فردوسی › بخش ۱۶| ” میراث‌دار ادب پارسی “

چو خورشید برزد سر از کوهسار / بگسترد یاقوت بر جویبار

تهمتن همه خواسته گرد کرد / ببخشید یکسر به مردان مرد

خروش آمد و نالهٔ کرنای / تهمتن برانگیخت لشکر ز جای

نهادند سر سوی افراسیاب / همه رخ ز کین سیاوش پر آب

پس آگاهی آمد به پرخاشجوی / که رستم به توران در آورد روی

به پیران چنین گفت کایرانیان / بدی را ببستند یکسر میان

کنون بوم و بر جمله ویران شود / به کام دلیران ایران شود

کسی نزد رستم برد آگهی / ازین کودک شوم بی‌فرهی

هم آنگه برندش به ایران سپاه / یکی ناسزا برنهندش کلاه

نوندی برافگن هم اندر زمان / بر شوم پی‌زادهٔ بدگمان

که با مادر آن هر دو تن را به هم / بیارد بگوید سخن بیش و کم

نوندی بیامد ببردندشان / شدند آن دو بیچاره چون بیهشان

به نزدیک افراسیاب آمدند / پر از درد و تیمار و تاب آمدند

وز آن جایگه شاه توران زمین / بیاورد لشکر به دریای چین

تهمتن نشست از بر تخت اوی / به خاک اندر آمد سر بخت اوی

یکی داستانی بگفت از نخست / که پرمایه آنکس که دشمن نجست

چو بدخواه پیش آیدت کشته به / گر آواره از پیش برگشته به

از ایوان همه گنج او بازجست / بگفتند با او یکایک درست

غلامان و اسپ و پرستندگان / همان مایه‌ور خوب رخ بندگان

در گنج دینار و پرمایه تاج / همان گوهر و دیبه و تخت عاج

یکایک ز هر سو به چنگ آمدش / بسی گوهر از گنج گنگ آمدش

سپه سر به سر زان توانگر شدند / ابا یاره و تخت و افسر شدند

یکی طوس را داد زان تخت عاج / همان یاره و طوق و منشور چاچ

ورا گفت هر کس که تاب آورد / وگر نام افراسیاب آورد

همانگه سرش را ز تن دور کن / ازو کرگسان را یکی سور کن

کسی کاو خرد جوید و ایمنی / نیازد سوی کیش آهرمنی

چو فرزند باید که داری به ناز / ز رنج ایمن از خواسته بی‌نیاز

تو درویش را رنج منمای هیچ / همی داد و بر داد دادن بسیچ

که گیتی سپنجست و جاوید نیست / فری برتر از فر جمشید نیست

سپهر بلندش به پا آورید / جهان را جزو کدخدا آورید

یکی تاج پرگوهر شاهوار / دو تا یاره و طوق با گوشوار

سپیجاب و سغدش به گودرز داد / بسی پند و منشور آن مرز داد

ستودش فراوان و کرد آفرین / که چون تو کسی نیست ز ایران زمین

بزرگی و فر و بلندی و داد / همان بزم و رزم از تو داریم یاد

ترا با هنر گوهرست و خرد / روانت همی از تو رامش برد

روا باشد ار پند من بشنوی / که آموزگار بزرگان توی

سپیجاب تا آب گلزریون / ز فرمان تو کس نیاید برون

فریبرز کاووس را تاج زر / فرستاد و دینار و تخت و کمر

بدو گفت سالار و مهتر توی / سیاووش رد را برادر توی

میان را به کین برادر ببند / ز فتراک مگشای بند کمند

به چین و ختن اندرآور سپاه / به هر جای از دشمنان کینه‌خواه

میاسای از کین افراسیاب / ز تن دور کن خورد و آرام و خواب

به ماچین و چین آمد این آگهی / که بنشست رستم به شاهنشهی

همه هدیه ها ساختند و نثار / ز دینار و ز گوهر شاهوار

تهمتن به جان داد زنهارشان / بدید آن روانهای بیدارشان

وزان پس به نخچیر به ایوز و باز / برآمد برین روزگاری دراز

چنان بد که روزی زواره برفت / به نخچیر گوران خرامید تفت

یکی ترک تا باشدش رهنمای / به پیش اندر افگند و آمد بجای

یکی بیشه دید اندران پهن دشت / که گفتی برو بر نشاید گذشت

ز بس بوی و بس رنگ و آب روان / همی نو شد از باد گفتی روان

پس آن ترک خیره زبان برگشاد / به پیش زواره همی کرد یاد

که نخچیرگاه سیاوش بد این / برین بود مهرش به توران زمین

بدین جایگه شاد و خرم بدی / جز ایدر همه جای با غم بدی

زواره چو بشنید زو این سخن / برو تازه شد روزگار کهن

چو گفتار آن ترکش آمد به گوش / ز اسپ اندر افتاد و زو رفت هوش

یکی باز بودش به چنگ اندرون / رها کرد و مژگان شدش جوی خون

رسیدند یاران لشکر بدوی / غمی یافتندش پر از آب روی

گرفتند نفرین بران رهنمای / به زخمش فگندند هر یک ز پای

زواره یکی سخت سوگند خورد / فرو ریخت از دیدگان آب زرد

کزین پس نه نخچیر جویم نه خواب / نپردازم از کین افراسیاب

نمانم که رستم برآساید ایچ / همی کینه را کرد باید بسیچ

همانگه چو نزد تهمتن رسید / خروشید چون روی او را بدید

بدو گفت کایدر به کین آمدیم / و گر لب پر از آفرین آمدیم

چو یزدان نیکی دهش زور داد / از اختر ترا گردش هور داد

چرا باید این کشور آباد ماند / یکی را برین بوم و بر شاد ماند

فرامش مکن کین آن شهریار / که چون او نبیند دگر روزگار

برانگیخت آن پیلتن را ز جای / تهمتن هم آن کرد کاو دید رای

همان غارت و کشتن اندر گرفت / همه بوم و بر دست بر سر گرفت

ز توران زمین تا به سقلاب و روم / نماندند یک مرز آباد بوم

همی سر بریدند برنا و پیر / زن و کودک خرد کردند اسیر

برین گونه فرسنگ بیش از هزار / برآمد ز کشور سراسر دمار

هرآنکس که بد مهتری با گهر / همه پیش رفتند بر خاک سر

که بیزار گشتیم ز افراسیاب / نخواهیم دیدار او را به خواب

ازان خون که او ریخت بر بیگناه / کسی را نبود اندر آن روی راه

کنون انجمن گر پراگنده‌ایم / همه پیش تو چاکر و بنده‌ایم

چو چیره شدی بیگنه خون مریز / مکن چنگ گردون گردنده تیز

ندانیم ماکان جفاگر کجاست / به ابرست گر در دم اژدهاست

چو بشنید گفتار آن انجمن / بپیچید بینادل پیلتن

سوی مرز قچغار باشی براند / سران سپه را سراسر بخواند

شدند انجمن پیش او بخردان / بزرگان و کارآزموده ردان

که کاووس بی‌دست و بی فر و پای / نشستست بر تخت بی‌رهنمای

گر افراسیاب از رهی بی‌درنگ / یکی لشکر آرد به ایران به جنگ

بیابد بران پیر کاووس دست / شود کام و آرام ما جمله پست

یکایک همه فام کین توختیم / همه شهر آباد او سوختیم

کجا سالیان اندر آمد به شش / که نگذشت بر ما یکی روز خوش

کنون نزد آن پیر خسرو شویم / چو رزم اندر آید همه نو شویم

چو دل بر نهی بر سرای کهن / کند ناز و ز تو بپوشد سخن

تهمتن بران گشت همداستان / که فرخنده موبد زد این داستان

چنین گفت خرم دل رهنمای / که خوبی گزین زین سپنجی سرای

بنوش و بناز و بپوش و بخور / ترا بهره اینست زین رهگذر

سوی آز منگر که او دشمنست / دلش بردهٔ جان آهرمنست

نگه کن که در خاک جفت تو کیست / برین خواسته چند خواهی گریست

تهمتن چو بشنید شرم آمدش / برفتن یکی رای گرم آمدش

نگه کرد ز اسپان به هر سو گله / که بودند بر دشت ترکان یله

غلام و پرستندگان ده هزار / بیاورد شایستهٔ شهریار

همان نافهٔ مشک و موی سمور / ز در سپید و ز کیمال بور

به رنگ و به بوی و به دیبا و زر / شد آراسته پشت پیلان نر

ز گستردنیها و از بیش و کم / ز پوشیدنیها و گنج و درم

ز گنج سلیح و ز تاج و ز تخت / به ایران کشیدند و بربست رخت

ز توران سوی زابلستان کشید / به نزدیک فرخنده دستان کشید

سوی پارس شد طوس و گودرز و گیو / سپاهی چنان نامبردار و نیو

نهادند سر سوی شاه جهان / همه نامداران فرخ نهان

وزان پس چو بشنید افراسیاب / که بگذشت رستم بران روی آب

شد از باختر سوی دریای گنگ / دلی پر ز کینه سری پر ز جنگ

همه بوم زیر و زبر کرده دید / مهان کشته و کهتران برده دید

نه اسپ و نه گنج و نه تاج و نه تخت / نه شاداب در باغ برگ درخت

جهانی به آتش برافروخته / همه کاخها کنده و سوخته

ز دیده ببارید خونابه شاه / چنین گفت با مهتران سپاه

که هر کس که این را فرامش کند / همی جان بیدار خامش کند

همه یک به یک دل پر از کین کنید / سپر بستر و تیغ بالین کنید

به ایران سپه رزم و کین آوریم / به نیزه خور اندر زمین آوریم

به یک رزم اگر باد ایشان بجست / نباید چنین کردن اندیشه پست

برآراست بر هر سوی تاختن / ندید ایچ هنگام پرداختن

همی سوخت آباد بوم و درخت / به ایرانیان بر شد آن کار سخت

ز باران هوا خشک شد هفت سال / دگرگونه شد بخت و برگشت حال

شد از رنج و سختی جهان پر نیاز / برآمد برین روزگار دراز