریغ آن بر و برز و بالای او / رکیب و خم خسرو آرای او

دریغ آن گو نامبرده سوار / که چون او نبیند دگر روزگار

چو در بزم بودی بهاران بدی / به رزم افسر نامداران بدی

همی جنگ با چشم گریان کنم / جهان چون دل خویش بریان کنم

نگه کرد کاووس بر چهر او / بدید اشک خونین و آن مهر او

نداد ایچ پاسخ مر او را ز شرم / فرو ریخت از دیدگان آب گرم

تهمتن برفت از بر تخت اوی / سوی خان سودابه بنهاد روی

ز پرده به گیسوش بیرون کشید / ز تخت بزرگیش در خون کشید

به خنجر به دو نیم کردش به راه / نجنبید بر جای کاووس شاه

بیامد به درگاه با سوگ و درد / پر از خون دل و دیده رخساره زرد

همه شهر ایران به ماتم شدند / پر از درد نزدیک رستم شدند

چو یک هفته با سوگ و با آب چشم / به درگاه بنشست پر درد و خشم

به هشتم بزد نای رویین و کوس / بیامد به درگاه گودرز و طوس

چو فرهاد و شیدوش و گرگین و گیو / چو بهرام و رهام و شاپور نیو

فریبرز کاووس درنده شیر / گرازه که بود اژدهای دلیر

فرامرز رستم که بد پیش رو / نگهبان هر مرز و سالار نو

به گردان چنین گفت رستم که من / برین کینه دادم دل و جان و تن

که اندر جهان چون سیاوش سوار / نبندد کمر نیز یک نامدار

چنین کار یکسر مدارید خرد / چنین کینه را خرد نتوان شمرد

ز دلها همه ترس بیرون کنید / زمین را ز خون رود جیحون کنید

به یزدان که تا در جهان زنده‌ام / به کین سیاوش دل آگنده‌ام

بران تشت زرین کجا خون اوی / فرو ریخت ناکاردیده گروی

بمالید خواهم همی روی و چشم / مگر بر دلم کم شود درد و خشم

وگر همچنانم بود بسته چنگ / نهاده به گردن درون پالهنگ

به خاک اندرون خوار چون گوسفند / کشندم دو بازو به خم کمند

و گر نه من و گرز و شمشیر تیز / برانگیزم اندر جهان رستخیز

نبیند دو چشمم مگر گرد رزم / حرامست بر من می و جام و بزم

به درگاه هر پهلوانی که بود / چو زان گونه آواز رستم شنود

همه برگرفتند با او خروش / تو گفتی که میدان برآمد به جوش

ز میدان یکی بانگ برشد به ابر / تو گفتی زمین شد به کام هژبر

بزد مهره بر پشت پیلان به جام / یلان بر کشیدند تیغ از نیام

برآمد خروشیدن گاودم / دم نای رویین و رویینه خم

جهان پر شد از کین افراسیاب / به دریا تو گفتی به جوش آمد آب

نبد جای پوینده را بر زمین / ز نیزه هوا ماند اندر کمین

ستاره به جنگ اندر آمد نخست / زمین و زمان دست خون را بشست

ببستند گردان ایران میان / به پیش اندرون اختر کاویان

گزین کرد پس رستم زابلی / ز گردان شمشیرزن کابلی

ز ایران و از بیشهٔ نارون / ده و دو هزار از یلان انجمن

سپه را فرامرز بد پیش‌رو / که فرزند گو بود و سالار نو

همی رفت تا مرز توران رسید / ز دشمن کسی را به ره بر ندید

دران مرز شاه سپیجاب بود / که با لشکر و گنج و با آب بود

ورازاد بد نام آن پهلوان / دلیر و سپه تاز و روشن روان

سپه بود شمشیرزن سی هزار / همه رزم جوی از در کارزار

ورازاد از قلب لشکر برفت / بیامد به نزد فرامرز تفت

بپرسید و گفتش چه مردی بگوی / چرا کرده‌ای سوی این مرز روی

سزد گر بگویی مرا نام خویش / بجویی ازین کار فرجام خویش

همانا به فرمان شاه آمدی / گر از پهلوان سپاه آمدی

چه داری ز افراسیاب آگهی / ز اورنگ و ز تاج و تخت مهی

نباید که بی‌نام بر دست من / روانت برآید ز تاریک تن

فرامرز گفت ای گو شوربخت / منم بار آن خسروانی درخت

که از نام او شیر پیچان شود / چو خشم آورد پیل بیجان شود

مرا با تو بدگوهر دیوزاد / چرا کرد باید همی نام یاد

گو پیلتن با سپاه از پس است / که اندر جهان کینه خواه او بس است

به کین سیاوش کمر بر میان / ببست و بیامد چو شیر ژیان

برآرد ازین مرز بی‌ارز دود / هوا گرد او را نیارد بسود

ورازاد بشنید گفتار او / همی خوار دانست پیگار او

به لشکر بفرمود کاندر دهید / کمان‌ها سراسر به زه بر نهید

رده بر کشید از دو رویه سپاه / به سر بر نهادند ز آهن کلاه

ز هر سو برآمد ز گردان خروش / همی کر شد از نالهٔ کوس گوش

چو آواز کوس آمد و کرنای / فرامرز را دل برآمد ز جای

به یک حمله اندر ز گردان هزار / بیفگند و برگشت از کارزار

دگر حمله کردش هزار و دویست / ورازاد را گفت لشکر مه‌ایست

که امروز بادافرهٔ ایزدیست / مکافات بد را ز یزدان بدیست

چنین لشکر گشن و چندین سوار / سراسیمه شد از یکی نامدار

همی شد فرامرز نیزه به دست / ورازاد را راه یزدان ببست

فرامرز جنگی چو او را بدید / خروشی چو شیر ژیان برکشید

برانگیخت از جای شبرنگ را / بیفشرد بر نیزه بر چنگ را

یکی نیزه زد بر کمربند او / که بگسست زیر زره بند او

چنان برگرفتش ز زین خدنگ / که گفتی یک پشه دارد به چنگ

بیفگند بر خاک و آمد فرود / سیاووش را داد چندی درود

سر نامور دور کرد از تنش / پر از خون بیالود پیراهنش

چنین گفت کاینت سر کین نخست / پراگنده شد تخم پرخاش و رست

همه بوم و بر آتش اندرفگند / همی دود برشد به چرخ بلند

یکی نامه بنوشت نزد پدر / ز کار ورازاد پرخاشخر

که چون برگشادم در کین و جنگ / ورا برگرفتم ز زین پلنگ

به کین سیاوش بریدم سرش / برافروختم آتش از کشورش

وزان سو نوندی بیامد به راه / به نزدیک سالار توران سپاه

که آمد به کین رستم پیلتن / بزرگان ایران شدند انجمن

ورازاد را سر بریدند زار / برانگیخت از مرز توران دمار

سپه را سراسر بهم بر زدند / به بوم و به بر آتش اندر زدند

چو بشنید افراسیاب این سخن / غمی شد ز کردارهای کهن

نماند ایچ بر دشت ز اسپان یله / بیاورد چوپان به میدان گله

در گنج گوپال و برگستوان / همان نیزه و خنجر هندوان

همان گنج دینار و در و گهر / همان افسر و طوق زرین کمر

ز دستور گنجور بستد کلید / همه کاخ و میدان درم گسترید

چو لشکر سراسر شد آراسته / بریشان پراگنده شد خواسته

بزد کوس رویین و هندی درای / سواران سوی رزم کردند رای

سپهدار از گنگ بیرون کشید / سپه را ز تنگی به هامون کشید

فرستاد و مر سرخه را پیش خواند / ز رستم بسی داستانها براند

بدو گفت شمشیرزن سی هزار / ببر نامدار از در کارزار

نگه دار جان از بد پور زال / به رزمت نباشد جزو کس همال

تو فرزندی و نیکخواه منی / ستون سپاهی و ماه منی

چو بیدار دل باشی و راه‌جوی / که یارد نهادن بروی تو روی

کنون پیش رو باش و بیدار باش / سپه را ز دشمن نگهدار باش

ز پیش پدر سرخه بیرون کشید / درفش و سپه را به هامون کشید

طلایه چو گرد سپه دید تفت / بپیچید و سوی فرامرز رفت

از ایران سپه برشد آوای کوس / ز گرد سپه شد هوا آبنوس

خروش سواران و گرد سپاه / چو شب کرد گیتی نهان گشت ماه

درخشیدن تیغ الماس گون / سنانهای آهار داده به خون

تو گفتی که برشد به گیتی بخار / برافروختند آتش کارزار

ز کشته فگنده به هر سو سران / زمین کوه گشت از کران تا کران

چو سرخه بران گونه پیگار دید / درفش فرامرز سالار دید

عنان را به بور سرافراز داد / به نیزه درآمد کمان باز داد

فرامرز بگذاشت قلب سپاه / بر سرخه با نیزه شد کینه‌خواه

یکی نیزه زد همچو آذرگشسپ / ز کوهه ببردش سوی یال اسپ

ز ترکان به یاری او آمدند / پر از جنگ و پرخاشجو آمدند

از آشوب ترکان و از رزم سخت / فرامرز را نیزه شد لخت لخت

بدانست سرخه که پایاب اوی / ندارد غمی گشت و برگاشت روی

پس اندر فرامرز با تیغ تیز / همی تاخت و انگیخته رستخیز

سواران ایران به کردار دیو / دمان از پسش برکشیده غریو

فرامرز چون سرخه را یافت چنگ / بیازید زان سان که یازد پلنگ

گرفتش کمربند و از پشت زین / برآورد و زد ناگهان بر زمین

پیاده به پیش اندر افگند خوار / به لشکرگه آوردش از کارزار

درفش تهمتن همانگه ز راه / پدید آمد و گرد پیل و سپاه

فرامرز پیش پدر شد چو گرد / به پیروزی از روزگار نبرد

به پیش اندرون سرخه را بسته دست / بکرده ورازاد را یال پست

همه غار و هامون پر از کشته بود / سر دشمن از رزم برگشته بود

سپاه آفرین خواند بر پهلوان / بران نامبردار پور جوان

تهمتن برو آفرین کرد نیز / به درویش بخشید بسیار چیز

یکی داستان زد برو پیلتن / که هر کس که سر برکشد ز انجمن

خرد باید و گوهر نامدار / هنر یار و فرهنگش آموزگار

چو این گوهران را بجا آورد / دلاور شود پر و پا آورد

از آتش نبینی جز افروختن / جهانی چو پیش آیدش سوختن

فرامرز نشگفت اگر سرکش است / که پولاد را دل پر از آتش است

چو آورد با سنگ خارا کند / ز دل راز خویش آشکارا کند

به سرخه نگه کرد پس پیلتن / یکی سرو آزاده بد بر چمن

برش چون بر شیر و رخ چون بهار / ز مشک سیه کرده بر گل نگار

بفرمود پس تا برندش به دشت / ابا خنجر و روزبانان و تشت

ببندند دستش به خم کمند / بخوابند بر خاک چون گوسفند

بسان سیاوش سرش را ز تن / ببرند و کرگس بپوشد کفن

چو بشنید طوس سپهبد برفت / به خون ریختن روی بنهاد تفت

بدو سرخه گفت ای سرافراز شاه / چه ریزی همی خون من بی‌گناه

سیاوش مرا بود هم سال و دوست / روانم پر از درد و اندوه اوست

مرا دیده پرآب بد روز و شب / همیشه به نفرین گشاده دو لب

بران کس که آن تشت و خنجر گرفت / بران کس که آن شاه را سرگرفت

دل طوس بخشایش آورد سخت / بران نامبردار برگشته بخت

بر رستم آمد بگفت این سخن / که پور سپهدار افگند بن

چنین گفت رستم که گر شهریار / چنان خسته‌دل شاید و سوگوار

همیشه دل و جان افراسیاب / پر از درد باد و دو دیده پرآب

همان تشت و خنجر زواره ببرد / بدان روزبانان لشکر سپرد

سرش را به خنجر ببرید زار / زمانی خروشید و برگشت کار

بریده سر و تنش بر دار کرد / دو پایش زبر سر نگونسار کرد

بران کشته از کین برافشاند خاک / تنش را به خنجر بکردند چاک

جهانا چه خواهی ز پروردگان / چه پروردگان داغ دل بردگان