فردوسی › بخش ۱۵| ” میراث‌دار ادب پارسی “

چو لشکر بیامد ز دشت نبرد / تنان پر ز خون و سران پر ز گرد

خبر شد ز ترکان به افراسیاب / که بیدار بخت اندرآمد به خواب

همان سرخه نامور کشته شد / چنان دولت تیز برگشته شد

بریده سرش را نگونسار کرد / تنش را به خون غرقه بر دار کرد

همه شهر ایران جگر خسته‌اند / به کین سیاوش کمر بسته‌اند

نگون شد سر و تاج افراسیاب / همی کند موی و همی ریخت آب

همی گفت رادا سرا موبدا / ردا نامدارا یلا بخردا

دریغ ارغوانی رخت همچو ماه / دریغ آن کیی برز و بالای شاه

خروشان به سر بر پراگند خاک / همه جامه ها کرد بر خویش چاک

چنین گفت با لشکر افراسیاب / که مارا بر آمد سر از خورد و خواب

همه کینه را چشم روشن کنید / نهالی ز خفتان و جوشن کنید

چو برخاست آوای کوس از درش / بجنبید بر بارگه لشکرش

بزد نای رویین و بربست کوس / همی آسمان بر زمین داد بوس

به گردنکشان خسرو آواز کرد / که ای نامداران روز نبرد

چو برخیزد آوای کوس از دو روی / نجوید زمان مرد پرخاشجوی

همه رزم را دل پر از کین کنید / به ایرانیان پاک نفرین کنید

خروش آمد و نالهٔ کرنای / دم نای رویین و هندی درای

زمین آمد از سم اسپان به جوش / به ابر اندر آمد فغان و خروش

چو برخاست از دشت گرد سپاه / کس آمد بر رستم از دیده‌گاه

که آمد سپاهی چو کوه گران / همه رزم جویان کندآوران

ز تیغ دلیران هوا شد بنفش / برفتند با کاویانی درفش

برآمد خروش سپاه از دو روی / جهان شد پر از مردم جنگجوی

خور و ماه گفتی به رنگ اندرست / ستاره به چنگ نهنگ اندرست

سپهدار ترکان برآراست جنگ / گرفتند گوپال و خنجر به چنگ

بیامد سوی میمنه بارمان / سپاهی ز ترکان دنان و دمان

سوی میسره کهرم تیغ‌زن / به قلب اندرون شاه با انجمن

وزین روی رستم سپه برکشید / هوا شد ز تیغ یلان ناپدید

بیاراست بر میمنه گیو و طوس / سواران بیدار با پیل و کوس

چو گودرز کشواد بر میسره / هجیر و گرانمایگان یکسره

به قلب اندرون رستم زابلی / زره‌دار با خنجر کابلی

تو گفتی نه شب بود پیدا نه روز / نهان گشت خورشید گیتی‌فروز

شد از سم اسپان زمین سنگ رنگ / ز نیزه هوا همچو پشت پلنگ

تو گفتی هوا کوه آهن شدست / سر کوه پر ترگ و جوشن شدست

به ابر اندر آمد سنان و درفش / درفشیدن تیغهای بنفش

بیامد ز قلب سپه پیلسم / دلش پر ز خون کرده چهره دژم

چنین گفت با شاه توران سپاه / که‌ای پرهنر خسرو نیک‌خواه

گر ایدونک از من نداری دریغ / یکی باره و جوشن و گرز و تیغ

ابا رستم امروز جنگ آورم / همه نام او زیر ننگ آورم

به پیش تو آرم سر و رخش او / همان خود و تیغ جهان بخش او

ازو شاد شد جان افراسیاب / سر نیزه بگذاشت از آفتاب

بدو گفت کای نام بردار شیر / همانا که پیلت نیارد به زیر

اگر پیلتن را به چنگ آوری / زمانه برآساید از داوری

به توران چو تو کس نباشد به جاه / به گنج و به تیغ و به تخت و کلاه

به گردان سپهر اندرآری سرم / سپارم ترا دختر و کشورم

از ایران و توران دو بهر آن تست / همان گوهر و گنج و شهر آن تست

چو بشنید پیران غمی گشت سخت / بیامد بر شاه خورشید بخت

بدو گفت کاین مرد برنا و تیز / همی بر تن خویش دارد ستیز

همی در گمان افتد از نام خویش / نیندیشد از کار فرجام خویش

کسی سوی دوزخ نپوید به پا / و گر خیره سوی دم اژدها

گر او با تهمتن نبرد آورد / سر خویش را زیر گرد آورد

شکسته شود دل گوان را به جنگ / بود این سخن نیز بر شاه ننگ

برادر تو دانی که کهتر بود / فزون‌تر برو مهر مهتر بود

به پیران چنین گفت پس پیلسم / کزین پهلوان دل ندارد دژم

که گر من کنم جنگ جنگی نهنگ / نیارم به بخت تو بر شاه ننگ

به پیش تو با نامور چار گرد / چه کردم تو دیدی ز من دست برد

همانا کنون زورم افزونترست / شکستن دل من نه اندرخورست

برآید به دست من این کارکرد / به گرد در اختر بد مگرد

چو بشنید زو این سخن شهریار / یکی اسپ شایستهٔ کارزار

بدو داد با تیغ و بر گستوان / همان نیزه و درع و خود گوان

بیاراست آن جنگ را پیلسم / همی راند چون شیر با باد و دم

به ایرانیان گفت رستم کجاست / که گوید که او روز جنگ اژدهاست

چو بشنید گیو این سخن بردمید / بزد دست و تیغ از میان برکشید

بدو گفت رستم به یک ترک جنگ / نسازد همانا که آیدش ننگ

برآویختند آن دو جنگی به هم / دمان گیو گودرز با پیلسم

یکی نیزه زد گیو را کز نهیب / برون آمدش هر دو پا از رکیب

فرامرز چون دید یار آمدش / همی یار جنگی به کار آمدش

یکی تیغ بر نیزهٔ پیلسم / بزد نیزه از تیغ او شد قلم

دگر باره زد بر سر ترگ اوی / شکسته شد آن تیغ پرخاشجوی

همی گشت با آن دو یل پیلسم / به میدان به کردار شیر دژم

تهمتن ز قلب سپه بنگرید / دو گرد دلیر و گرانمایه دید

برآویخته با یکی شیرمرد / به ابر اندر آورده از باد گرد

بدانست رستم که جز پیلسم / ز ترکان ندارد کس آن زور و دم

و دیگر که از نامور بخردان / ز گفت ستاره‌شمر موبدان

ز اختر بد و نیک بشنوده بود / جهان را چپ و راست پیموده بود

که گر پیلسم از بد روزگار / خرد یابد و بند آموزگار

نبرده چنو در جهان سر به سر / به ایران و توران نبندد کمر

همانا که او را زمان آمدست / که ایدر به چنگم دمان آمدست

به لشکر بفرمود کز جای خویش / مگر ناورند اندکی پای پیش

شوم برگرایم تن پیلسم / ببینم که دارد پی و شاخ و دم

یکی نیزهٔ بارکش برگرفت / بیفشارد ران ترگ بر سر گرفت

گران شد رکیب و سبک شد عنان / به چشم اندر آورد رخشان سنان

غمی گشت و بر لب برآورد کف / همی تاخت از قلب تا پیش صف

چنین گفت کای نامور پیلسم / مرا خواستی تا بسوزی به دم

همی گفت و می‌تاخت برسان گرد / یکی کرد با او سخن در نبرد

یکی نیزه زد بر کمرگاه اوی / ز زین برگرفتش به کردار گوی

همی تاخت تا قلب توران سپاه / بینداختش خوار در قلبگاه

چنین گفت کاین را به دیبای زرد / بپوشید کز گرد شد لاژورد

عنان را بپیچید زان جایگاه / بیامد دمان تا به قلب سپاه

ببارید پیران ز مژگان سرشک / تن پیلسم دور دید از پزشک

دل لشکر و شاه توران سپاه / شکسته شد و تیره شد رزمگاه

خروش آمد از لشکر هر دو سوی / ده و دار گردان پرخاشجوی

خروشیدن کوس بر پشت پیل / ز هر سو همی رفت تا چند میل

زمین شد ز نعل ستوران ستوه / همه کوه دریا شد و دشت کوه

ز بس نعره و نالهٔ کره‌نای / همی آسمان اندر آمد ز جای

همی سنگ مرجان شد و خاک خون / سراسر سر سروران شد نگون

بکشتند چندان ز هردو گروه / که شد خاک دریا و هامون چو کوه

یکی باد برخاست از رزمگاه / هوا را بپوشید گرد سپاه

دو لشکر به هامون همی تاختند / یک از دیگران بازنشناختند

جهان چون شب تیره تاریک شد / تو گفتی به شب روز نزدیک شد

چنین گفت با لشکر افراسیاب / که بیدار بخت اندر آمد به خواب

اگر سستی آرید یک تن به جنگ / نماند مرا روزگار درنگ

بریشان ز هر سو کمین آورید / به نیزه خور اندر زمین آورید

بیامد خود از قلب توران سپاه / بر طوس شد داغ دل کینه‌خواه

از ایران فراوان سپه را بکشت / غمی شد دل طوس و بنمود پشت

بر رستم آمد یکی چاره‌جوی / که امروز ازین رزم شد رنگ و بوی

همه رزمگه شد چو دریای خون / درفش سپهدار ایران نگون

بیامد ز قلب سپه پیلتن / پس او فرامرز با انجمن

سپردار بسیار در پیش بود / که دلشان ز رستم بداندیش بود

همه خویش و پیوند افراسیاب / همه دل پر از کین و سر پرشتاب

تهمتن فراوان ازیشان بکشت / فرامرز و طوس اندر آمد به پشت

چو افراسیاب آن درفش بنفش / نگه کرد بر جایگاه درفش

بدانست کان پیلتن رستمست / سرافراز وز تخمهٔ نیرمست

برآشفت برسان جنگی پلنگ / بیفشارد ران پیش او شد به جنگ

چو رستم درفش سیه را بدید / به کردار شیر ژیان بردمید

به جوش آمد آن نامبردار گرد / عنان بارهٔ تیزتگ را سپرد

برآویخت با سرکش افراسیاب / به پیگار خون رفت چون رود آب

یکی نیزه سالار توران سپاه / بزد بر بر رستم کینه‌خواه

سنان اندر آمد ببند کمر / به ببر بیان بر نبد کارگر

تهمتن به کین اندر آورد روی / یکی نیزه زد بر سر اسپ اوی

تگاور ز درد اندر آمد به سر / بیفتاد زو شاه پرخاشخر

همی جست رستم کمرگاه او / که از رزم کوته کند راه او

نگه کرد هومان بدید از کران / به گردن برآورد گرز گران

بزد بر سر شانهٔ پیلتن / به لشکر خروش آمد از انجمن

ز پس کرد رستم همانگه نگاه / بجست از کفش نامبردار شاه

برآشفت گردافگن تاج‌بخش / بدنبال هومان برانگیخت رخش

بتازید چندی و چندی شتافت / زمانه بدش مانده او را نیافت

سپهدار ترکان نشد زیر دست / یکی بارهٔ تیزتگ برنشست

چو از جنگ رستم بپیچید روی / گریزان همی رفت پرخاشجوی

برآمد ز هر سو دم کرنای / همی آسمان اندر آمد ز جای

به ابر اندر آمد خروش سران / گراییدن گرزهای گران

گوان سر به سر نعره برداشتند / سنانها به ابر اندر افراشتند

زمین سربسر کشته و خسته بود / وگر لاله بر زعفران رسته بود

سپردند اسپان همی خون به نعل / شده پای پیل از دل کشته لعل

هزیمت گرفتند ترکان چو باد / که رستم ز بازو همی داد داد

سه فرسنگ چون اژدهای دمان / تهمتن همی شد پس بدگمان

وزان جایگه پیلتن بازگشت / سپه یکسر از جنگ ناساز گشت

ز رستم بپرسید پرمایه طوس / که چون یافت شیر از یکی گور کوس

بدو گفت رستم که گرز گران / چو یاد آرد از یال جنگ‌آوران

دل سنگ و سندان نماند درست / بر و یال کوبنده باید نخست

عمودی که کوبنده هومان بود / تو آهن مخوانش که موم آن بود

به لشکرگه خویش گشتند باز / سپه یکسر از خواسته بی‌نیاز

همه دشت پر آهن و سیم و زر / سنان و ستام و کلاه و کمر