فردوسی › داستان درنهادن شطرنج| ” میراث‌دار ادب پارسی “

چنین گفت موبد که یک روز شاه / به دیبای رومی بیاراست گاه

بیاویخت تاج از بر تخت عاج / همه جای عاج و همه جای تاج

همه کاخ پر موبد و مرزبان / ز بلخ و ز بامین و ز کرزبان

چنین آگهی یافت شاه جهان / ز گفتار بیدار کارآگهان

که آمد فرستادهٔ شاه هند / ابا پیل و چتر و سواران سند

شتروار بارست با او هزار / همی راه جوید بر شهریار

همانگه چو بشنید بیدار شاه / پذیره فرستاد چندی سپاه

چو آمد بر شهریار بزرگ / فرستادهٔ نامدار و سترگ

برسم بزرگان نیایش گرفت / جهان آفرین را ستایش گرفت

گهرکرد بسیار پیشش نثار / یکی چتر و ده پیل با گوشوار

بیاراسته چتر هندی به زر / بدو بافته چند گونه گهر

سر بار بگشاد در بارگاه / بیاورد یک سر همه نزد شاه

فراوان ببار اندرون سیم و زر / چه از مشک و عنبر چه از عود تر

ز یاقوت والماس وز تیغ هند / همه تیغ هندی سراسر پرند

ز چیزی که خیزد ز قنوج و رای / زده دست و پای آوریده به جای

ببردند یک سر همه پیش تخت / نگه کرد سالار خورشید بخت

ز چیزی که برد اندران رای رنج / فرستاد کسری سراسر به گنج

بیاورد پس نامه‌ای بر پرند / نبشته بنوشین‌روان رای هند

یکی تخت شطرنج کرده به رنج / تهی کرده از رنج شطرنج گنج

بیاورد پیغام هندی ز رای / که تا چرخ باشد تو بادی به جای

کسی کو بدانش برد رنج بیش / بفرمای تا تخت شطرنج پیش

نهند و ز هر گونه رای آورند / که این نغز بازی به جای آورند

بدانند هرمهره‌ای را به نام / که گویند پس خانهٔ او کدام

پیاده بدانند و پیل و سپاه / رخ واسب و رفتار فرزین و شاه

گراین نغز بازی به جای آورند / درین کار پاکیزه رای آورند

همان باژ و ساوی که فرمودشاه / به خوبی فرستم بران بارگاه

وگر نامداران ایران گروه / ازین دانش آیند یک سر ستوه

چو با دانش ما ندارند تاو / نخواهند زین بوم و بر باژ و ساو

همان باژ باید پذیرفت نیز / که دانش به از نامبردار چیز

دل و گوش کسری بگوینده داد / سخنها برو کرد گوینده یاد

نهادند شطرنج نزدیک شاه / به مهره درون کرد چندی نگاه

ز تختش یکی مهره از عاج بود / پر از رنگ پیکر دگر ساج بود

بپرسید ازو شاه پیروزبخت / ازان پیکر ومهره ومشک وتخت

چنین داد پاسخ که ای شهریار / همه رسم و راه از در کارزار

ببینی چویابی به بازیش راه / رخ و پیل و آرایش رزمگاه

بدو گفت یک هفته ما را زمان / ببازیم هشتم به روشن‌روان

یکی خرم ایوان بپرداختند / فرستاده را پایگه ساختند

رد وموبدان نماینده راه / برفتند یک سر به نزدیک شاه

نهادند پس تخت شطرنج پیش / نگه کرد هریک ز اندازه بیش

بجستند و هر گونه‌ای ساختند / ز هر دست یکبارش انداختند

یکی گفت وپرسید و دیگر شنید / نیاورد کس راه بازی پدید

برفتند یکسر پرآژنگ چهر / بیامد برشاه بوزرجمهر

ورا زان سخن نیک ناکام دید / به آغاز آن رنج فرجام دید

به کسری چنین گفت کای پادشا / جهاندار و بیدار و فرمانروا

من این نغز بازی به جای آورم / خرد را بدین رهنمای آورم

بدو گفت شاه این سخن کارتست / که روشن‌روان بادی وتندرست

کنون رای قنوج گوید که شاه / ندارد یکی مرد جوینده راه

شکست بزرگ است بر موبدان / به در گاه و بر گاه و بر بخردان

بیاورد شطرنج بوزرجمهر / پراندیشه بنشست و بگشاد چهر

همی‌جست بازی چپ و دست راست / همی‌راند تا جای هریک کجاست

به یک روز و یک شب چو بازیش یافت / از ایوان سوی شاه ایران شتافت

بدو گفت کای شاه پیروزبخت / نگه کردم این مهره و مشک و تخت

به خوبی همه بازی آمد به جای / به بخت بلند جهان کدخدای

فرستادهٔ شاه را پیش خواه / کسی را که دارند ما را نگاه

شهنشاه باید که بیند نخست / یکی رزمگاهست گویی درست

ز گفتار او شاد شد شهریار / ورا نیک پی خواند و به روزگار

بفرمود تا موبدان و ردان / برفتند با نامور بخردان

فرستاده رای را پیش خواند / بران نامور پیشگاهش نشاند

بدو گفت گوینده بوزرجمهر / که ای موبد رای خورشید چهر

ازین مهرها رای با توچه گفت / که همواره با توخرد باد جفت

چنین داد پاسخ که فرخنده‌رای / چو از پیش او من برفتم ز جای

مرا گفت کین مهرهٔ ساج و عاج / ببر پیش تخت خداوند تاج

بگویش که با موبد و رای‌زن / بنه پیش و بنشان یکی انجمن

گر این نغز بازی به جای آورند / پسندیده و دلربای آورند

همین بدره و برده و باژ و ساو / فرستیم چندانک داریم تاو

و گر شاه و فرزانگان این به جای / نیارند روشن ندارند رای

وگر شاه وفرزانگان این بجای / نیارند روشن ندارند رای

نباید که خواهد ز ما باژ و گنج / دریغ آیدش جان دانا به رنج

چو بیند دل و رای باریک ما / فزونتر فرستد به نزدیک ما

برتخت آن شاه بیداربخت / بیاورد و بنهاد شطرنج وتخت

چنین گفت با موبدان و ردان / که‌ای نامور پاک دل بخردان

همه گوش دارید گفتار اوی / هم آن را هشیار سالار اوی

بیاراست دانا یکی رزمگاه / به قلب اندرون ساخته جای شاه

چپ و راست صف برکشیده سوار / پیاده به پیش اندرون نیزه دار

هشیوار دستور در پیش شاه / به رزم اندرونش نماینده راه

مبارز که اسب افگند بر دو روی / به دست چپش پیل پرخاشجوی

وزو برتر اسبان جنگی به پای / بدان تاکه آید به بالای رای

چو بوزرجمهر آن سپه را براند / همه انجمن درشگفتی بماند

غمی شد فرستادهٔ هند سخت / بماند اندر آن کار هشیار بخت

شگفت اندرو مرد جادو بماند / دلش را به اندیشه اندر نشاند

که این تخت شطرنج هرگز ندید / نه از کاردانان هندی شنید

چگونه فراز آمدش رای این / به گیتی نگیرد کسی جای این

چنان گشت کسری ز بوزرجمهر / که گفتی بدوبخت بنمود چهر

یکی جام فرمود پس شهریار / که کردند پرگوهر شاهوار

یکی بدره دینار واسبی به زین / بدو داد و کردش بسی آفرین

بشد مرد دانا به آرام خویش / یکی تخت و پرگار بنهاد پیش

به شطرنج و اندیشهٔ هندوان / نگه کرد و بفزود رنج روان

خرد بادل روشن انباز کرد / به اندیشه بنهاد برتخت نرد

دومهره بفرمود کردن ز عاج / همه پیکر عاج همرنگ ساج

یکی رزمگه ساخت شطرنج وار / دو رویه برآراسته کارزار

دولشکر ببخشید بر هشت بهر / همه رزمجویان گیرنده شهر

زمین وار لشکر گهی چارسوی / دوشاه گرانمایه و نیک خوی

کم و بیش دارند هر دو به هم / یکی از دگر برنگیرد ستم

به فرمان ایشان سپاه از دو روی / به تندی بیاراسته جنگجوی

یکی را چوتنها بگیرد دو تن / ز لشکر برین یک تن آید شکن

به هرجای پیش وپس اندر سپاه / گرازان دو شاه اندران رزمگاه

همی این بران آن برین برگذشت / گهی رزم کوه و گهی رزم دشت

برین گونه تا بر که بودی شکن / شدندی دو شاه و سپاه انجمن

بدین سان که گفتم بیاراست نرد / برشاه شد یک به یک یاد کرد

وزان رفتن شاه برترمنش / همانش ستایش همان سرزنش

ز نیروی و فرمان و جنگ سپاه / بگسترد و بنمود یک یک شاه

دل شاه ایران ازو خیره ماند / خرد را باندیشه اندر نشاند

همی‌گفت کای مرد روشن‌روان / جوان بادی و روزگارت جوان

بفرمود تا ساروان دو هزار / بیارد شتر تا در شهریار

ز باری که خیزد ز روم و ز چین / ز هیتال و مکران و ایران زمین

ز گنج شهنشاه کردند بار / بشد کاروان از در شهریار

چوشد بارهای شتر ساخته / دل شاه زان کار پرداخته

فرستادهٔ رای را پیش خواند / ز دانش فراوان سخنها براند

یکی نامه بنوشت نزدیک اوی / پر از دانش و رامش و رنگ و بوی

سر نامه کرد آفرین بزرگ / به یزدان پناهش ز دیو سترگ

دگر گفت کای نامور شاه هند / ز دریای قنوج تا پیش سند

رسیداین فرستادهٔ رای‌زن / ابا چتر و پیلان بدین انجمن

همان تخت شطرنج و پیغام رای / شنیدیم و پیغامش امد بجای

ز دانای هندی زمان خواستیم / به دانش روان را بیاراستیم

بسی رای زد موبد پاک‌رای / پژوهید وآورد بازی به جای

کنون آمد این موبد هوشمند / به قنوج نزدیک رای بلند

شتروار بار گران دو هزار / پسندیده بار از در شهریار

نهادیم برجای شطرنج نرد / کنون تا به بازی که آرد نبرد

برهمن فر وان بود پاک‌رای / که این بازی آرد به دانش به جای

ز چیزی که دید این فرستاده رنج / فرستد همه رای هندی به گنج

ورای دون کجا رای با راهنمای / بکوشند بازی نیاید به جای

شتروار باید که هم زین شمار / به پیمان کند رای قنوج بار

کند بار همراه با بار ما / چنینست پیمان و بازار ما

چوخورشید رخشنده شد بر سپهر / برفت از در شاه بوزرجمهر

چو آمد ز ایران به نزدیک رای / برهمن بشادی و را رهنمای

ابا بار با نامه وتخت نرد / دلش پر ز بازار ننگ ونبرد

چو آمد به نزدیکی تخت اوی / بدید آن سر و افسر و بخت اوی

فراوانش بستود بر پهلوی / بدو داد پس نامهٔ خسروی

ز شطرنج وز راه وز رنج رای / بگفت آنچه آمد یکایک به جای

پیام شهنشاه با او بگفت / رخ رای هندی چوگل برشگفت

بگفت آن کجا دید پاینده مرد / چنان هم سراسر بیاورد نرد

ز بازی و از مهره و رای شاه / وزان موبدان نماینده راه

به نامه دورن آنچه کردست یاد / بخواند بداند نپیچد ز داد

ز گفتار اوشد رخ شاه زرد / چو بشنید گفتار شطرنج و نرد

بیامد یکی نامور کدخدای / فرستاده را داد شایسته‌جای

یکی خرم ایوان بیاراستند / می و رود و رامشگران خواستند

زمان خواست پس نامور هفت روز / برفت آنک بودند دانش فروز

به کشور ز پیران شایسته مرد / یکی انجمن کرد و بنهاد نرد

به یک هفته آنکس که بد تیزویر / ازان نامداران برنا و پیر

همی‌بازجستند بازی نرد / به رشک و برای وبه ننگ و نبرد

بهشتم چنین گفت موبد به رای / که این را نداند کسی سر زپای

مگر با روان یار گردد خرد / کزین مهره بازی برون آورد

بیامد نهم روز بوزرجمهر / پر از آرزو دل پرآژنگ چهر

که کسری نفرمود ما را درنگ / نباید که گردد دل شاه تنگ

بشد موبدان را ازان دل دژم / روان پر زغم ابروان پر زخم

بزرگان دانا به یک سو شدند / به نادانی خویش خستو شدند

چو آن دید بنشست بوزرجمهر / همه موبدان برگشادند چهر

بگسترد پیش اندرون تخت نرد / همه گردش مهرها یاد کرد

سپهدار بنمود و جنگ سپاه / هم آرایش رزم و فرمان شاه

ازو خیره شد رای با رای‌زن / ز کشور بسی نامدار انجمن

همه مهتران آفرین خواندند / ورا موبد پاک دین خواندند

ز هر دانشی زو بپرسید رای / همه پاسخ آمد یکایک به جای

خروشی برآمد ز دانندگان / ز دانش پژوهان وخوانندگان

که اینت سخنگوی داننده مرد / نه از بهر شطرنج و بازی نرد

بیاورد زان پس شتر دو هزار / همه گنج قنوح کردند بار

ز عود و ز عنبر ز کافور و زر / همه جامه وجام پیکر گهر

ابا باژ یکساله از پیشگاه / فرستاد یک سر به درگاه شاه

یکی افسری خواست از گنج رای / همان جامهٔ زر ز سر تا به پای

بدو داد وچند آفرین کرد نیز / بیارانش بخشید بسیار چیز

شتر دو ازار آنک از پیش برد / ابا باژ و هدیه مر او را سپرد

یکی کاروان بد که کس پیش ازان / نراند و نبد خواسته بیش ازان

بیامد ز قنوج بوزرجمهر / برافراخته سر بگردان سپهر

دلی شاد با نامه شاه هند / نبشته به هندی خطی بر پرند

که رای و بزرگان گوایی دهند / نه از بیم کزنیک رایی دهند

که چون شاه نوشین‌روان کس ندید / نه از موبد سالخورده شنید

نه کس دانشی تر ز دستور اوی / ز دانش سپهرست گنجور اوی

فرستاده شد باژ یک ساله پیش / اگر بیش باید فرستیم بیش

ز باژی که پیمان نهادیم نیز / فرستاده شد هرچ بایست چیز

چو آگاهی آمد ز دانا به شاه / که با کام و با خوبی آمد ز راه

ازان آگهی شاد شد شهریار / بفرمود تاهرک بد نامدار

ز شهر و ز لشکر خبیره شدند / همه نامداران پذیره شدند

به شهر اندر آمد چنان ارجمند / به پیروزی شهریار بلند

به ایوان چو آمد به نزدیک تخت / برو شهریار آفرین کرد سخت

ببر در گرفتش جهاندار شاه / بپرسیدش از رای وز رنج راه

بگفت آنک جا رفت بوزرجمهر / ازان بخت بیدار و مهر سپهر

پس آن نامه رای پیروزبخت / بیاورد و بنهاد در پیش تخت

بفرمود تا یزدگرد دبیر / بیامد بر شاه دانش‌پذیر

چو آن نامه رای هندی بخواند / یکی انجمن درشگفتی بماند

هم از دانش و رای بوزرجمهر / ازان بخت سالار خورشید چهر

چنین گفت کسری که یزدان سپاس / که هستم خردمند و نیکی‌شناس

مهان تاج وتخت مرا بنده‌اند / دل وجان به مهر من آگنده‌اند

شگفتی‌تر از کار بوزرجمهر / که دانش بدو داد چندین سپهر

سپاس از خداوند خورشید وماه / کزویست پیروزی و دستگاه

برین داستان برسخن ساختم / به طلخند و شطرنج پرداختم