امیرخسرو دهلوی › غنودن نرگس لیلی از بیماری، و مجنون بی‌خواب| ” میراث‌دار ادب پارسی “

بخش ۲۲ - غنودن نرگس لیلی از بیماری، و مجنون بی‌خواب را در خواب دیدن، و به نفس تند خویش از جای جستن، و بیرون پریدن، و کمر کوه گرفتن، و مجنون را بر تیغ کوه خراشیده و خسته دریافتن، و دست سلوت بر خستگی او سودن، و مرهم راحت رسانیدن

افسانه سرای شکرین گفت / ز الماس زبان، گهر چنین سفت:

کان گوشه نشین روی بسته / بودی همه وقت دل شکسته

پرداخته دل ز صبر و آرام / گشتی همه شب چو ماه بر بام

هنگام سحر، ز بخت ناشاد / چون ابر گریستی به فریاد

ناگاه شبی، ز بعد سالی / بگرفت ز اندهش ملالی

دید از نظر جمالش / دیوانهٔ خویش را به صد درد

کامد به نظاره خیال پرورد / نالید بسی ز زلف و خالش

گه شست به خون دل سرایش / گاه از مژه رفت خاک پایش

می‌خواند قصیده‌های دل سوز / می‌کرد گله ز بخت بد روز

زان ناله که زد به خواب در یار / بینندهٔ خواب گشت بیدار

چون جست ز خواب تا نشیند / وآن دیدهٔ خویش باز بیند

نی یار و نه آن وفا سگالی / بستر تهی و کنار خالی

لختی ز طپانچه روی را کوفت / خونابه ز رخ به آستین روفت

آهی زد و سوخت پردهٔ راز / وز پرده برون فتادش آواز

در خانه همه مزاج دانان / بر بسته دهن چو بی‌زبانان

زآن بیم که خواست زهره سفتن / کس زهره نداشت پند گفتن

چون، سبزهٔ این کبود گلشن، / آراسته شد، ز صبح روشن

آن مهد نشین، به جهد برخاست / بر پشت جمازه محمل آراست

بگشاد زمام را به تندی / کامد ز تکش صبا به کندی

میراند شتر به دشت پویان / آن گمشده را به خاک جویان

چون شیب و فراز را بسی جست / وز هر خاری چو گلبنی رست

دیدش، چو ز بن شکسته شاخی، / افتاده، میان سنگلاخی

بر پشتهٔ کوه پشت داده / بر بالش خار سر نهاده

آورده صباش بوی لیلی / مژگانش به خواب کرده میلی

او خفته و سر به خاکدانش / شیران شکار، پاسبانش

از بوی ددان صید فرسای / از کار بشد جمازه را پای

آن تشنه جگر، ز جان خود سیر / آمد سبک از جمازه در زیر

اندیشه نکرد از آن دد و دام / در خوابگهٔ رفیق زد گام

با عشق چو صدق بود هم دست / هر یک ز ددان به جانبی جست

او پهلوی یار خویشتن رفت / جان جلوه کنان به سوی تن رفت

افشاند غبارش از تن ریش / بنهاده سرش به زانوی خویش

از گریهٔ زار در مکنون / می‌ریخت ولی به روی مجنون

آن چشم که راه خواب می‌زد / بر عاشق خفته آب می‌زد

یعنی که ز گریهٔ گهربار / زد بر رخش آب و کرد بیدار

باران چو نشاند سبزه را گرد / از خواب درآمد آن گل زرد

مجنون که ز خواب دیده بگشاد / چشمش به جمال لیلی افتاد

از جانش برامد آتشین جوش / زد نعره و باز گشت بی‌هوش

بیمار که دارویش بتر کرد / دردش به طبیب نیز اثر کرد

او داشته دل، ولی سپرده / این، یافته جان، و لیک مرده

او، خفته میان خاک مانده / این، بر شرف هلاک مانده

او، باخبر از گزند این غم / این، بی خبر از خود و ازو هم

آمد، چو در آن قصاص هجران، / در هر دو، ز بوی یکدگر جان

جستند ز جا فرشته و حور / چون مرده به محشر از دم صور

مجنون ز جگر نفیر می‌زد / لیلی ز کرشمه تیر می‌زد

گشت آن پری از دو چشم غماز / دیوانه خویش را فسون ساز

از ساعد و زلف کرد تسلیم / زنجیر ز مشک و طوقش از سیم

چون بود دو دل یکی به سینه / یعنی که دو در به یک خزینه

تن نیز به یک سبیله شد راست / نقش دویی از میانه برخاست

در ساخت به مهر دوست با دوست / وامیخت دو مغز در یکی پوست

شد تازه دو چاشنی به یک خوان / شد زنده دو کالبد به یک جان

آسود، دو مرغ در یکی دام / وامیخت دو باده در یکی جام

آراسته شد دو تن به یک ذوق / افروخته شد دو دل به یک شوق

بودند، به یاری، آن دو هم عهد / آمیخته همچو شیر با شهد

چون حاجت دوستی روا شد / هر چیز که جز غرض، وفا شد

از بوس و کنار دل بیاسود / جز مصحلتی، دگر همه بود

از هر نمطی سخن شد آغاز / آمد به میان جریدهٔ راز

مجنون ز نشاط یار جانی / بگشاد زبان به در فشانی:

کای از خم زلف عنبرین تاب / بر بسته به چشم دوستان خواب

عمری، در تو بدیده رفتم / عمری دگر، از غمت نخفتم

امروز که بعد روزگاری / بادی خوشی آمد از بهاری

ز آسایش دل ربود خوابم / ناگه به سر آمد آفتابم

در خواب چنان نمود بختم / کاختر به فلک نهاد رختم

بر تخت من و تو روی بر روی / چون موج دو چشمه بر یکی جوی

خوابم چو ز پیش پرده برداشت / تعبیر نظاره در نظر داشت

تا روز قیامت ار بود تاب / نتوان خفتن، به یاد این خواب

لیلی، که دو خواب هم عنان دید / بیداری بخت را نشان دید

اول بگزید لب به دندان / پس باز گشاد لعل خندان

دوشینه خیال خود کم و بیش / آن آینه را نهاد در پیش

چون عکس دو آینه یکی بود / رفت، ار به یگانگی شکی بود

آن هر دو، چو بخت خویش بیدار / زان خواب عجب، به حیرت کار

افسانهٔ خواب چون به سر شد / بیداری هجر پرده در شد

هر یک ز شب سیاه بی روز / می‌کرد شکایتی جگر سوز

چندان غم دل شد آشکارا / کامد به نفیر سنگ خارا

چندان نم دیده رفت در خاک / کز تندی سیل شد زمین چاک

هر دو چو دو سرو ناز پرورد / ز آسیب خزان فتاده در گرد

مجنون ز خیال غیرت اندیش / می‌خواست برد ز سایهٔ خویش

زان آه که بی‌دریغ می‌زد / بر سایهٔ خویش تیغ می‌زد

وان یار یگانه وفا جوی / کشته به یگانگی یکی گوی

خود را چو نکرد ز آشنا فرق / می‌کرد به خون دو دیده را غرق

دو سوخته دل، بهم رسیده / سیوم نه کسی جز آب دیده

حوران ز نسیم شوقشان مست / بگشاده فرشته در دعا دست

از عشرت آن دو مست بی‌جام / در رقص در آمده دد و دام

تیهو به عقاب راز گفته / یوسف به کنار گرگ خفته

جولان زده آهویی به نخجیر / بر گردن شیر بسته زنجیر

صیاد که تیر بی‌حد انداخت / بر صید کشید و بر خود انداخت

ساقی و حریف جام در دست / ناخورده شراب، هر دو سرمست

صبحی به چنین امیدواری / نشگفت شکوفهٔ بهاری

بر گنج رسیده دزد را پای / خازن شده و خزینهٔ بر جای

افزون ز طلب چو بافت مردم / شک نیست که دست و پا کند گم

مفلس که رسد به گنج ناگاه / ز افزونی حرص گم کند راه

آب از پس مرگ تشنه جستن / هم کار آید ولی به شستن