زادروز: ۱۸ آبان ۱۲۵۶ هجری شمسی (۹ نوامبر ۱۸۷۷ میلادی / حدود ۱۲۹۴ هجری قمری)
زادگاه: سیالکوت، پنجاب (هند بریتانیا، پاکستان امروزی)
درگذشت: ۱ اردیبهشت ۱۳۱۷ هجری شمسی (۲۱ آوریل ۱۹۳۸ میلادی / ۱۳۵۷ هجری قمری)
آرامگاه: لاهور، پاکستان (در مجاورت مسجد بادشاهی)
قرن و دوره تاریخی: اواخر قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم هجری (هم‌زمان با اواخر دوره قاجار، جنگ جهانی اول، و دوران استعمار بریتانیا در شبه‌قاره هند و شکل‌گیری جنبش استقلال‌طلبی)
سبک و جایگاه: شاعر، فیلسوف، سیاستمدار و اندیشمند بزرگ مسلمان؛ ملقب به «شاعر مشرق» و «مفکر پاکستان». او احیاگر تفکر اسلامی، استاد بی‌بدیل شعر فارسی در شبه‌قاره هند و از پیشگامان ایده تشکیل کشور مستقل پاکستان است.
مهم‌ترین اثر: اسرار خودی، رموز بی‌خودی، پیام مشرق، جاویدنامه، بال جبریل و ضرب کلیم (به زبان فارسی) و بانگ درا (به زبان اردو).
زندگینامه
کودکی و خاندان
محمد اقبال در سال ۱۲۹۴ هجری قمری (۱۸۷۷ میلادی) در شهر سیالکوت در ایالت پنجاب دیده به جهان گشود . نیاکان او از برهمنان کشمیر بودند که به اسلام گرویده بودند و پدرش، شیخ نور محمد، مردی متدین و دارای گرایش‌های عرفانی بود . اقبال از همان دوران کودکی تحت تعلیمات پدر و معلمان محلی، زبان‌های عربی و فارسی را آموخت و استعداد شگرفی در یادگیری علوم دینی و ادبیات از خود نشان داد . او تحصیلات مقدماتی را در سیالکوت گذراند و سپس برای تحصیلات عالی راهی شهر بزرگ لاهور شد .
دوران جوانی، تحصیل و سیاحت
اقبال تحصیلات خود را در رشته فلسفه در دانشگاه دولتی لاهور آغاز کرد و تحت تأثیر اساتیدی چون «سر توماس واکر آرنولد»، شرق‌شناس برجسته، قرار گرفت . پس از اخذ مدرک کارشناسی ارشد، به تدریس در دانشگاه مشغول شد، اما عطش دانش او را به اروپا کشاند. او برای ادامه تحصیل به انگلستان رفت و در دانشگاه کمبریج در رشته فلسفه اخلاق درس خواند . سپس به آلمان سفر کرد و از دانشگاه لودویگ ماکسیمیلیان مونیخ مدرک دکتری خود را دریافت نمود . این سفرهای علمی و آشنایی عمیق با فلسفه غرب، نه‌تنها او را از تمدن غربی ناامید نکرد، بلکه او را به بازخوانی و احیای هویت اسلامی و شرقی با نگاهی نو و انتقادی رهنمون ساخت.
سبک ادبی و اندیشه‌های فلسفی
اقبال لاهوری در شعر فارسی چنان مهارتی داشت که بسیاری از ادیبان ایرانی، او را «ایرانی‌ترین خارجی» و «شاعر ملی پارسی‌گوی پاکستان» می‌نامند . زبان فارسی در دستان او به ابزاری برای بیان عمیق‌ترین مفاهیم فلسفی، عرفانی و سیاسی تبدیل شد. آنچه اقبال را از دیگر شاعران هم‌عصرش متمایز می‌کند، تلفیق بی‌نظیر «عشق» و «عقل»، و تأکید بنیادین بر مفهوم «خودی» (خودآگاهی، پویایی و عزت نفس) است.
او در آثار فارسی خود مانند «اسرار خودی» و «رموز بی‌خودی»، با الهام مستقیم از مثنوی معنوی مولوی، فلسفه‌ای پویا از انسان و جامعه ارائه داد که در آن، انسان خالق سرنوشت خویش است. اقبال با زبانی کوبنده، بیدارگر و گاه هشداردهنده، مسلمانان را از جمود فکری، استعمارزدگی و تفرقه برحذر داشت و آن‌ها را به اتحاد و بازگشت به اصول اصیل اسلامی فراخواند. اشعار او سرشار از نمادها، استعاره‌های قرآنی و ارجاعات عاشقانه به مفاخر ادب فارسی مانند حافظ، سعدی و مولانا است.
پیری، درگذشت و میراث
اقبال لاهوری عمری پربار را در راه روشنگری فکری، مبارزه سیاسی و خلق آثار جاودانه پشت سر گذاشت. او در سال‌های پایانی عمر، علاوه بر شعر، به عنوان یک رهبر فکری در جنبش استقلال‌طلبی مسلمانان هند ایفای نقش کرد و با سخنرانی‌ها و نوشته‌های خود، ایده تشکیل کشوری مستقل برای مسلمانان (که بعداً پاکستان نام گرفت) را به صورت عملی مطرح نمود.
سرانجام این شاعر و فیلسوف بزرگ در اول اردیبهشت ماه سال ۱۳۱۷ هجری شمسی (۱۹۳۸ میلادی) در شهر لاهور دیده از جهان فروبست . آرامگاه او امروزه در مجاورت مسجد بادشاهی لاهور، زیارتگاه دوستداران ادب و اندیشه است. میراث جاودانه او، مجموعه‌ای از آثار منظوم و منثور به زبان‌های فارسی و اردو است که نه‌تنها گنجینه‌ای از ادبیات کلاسیک فارسی به شمار می‌رود، بلکه مانیفستی برای بیداری، خودباوری و احیای تمدنی ملت‌های شرق در دوران مدرن است.
درباره ما
«سخن» آنگاه زاده شد که دلتنگیِ زبانِ مادری، ما را به جستجو وا داشت؛ جستجوی گنجینه‌ای از واژگانی که قرنهاست در دیوانها و مثنویها و غزلها، چون مرواریدی در صدفِ دلِ شاعران نشسته است.
این پایگاه، نه صرفاً یک کتابخانهی دیجیتال، بلکه شبستانیست برای آنکه در هیاهوی این روزگار، گوشهای بیابیم و دمی با مولانا همنوا شویم، با حافظ همراز گردیم، و در بزمِ خیام و سعدی و فردوسی، جامِ سخن برکشیم.
باورمان آن است که هر بیت از اشعار پارسی، تکهای از هویت ماست؛ تار و پودی از فرهنگ، تاریخ و روحِ این سرزمین که نباید در غبارِ فراموشی گم شود. از اینرو، با عشقی بیپایان و دستی لرزان از احترام، گرد هم آمدهایم تا این میراثِ گرانبها را، به زیباترین شکلی که در توانمان بود، به دستِ شما برسانیم.
«سخن، شبستانی برای همنشینی با خسروان سخن پارسی»
📜 این پایگاه به همت انتشارات نسیم کوثر و شرکت توسعه فناوری کلمه رایان، با هدف پاسداری از هنرِ ادبیاتِ پارسی راهاندازی گردیده است.
