عطار › باز رفتن بسر قصّه| ” میراث‌دار ادب پارسی “

الا ای پیک راه بی نهایت / سلوکت را نه حدّست و نه غایت

چو راه بی نهایت پیش داری / چرا دل بر مقام خویش داری

قدم در راه نه اِستادگی چیست / سفر در پیش گیر افتادگی چیست

برو چندانکه چون محبوب گردی / روش ساقط شود مجذوب گردی

روش هرگه که برخیزد ز پیشت / نماند آگهی مویی زخویشت

تو باشی جمله از خویشتن خبر نه / خبر جمله ترا باشد دگر نه

بیا بر ساز از سر، کار دیگر / بهانه کن فسانه، بار دیگر

ز پیر پر سخن پاسخ چنین بود / که ماهی شاه با گل همنشین بود

چو در ترمذ بماهی جایگه ساخت / پس از ماهی از آنجا کار ره ساخت

ز ترمد خیمه و بنگاه برداشت / سپه را برنشاند و راه بگذاشت

گل تر بر کمیتی شد سواره / نثارش کرد خورشید از ستاره

زهی چابک سواری کان صنم بود / که از چستی در آن لشکر علم بود

گلست ونیکویی بر حور رانده / وزان بت چشم بد از دور مانده

چنان شیرین سواری بود آن ماه / که از شورش غلط کرد آسمان راه

فغان برداشت شه کز جان چه خواهی / عنان را باز کش میدان چه خواهی

چو تو زینسان قبا چالاک بندی / دل ما بوک بر فتراک بندی

اگر بس خوش نیاید اسپ خویشت / جنیبت کش شود خورشید پیشت

چو خسرو با سمنبر شد روانه / برامد گرد از روی زمانه

میان گرد راه آن هر دو دلخواه / قران کردند چون خورشید با ماه

بآخر چون بروم آمد شه روم / فغان برخاست از لشکر گه روم

برون شد شاه با لشکر تمامی / باستقبال فرزند گرامی

همه صحرا ودشت و کوه کشور / بجوش آمد چو دریایی ز لشکر

ز آیین بستن آن کشور چنان بود / که همچون هشت خلد جاودان بود

بهشتی بود هر بازار و هر کوی / که جوی شیرومی میرفت هر سوی

جهانی را بهشتی حور زاده / بهشتی را جهانی نور داده

چه شهری چون بهشت ماهرویان / نشسته موبمو زنجیر مویان

بآخر چون بسر شد بزم کشور / درآمد وقت آن خورشید لشکر

گل از شه خواست حسنا را هم آنگاه / بپیش شاه آوردندش از چاه

تنی داشت از ضعیفی همچو نالی / ز زردی و نزاری چون خلالی

جهان از روی او زردی گرفته / فلک از آه او سردی گرفته

چو گل را دید هوش از وی جداشد / ز خجلت بود اگر گویی چرا شد

دلش از شرم گل آتشفشان گشت / شد آبی و عرق از وی روان گشت

بزاری پیش آن سیمین برافتاد / چنان کز گرمیش آتش درافتاد

بگل گفت ای بتر از من ندیده / ببد کرداریم یک تن ندیده

ببد کرداری من گرچه کس نیست / مرا جز تو کسی فریاد رس نیست

بنادانی اگر بد کردهام من / تو میدانی که با خود کردهام من

مگردان ناامید این ناسزارا / خداوندی کن از بهر خدا را

مکش زیر عقابین عقابم / که من خود تا تو رفتی در عذابم

بشکر آنکه شه را باز دیدی / جمال او بفرّ وناز دیدی

بدان شکرانه این سگ را رها کن / مرا کم گیر و در کار خدا کن

چو گل دید آنچنان زار و تباهش / شفاعت کرد القصّه ز شاهش

ازان پس خسرو از بهر دل افروز / عطا بخشید حسنا را بفیروز

بگلرخ گفت حُسنا بود مکّار / همان فیروز آمد زشت کردار

نکوتر آنکه ایشان هر دو باهم / بهم سازند در شادی و در غم

که باد از هر دو تن خالی زمانه / بگو تا چوب به یا تازیانه

جهان افروز را آنگه بدر خواند / بفرخ زاد داد و خطبه برخواند

به سپاهان فرستاد آندو تن را / بدیشان داد ملک و انجمن را

پس آنگه عقد گل در پیش آورد / دمی آخر دلی با خویش آورد

چنان عقدی ببست آن سیم بر را / که یکسان کرد خاک راه و زر را

بدانسان ساخت عقدی کز نکویی / همه قصرش بهشتی بود گویی

چه میگویم بهشت ار نقد بودی / شکر چین ره آن عقد بودی

چو با سر شد شکر ریز گل آخر / بپایان رفت آویز گل آخر

عروسی گل ترراست کردند / بهشتی حور را درخواست کردند

چو گلرخ از در ایوان درآمد / جهان را ز آرزویش جان برآمد

بیاوردند زرّین تختی آنگاه / که تا بر تخت زرّین رفت آن ماه

مرصّع بر سرش تاجی ز یاقوت / هزاران دل از آن یکدانه فرتوت

چو خورشید خیالی سبز بر سر / نه چون حوری حریری سبز در بر

نه چون ماهی که از ایوان درآید / نه چون سروی که از بستان برآید

هوا گشته بر آن دلبر گهربار / زمین از بس گهر گشته گهردار

ز زیبایی که بود آن سرو دلبر / نه مشّاطه بکار آمد نه زیور

نکویی داشت و شیرینی در آن سور / نبد جز چشم بد چیزی ازو دور

بالحان مطربان بلبل آهنگ / همه در وصف گل گفتند در چنگ

ز حال گل دو بیتی زار گفتند / برمز از عشق او اسرار گفتند

بآخر چون درآمد خسرو از در / گرفتند آنچه میگفتند از سر

نثار خسروی آهنگ کردند / بگوهر راه خسرو تنگ کردند

نه چندان بود از گرهر نثارش / که بتوان کرد تا سالی شمارش

چو ره برداشت شاه سرو قامت / ازو برخواست از هر دل قیامت

چو خسرو زاده شد نزدیک آن حور / فلک را آب در چشم آمد از دور

چو زد لب بر لب آن لعل خندان / فلک خایید لبها را بدندان

چو شکّر خورد و تنگش در بر آورد / فلک دست از تحیّر برسر آورد

خروش مطربان بر ماه میشد / ز راه چنگ دل از راه میشد

بخار عود زحمت دور میکرد / ز خوشی مغز را مخمور میکرد

نفیر ارغنون در گوش میرفت / خرد یکبارگی از هوش میرفت

صلای ساقیان آواز میداد / دل مستان جوابش باز میداد

فروغ شمع چندان دور میشد / که فرسنگی زهر سو نور میشد

زهی شادی که آنشب داشت خسرو / چه غم باشد کسی را ماه پس رو

زهی لذّت که آن شب بود گل را / که آب آن خوشی میبرد پل را

بآخر چون ز شب یک نیمه بگذشت / مه روشن ز اوج خیمه بگذشت

سرای خلوت خسرو چنان بود / که گفتی جنّت الفردوس آن بود

نشسته همچو خورشیدی گل تر / دو زلفش تازه تر از سنبل تر

چو خسرو دید گل را همچو ماهی / نشسته خالی و خوش جایگاهی

نشست اندر بر او چست خسرو / که ازوی کام دل میجست خسرو

شهنشاه و شراب و شمع و شب بود / گل شاهد شکر نی، شهد لب بود

فروغ رویشان با هم چنان بود / که دو خورشید را دیدی قران بود

نه چون گل دید کس در آسمان ماه / نه بر دیدار خسرو بر زمین شاه

در عشرت زمانی باز کردند / گهی بازی و گاهی ناز کردند

زمانی با کنار و بوس بودند / زمانی راز گفتند و شنودند

چو افزون گشت مهر و صبر شد کم / شدند اندر شبستان هر دو با هم

شهنشه کردکاری دیگر آغاز / گلش تمکین نمیکرد از سر ناز

چو کوشش کرد بسیاری سرانجام / برآمد شاه خسرو را ز گل کام

چو خسرو کرد در انگشت خاتم / چو ملک وصلش از گل شد مسلّم

بسا مهرا که بر مهرش بیفزود / که مهر او بمُهر ایزدی بود

پس از چندان پریشانی و محنت / کشیدن رنج ناکامی و غربت

ز زاد و بوم و خان و مان فتادن / ز دست این بدست آن فتادن

هران گل کان بماند ناشکفته / بغنچه در زناجنسان نهفته

نگشته برگ او از خار خسته / برو هر چند باد سخت جسته

چنان گل، خسرو او رادرخور آید / بدست هر فرومایه نشاید

درو دل بسته بد، جان هم فرو بست / بسی او نیز با او مهر پیوست

بر آنسان یک مهی شادی نمودند / زمانی بی می و رامش نبودند

بظاهر گرچه گل شادی نمودی / بباطن از غمی خالی نبودی

بگل یک روز خسرو گفت شادان / که اندوه از دل خود دور گردان

نشاید کرد از غم بعد ازین یاد / همی باید بدین پیوسته دلشاد

چنین گفتند پیران خردمند / که آموزند ازیشان دانش و پند

که گر داری امید بختیاری / همی خواهی ز دولت پایداری

بوقت شادمانی شاد میباش / ز اندوه و زغم آزاد میباش

بدو گل گفت کای شاه جهاندار / بود اکنون زما شادی سزاوار

ولیکن هست بیماریم بر دل / که یک لحظه دلم زان نیست غافل

درین جمله بلا و محنت و غم / نشد یک لحظه آن بار از دلم کم

مرا اندیشهٔ خویشان خویشست / دلم ز اندوهشان پیوسته ریشست

نمیدانم که تا حال پدر چیست / دگرحال برادر، یا خبر چیست

دگر باره بملک خود رسیدند / بآخر روی ناکامی ندیدند

اگر برخاستی این بارم از دل / نبودی بعد ازین تیمارم ازدل

ز شادی بستدی انصاف جانم / غمی دیگر نبودی بعدازانم

بگل شه گفت آسانست این کار / بزودی از دلت بردارم این بار

هم اندر روز آهنگ سفر کرد / یکایک لشکر خود را خبر کرد

بعزم راه بیرون شد شه روم / بلرزید از سپاه او همه بوم

جهان آراسته شد چون سپاهش / فلک شد ناپدید از گرد راهش

عماری گل اندر قلب لشکر / درفشان همچو خورشید از دو پیکر

بگل گفتا شه، اینجا باش دلشاد / که ما خواهیم رفتن شاد چون باد

چو یک منزل بشد هم بر سر راه / وداعش کرد و شد با روم آنگاه

شهنشه زود میراند آن سپه را / تو گفتی مینوردیدند ره را

همی کرد آن مسافت قطع چون باد / بکوه و دشت، چه ویران چه آباد

پس از یک مه به خوزستان رسیدند / ز کشور یک ده آبادان ندیدند

همه کشور تهی از مرد و زن بود / که هر هفته ز دشمن تاختن بود

شه خوزی ز غصّه جان بداده / شهنشاهی به بهرام اوفتاده

که بد او سرفراز اهل کشور / ولیعهد پدر گل را برادر

ز دشمن بود نیز او هم گریزان / حصاری در دزی مانند زندان

چو خسرو دید خوزستان بدان حال / سراسر گشته کشور جمله پامال

شکر گشته شرنگ و گل شده خار / نه در ده خلق و نه در دار دیّار

ز بوم و مرز و باغ او اثر نه / وزان یاران دیرینه خبرنه

بسی بگریست و کرد از حالها یاد / پس آنگه کس بسوی دز فرستاد

چو از دریا بیامد شاه بهرام / بدید او را و کردش غرق انعام

بلطفش از پدر چون تعزیت داد / برستن زان بلاها تهنیت داد

چو او شد واقف اسرار یکسر / فرستاد از همه اطراف لشکر

که تا بردند بر خصمان شبیخون / بنشنیدند ازیشان پندو افسون

بکم سعیی و اندک روزگاری / برآوردند از دشمن دماری

مسلّم گشت خوزستان دگر بار / کسی دیگر ندید از خصم آزار

هر آنکس را که دولت یار باشد / کجا کاری بدو دشوار باشد

وزان پس کرد رای بازگشتن / که الحق بود جای بازگشتن

بسالاری مفوّض شد ولایت / که واقف بود در کارولایت

جهان معمور شد بر دست اوزود / که بهتر بود از آن کو پیشتر بود

به روم آرد خود و بهرام با هم / که تا باشند روزی چند خرّم

بپیش لشکر اندر بود بهرام / بدنبالش بد آن شاه نکو نام

باستقبالش آمد شاه قیصر / زمین بوسید بهرام دلاور

گل آمد در لباس سوکواری / چو خورشیدی نشسته در عماری

چو دید از پیشتر روی برادر / تو گفتی ریختش آتش بسر بر

بسی کردند آنجا هر دو زاری / ز مرگ شاه خوزستان بخواری

شه قیصر مرایشان هر دو بنواخت / ز گل آن جامهٔ سوکی بینداخت

که خسرو در برش گربیند این رنگ / شود ناچار اندر حال دلتنگ

پس آنگه رفت گل با جامهٔ نو / خوش و خندان بپیش شاه خسرو

گرفتش در کنار و خوش بخندید / ز سر تا پای او یکسر ببوسید

بپیش قیصر آمد خسرو از راه / زمین بوسید و او پرسیدش از راه!

سراسر روم را بستند آذین / تو گفتی روم شد هنگامهٔ چین

ز روم و تا بغایب بودن شاه / نبد بسیار، بودی قرب شش ماه

بقول خسرو آنگه شاه قیصر / به بهرام دلاور داد دختر

یکی دختر که با گل بود همزاد / برخ چون ماه وقد چون سرو آزاد

بمادر نیز با خسرو برابر / بفرهنگ وخرد همچون برادر

بغایت شادمان شد شاه بهرام / که او رادر همه عالم بد آن کام

شه روم و گل و خسرو دران حال / فرستادند نزدیکش بسی مال

بپاشیدند بس بی حدّ و بی مر / بوقت عقدشان از درّ و گوهر

چو قیصر کرد کار او همه راست / یکی قصر از برای او بیاراست

نه چندان کرد دلداری داماد / که در صد سال شرح آن توان داد

پس از سالی بروز نیکخواهی / فرستادش به خوزستان بشاهی

بوقت آنکه میشد شاه قیصر / ز روی مهر پیش هر دو دختر

قراری داد با بهرام خسرو / که با ملک کهن چون شد شه نو

میان روم و خوزستان بپیوست / چنین دو کشور اندر یکدگر بست

همان به کاین دو خواهر بادوداماد / همه با یکدگر باشند دلشاد

بود دو مهر و مه را این دو کشور / یکی چون دختر و دیگر برادر

همی باشند در هر ملک سالی / بهر سالی شودشان تازه حالی

بقول او ببستند این چنین عهد / نگردیدند تا آخر ازین عهد

ز روم آنگه یکی لشکر بدر شد / که تابهرام با ملک پدر شد

بشد وز روم خورشیدی بدر برد / بتحفه سوی خوزستان شکر برد

چو گل را گشت این اندیشه زایل / نماندش هیچ ازان اندیشه بردل

به خسرو گفت ازین پس شاد باشیم / ز هر تیمارو غم آزاد باشیم

نشستند و برآسودند ازغم / همی بودند با هم شاد و خرّم

چنین بود آنکه بودش کارانشاء / بوقت آنکه کرد این قصه املاء

که شاه از شهر گل چون باز گردید / نهال تازه گل را بارور دید

چو از روز عروسی رفت نه ماه / درخت گل بری آورد ناگاه

بزاد آن ماه دو هفته مهی نو / بدیدار و بصورت همچو خسرو

شهنشه کرد نام او جهانگیر / که باشد در رکاب او جهانگیر

ز بهرش دایهیی بگزید لایق / که باشد شیر او با او موافق

پسر را باز جشن نو بیاراست / که از گفتار ناید شرح آن راست

چهل روز از می و بخشش نیاسود / همه کشور سراسر خرّمی بود

وزان پس چون دو ساله شد جهانگیر / بگفت او تا ندادندش دگر شیر

بدانسان گل همی پرورد او را / که برگ گل نمیآزرد او را

بپنجم سال بنشاندش بکّتاب / که تا آموخت از هر گونه آداب

چو شد ده ساله تیراندازی آموخت / سپرداری و نیزه بازی آموخت

رسوم مهتری و گوی و چوگان / هم از شطرنج و نرد و شعر و الحان

همی آموخت تا چون گشت برنا / بعالم در نبودش هیچ همتا

شد آن شهزاده شاهی را سزاوار / که میبایست او باشد جهاندار

پس از وی هرکه بد در روم قیصر / همه از تخم او بودند یکسر

سکندر بود از نسل جهانگیر / ازان شد همچو جدّ خود جهانگیر

گل و خسرو بهم بودند سی سال / بعیش و ناز در نیکوترین حال

ولی چون چرخ را با کس وفا نیست / بآخر غدر کرد این را دوانیست

از آن پوشد لباس سوکواری / که اندر سر ندارد پایداری