فردوسی › گفتار اندر داستان فرود سیاوش| ” میراث‌دار ادب پارسی “

جهانجوی چون شد سرافراز و گرد / سپه را بدشمن نشاید سپرد

سرشک اندر آید بمژگان ز رشک / سرشکی که درمان نداند پزشک

کسی کز نژاد بزرگان بود / به بیشی بماند سترگ آن بود

چو بی‌کام دل بنده باید بدن / بکام کسی داستانها زدن

سپهبد چو خواند ورا دوستدار / نباشد خرد با دلش سازگار

گرش زآرزو بازدارد سپهر / همان آفرینش نخواند بمهر

ورا هیچ خوبی نخواهد به دل / شود آرزوهای او دلگسل

و دیگر کش از بن نباشد خرد / خردمندش از مردمان نشمرد

چو این داستان سربسر بشنوی / ببینی سر مایهٔ بدخوی

چو خورشید بنمود بالای خویش / نشست از بر تند بالای خویش

بزیر اندر آورد برج بره / چنین تا زمین زرد شد یکسره

تبیره برآمد ز درگاه طوس / همان نالهٔ بوق و آوای کوس

ز کشور برآمد سراسر خروش / زمین پرخروش و هوا پر ز جوش

از آواز اسپان و گرد سپاه / بشد قیرگون روی خورشید و ماه

ز چاک سلیح و ز آوای پیل / تو گفتی بیاگند گیتی به نیل

هوا سرخ و زرد و کبود و بنفش / ز تابیدن کاویانی درفش

بگردش سواران گودرزیان / میان اندرون اختر کاویان

سپهدار با افسر و گرز و نای / بیامد ز بالای پرده‌سرای

بشد طوس با کاویانی درفش / بپای اندرون کرده زرینه کفش

یکی پیل پیکر درفش از برش / بابر اندر آورده تابان سرش

بزرگان که با طوق و افسر بدند / جهانجوی وز تخم نوذر بدند

برفتند یکسر چو کوهی سیاه / گرازان و تازان بنزدیک شاه

بفرمود تا نامداران گرد / ز لشکر سپهبد سوی شاه برد

چو لشکر همه نزد شاه آمدند / دمان با درفش و کلاه آمدند

بدیشان چنین گفت بیدار شاه / که طوس سپهبد به پیش سپاه

بپایست با اختر کاویان / بفرمان او بست باید میان

بدو داد مهری به پیش سپاه / که سالار اویست و جوینده راه

بفرمان او بود باید همه / کجا بندها زو گشاید همه

بدو گفت مگذر ز پیمان من / نگه‌دار آیین و فرمان من

نیازرد باید کسی را براه / چنینست آیین تخت و کلاه

کشاورز گر مردم پیشه‌ور / کسی کو بلشکر نبندد کمر

نباید که بر وی وزد باد سرد / مکوش ایچ جز با کسی همنبرد

نباید نمودن به آبی رنج رنج / که بر کس نماند سرای سپنج

گذر زی کلات ایچ گونه مکن / گر آن ره روی خام گردد سخن

روان سیاوش چو خورشید باد / بدان گیتیش جای امید باد

پسر بودش از دخت پیران یکی / که پیدا نبود از پدر اندکی

برادر به من نیز ماننده بود / جوان بود و همسال و فرخنده بود

کنون در کلاتست و با مادرست / جهانجوی با فر و با لشکرست

نداند کسی را ز ایران بنام / ازان سو به نباید کشیدن لگام

سپه دارد و نامداران جنگ / یکی کوه بر راه دشوار و تنگ

همو مرد جنگست و گرد و سوار / بگوهر بزرگ و بتن نامدار

براه بیابان بباید شدن / نه نیکو بود راه شیران زدن

چنین گفت پس طوس با شهریار / که از رای تو نگذرد روزگار

براهی روم کم تو فرمان دهی / نیاید ز فرمان تو جز بهی

سپهبد بشد تیز و برگشت شاه / سوی کاخ با رستم و با سپاه

یکی مجلس آراست با پیلتن / رد و موبد و خسرو رای زن

فراوان سخن گفت ز افراسیاب / ز رنج تن خویش وز درد باب

ز آزردن مادر پارسا / که با ما چه کرد آن بد پرجفا

مرا زی شبانان بی‌مایه داد / ز من کس ندانست نام و نژاد

فرستادم این بار طوس و سپاه / ازین پس من و تو گذاریم راه

جهان بر بداندیش تنگ آوریم / سر دشمنان زیر سنگ آوریم

ورا پیلتن گفت کین غم مدار / به کام تو گردد همه روزگار

وزان روی منزل بمنزل سپاه / همی رفت و پیش‌اندر آمد دو راه

ز یک سو بیابان بی آب و نم / کلات از دگر سوی و راه چرم

بماندند بر جای پیلان و کوس / بدان تا بیاید سپهدار طوس

کدامین پسند آیدش زین دو راه / بفرمان رود هم بران ره سپاه

چو آمد بر سرکشان طوس نرم / سخن گفت ازان راه بی‌آب و گرم

بگودرز گفت این بیابان خشک / اگر گرد عنبر دهد باد مشک

چو رانیم روزی به تندی دراز / بب و بسایش آید نیاز

همان به که سوی کلات و چرم / برانیم و منزل کنیم از میم

چپ و راست آباد و آب روان / بیابان چه جوییم و رنج روان

مرا بود روزی بدین ره گذر / چو گژدهم پیش سپه راهبر

ندیدیم از این راه رنجی دراز / مگر بود لختی نشیب و فراز

بدو گفت گودرز پرمایه شاه / ترا پیش‌رو کرد پیش سپاه

بران ره که گفت او سپه را بران / نباید که آید کسی را زیان

نباید که گردد دل‌آزرده شاه / بد آید ز آزار او بر سپاه

بدو گفت طوس ای گو نامدار / ازین گونه اندیشه در دل مدار

کزین شاه را دل نگردد دژم / سزد گر نداری روان جفت غم

همان به که لشکر بدین سو بریم / بیابان و فرسنگها نشمریم

بدین گفته بودند همداستان / برین بر نزد نیز کس داستان

براندند ازان راه پیلان و کوس / بفرمان و رای سپهدار طوس

پس آگاهی آمد بنزد فرود / که شد روی خورشید تابان کبود

ز نعل ستوران وز پای پیل / جهان شد بکردار دریای نیل

چو بشنید ناکار دیده جوان / دلش گشت پر درد و تیره روان

بفرمود تا هرچ بودش یله / هیونان وز گوسفندان گله

فسیله ببند اندر آرند نیز / نماند ایچ بر کوه و بر دشت چیز

همه پاک سوی سپد کوه برد / ببند اندرون سوی انبوه برد

جریره زنی بود مام فرود / ز بهر سیاوش دلش پر ز دود

بر مادر آمد فرود جوان / بدو گفت کای مام روشن‌روان

از ایران سپاه آمد و پیل و کوس / بپیش سپه در سرافراز طوس

چه گویی چه باید کنون ساختن / نباید که آرد یکی تاختن

جریره بدو گفت کای رزمساز / بدین روز هرگز مبادت نیاز

بایران برادرت شاه نوست / جهاندار و بیدار کیخسروست

ترا نیک داند به نام و گهر / ز هم خون وز مهرهٔ یک پدر

برادرت گر کینه جوید همی / روان سیاوش بشوید همی

گر او کینه جوید همی از نیا / ترا کینه زیباتر و کیمیا

برت را بخفتان رومی بپوش / برو دل پر از جوش و سر پر خروش

به پیش سپاه برادر برو / تو کینخواه نو باش و او شاه نو

که زیبد کز این غم بنالد پلنگ / ز دریا خروشان برآید نهنگ

وگر مرغ با ماهیان اندر آب / بخوانند نفرین به افراسیاب

که اندر جهان چون سیاوش سوار / نبندد کمر نیز یک نامدار

به گردی و مردی و جنگ و نژاد / باورنگ و فرهنگ و سنگ و بداد

بدو داد پیران مرا از نخست / وگر نه ز ترکان همی زن نجست

نژاد تو از مادر و از پدر / همه تاجدار و هم نامور

تو پور چنان نامور مهتری / ز تخم کیانی و کی‌منظری

کمربست باید بکین پدر / بجای آوریدن نژاد و گهر

چنین گفت ازان پس بمادر فرود / کز ایران سخن با که باید سرود

که باید که باشد مرا پایمرد / ازین سرفرازان روز نبرد

کز ایشان ندانم کسی را بنام / نیامد بر من درود و پیام

بدو گفت ز ایدر برو با تخوار / مدار این سخن بر دل خویش خوار

کز ایران که و مه شناسد همه / بگوید نشان شبان و رمه

ز بهرام وز زنگهٔ شاوران / نشان جو ز گردان و جنگ‌آوران

همیشه سر و نام تو زنده باد / روان سیاوش فروزنده باد

ازین هر دو هرگز نگشتی جدای / کنارنگ بودند و او پادشای

نشان خواه ازین دو گو سرفراز / کز ایشان مرا و ترا نیست راز

سران را و گردنکشان را بخوان / می و خلعت آرای و بالا و خوان

ز گیتی برادر ترا گنج بس / همان کین و آیین به بیگانه کس

سپه را تو باش این زمان پیش رو / تویی کینه‌خواه جهاندار نو

ترا پیش باید بکین ساختن / کمر بر میان بستن و تاختن

بدو گفت رای تو ای شیر زن / درفشان کند دوده و انجمن

چو برخاست آوای کوس از چرم / جهان کرد چون آبنوس از میم

یکی دیده‌بان آمد از دیده‌گاه / سخن گفت با او ز ایران سپاه

که دشت و در و کوه پر لشکرست / تو خورشید گویی ببند اندرست

ز دربند دژ تا بیابان گنگ / سپاهست و پیلان و مردان جنگ

فرود از در دژ فرو هشت بند / نگه کرد لشکر ز کوه بلند

وزان پس بیامد در دژ ببست / یکی بارهٔ تیز رو بر نشست

برفتند پویان تخوار و فرود / جوان را سر بخت بر گرد بود

از افراز چون کژ گردد سپهر / نه تندی بکار آید از بن نه مهر

گزیدند تیغ یکی برز کوه / که دیدار بد یکسر ایران گروه

جوان با تخوار سرایند گفت / که هر چت بپرسم نباید نهفت

کنارنگ وز هرک دارد درفش / خداوند گوپال و زرینه کفش

چو بینی به من نام ایشان بگوی / کسی را که دانی از ایران بروی

سواران رسیدند بر تیغ کوه / سپاه اندر آمد گروها گروه

سپردار با نیزه‌ور سی هزار / همه رزمجوی از در کارزار

سوار و پیاده بزرین کمر / همه تیغ دار و همه نیزه‌ور

ز بس ترگ زرین و زرین درفش / ز گوپال زرین و زرینه کفش

تو گفتی به کان اندرون زر نماند / برآمد یکی ابر و گوهر فشاند

ز بانگ تبیره میان دو کوه / دل کرگس اندر هوا شد ستوه

چنین گفت کاکنون درفش مهان / بگو و مدار ایچ گونه نهان

بدو گفت کان پیل پیکر درفش / سواران و آن تیغهای بنفش

کرا باشد اندر میان سپاه / چنین آلت ساز و این دستگاه

چو بشنید گفتار او را تخوار / چنین داد پاسخ که ای شهریار

پس پشت طوس سپهبد بود / که در کینه پیکار او بد بود

درفشی پش پشت او دیگرست / چو خورشید تابان بدو پیکرست

برادر پدر تست با فر و کام / سپهبد فریبرز کاوس نام

پسش ماه پیکر درفشی بزرگ / دلیران بسیار و گردی سترگ

ورانام گستهم گژدهم خوان / که لرزان بود پیل ازو ز استخوان

پسش گرگ پیکر درفشی دراز / بگردش بسی مردم رزمساز

بزیر اندرش زنگهٔ شاوران / دلیران و گردان و کنداوران

درفشی پرستار پیکر چو ماه / تنش لعل و جعد از حریر سیاه

ورا بیژن گیو راند همی / که خون بآسمان برفشاند همی

درفشی کجا پیکرش هست ببر / همی بشکند زو میان هژبر

ورا گرد شیدوش دارد بپای / چو کوهی همی اندر آید ز جای

درفش گرازست پیکر گراز / سپاهی کمندافگن و رزم ساز

درفشی کجا پیکرش گاومیش / سپاه از پس و نیزه‌داران ز پیش

چنان دان که آن شهره فرهاد راست / که گویی مگر با سپهرست راست

درفشی کجا پیکرش دیزه گرگ / نشان سپهدار گیو سترگ

درفشی کجا شیر پیکر بزر / که گودرز کشواد دارد بسر

درفشی پلنگست پیکر گراز / پس ریونیزست با کام و ناز

درفشی کجا آهویش پیکرست / که نستوه گودرز با لشکرست

درفشی کجا غرم دارد نشان / ز بهرام گودرز کشوادگان

همه شیرمردند و گرد و سوار / یکایک بگویم درازست کار

چو یک‌یک بگفت از نشان گوان / بپیش فرود آن شه خسروان

مهان و کهان را همه بنگرید / ز شادی رخش همچو گل بشکفید

چو ایرانیان از بر کوهسار / بدیدند جای فرود و تخوار

برآشفت ازیشان سپهدار طوس / فروداشت بر جای پیلان و کوس

چنین گفت کز لشکر نامدار / سواری بباید کنون نیک‌یار

که جوشان شود زین میان گروه / برد اسپ تا بر سر تیغ کوه

ببیند که آن دو دلاور کیند / بران کوه سر بر ز بهر چیند

گر ایدونک از لشکر ما یکیست / زند بر سرش تازیانه دویست

وگر ترک باشند و پرخاش جوی / ببندد کشانش بیارد بروی

وگر کشته آید سپارد بخاک / سزد گر ندارد از آن بیم و باک

ورایدونک باشد ز کارآگاهان / که بشمرد خواهد سپه را نهان

همانجا بدونیم باید زدن / فروهشتن از کوه و باز آمدن

بسالار بهرام گودرز گفت / که این کار بر من نشاید نهفت

روم هرچ گفتی بجای آورم / سر کوه یکسر بپای آورم

بزد اسپ و راند از میان گروه / پراندیشه بنهاد سر سوی کوه

چنین گفت پس نامور با تخوار / که این کیست کامد چنین خوارخوار

همانانیندیشد از ما همی / بتندی برآید ببالا همی

ییک باره‌ای برنشسته سمند / بفتراک بربسته دارد کمند

چنین گفت پس رای‌زن با فرود / که این را بتندی نباید بسود

بنام و نشانش ندانم همی / ز گودرزیانش گمانم همی

چو خسرو ز توران بایران رسید / یکی مغفر شاه شد ناپدید

گمانی همی آن برم بر سرش / زره تا میان خسروانی برش

ز گودرز دارد همانا نژاد / یکی لب بپرسش بباید گشاد

چو بهرام بر شد ببالای تیغ / بغرید برسان غرنده میغ

چه مردی بدو گفت بر کوهسار / نبینی همی لشکر بیشمار

همی نشنوی نالهٔ بوق و کوس / نترسی ز سالار بیدار طوس

فرودش چنین پاسخ آورد باز / که تندی ندیدی تو تندی مساز

سخن نرم گوی ای جهاندیده مرد / میارای لب را بگفتار سرد

نه تو شیر جنگی و من گور دشت / برین گونه بر ما نشاید گذشت

فزونی نداری تو چیزی ز من / بگردی و مردی و نیروی تن

سر و دست و پای و دل و مغز و هوش / زبانی سراینده و چشم و گوش

نگه کن بمن تا مرا نیز هست / اگر هست بیهوده منمای دست

سخن پرسمت گر تو پاسخ دهی / شوم شاد اگر رای فرخ نهی

بدو گفت بهرام بر گوی هین / تو بر آسمانی و من بر زمین

فرود آن زمان گفت سالار کیست / برزم اندرون نامبردار کیست

بدو گفت بهرام سالار طوس / که با اختر کاویانست و کوس

ز گردان چو گودرز و رهام و گیو / چو گرگین و شیدوش و فرهاد نیو

چو گستهم و چون زنگهٔ شاوران / گرازه سر مرد کنداوران

بدو گفت کز چه ز بهرام نام / نبردی و بگذاشتی کار خام

ز گودرزیان ما بدوییم شاد / مرا زو نکردی بلب هیچ یاد

بدو گفت بهرام کای شیرمرد / چنین یاد بهرام با تو که کرد

چنین داد پاسخ مر او را فرود / که این داستان من ز مادر شنود

مرا گفت چون پیشت آید سپاه / پذیره شو و نام بهرام خواه

دگر نامداری ز کنداوران / کجا نام او زنگهٔ شاوران

همانند همشیرگان پدر / سزد گر بر ایشان بجویی گذر

بدو گفت بهرام کای نیکبخت / تویی بار آن خسروانی درخت

فرودی تو ای شهریار جوان / که جاوید بادی به روشن‌روان

بدو گفت کآری فرودم درست / ازان سرو افگنده شاخی برست

بدو گفت بهرام بنمای تن / برهنه نشان سیاوش بمن

به بهرام بنمود بازو فرود / ز عنبر بگل بر یکی خال بود

کزان گونه بتگر بپرگار چین / نداند نگارید کس بر زمین

بدانست کو از نژاد قباد / ز تخم سیاوش دارد نژاد

برو آفرین کرد و بردش نماز / برآمد ببالای تند و دراز

فرود آمد از اسپ شاه جوان / نشست از بر سنگ روشن‌روان

ببهرام گفت ای سرافراز مرد / جهاندار و بیدار و شیر نبرد

دو چشم من ار زنده دیدی پدر / همانا نگشتی ازین شادتر

که دیدم ترا شاد و روشن‌روان / هنرمند و بینادل و پهلوان

بدان آمدستم بدین تیغ‌کوه / که از نامداران ایران گروه

بپرسم ز مردی که سالار کیست / برزم اندرون نامبردار کیست

یکی سور سازم چنانچون توان / ببینم بشادی رخ پهلوان

ز اسپ و ز شمشیر و گرز و کمر / ببخشم ز هر چیز بسیار مر

وزان پس گرایم به پیش سپاه / بتوران شوم داغ‌دل کینه‌خواه

سزاوار این جستن کین منم / بجنگ آتش تیز برزین منم

سزد گر بگویی تو با پهلوان / که آید برین سنگ روشن‌روان

بباشیم یک هفته ایدر بهم / سگالیم هرگونه از بیش و کم

به هشتم چو برخیزد آوای کوس / بزین اندر آید سپهدار طوس

میان را ببندم بکین پدر / یکی جنگ سازم بدرد جگر

که با شیر جنگ آشنایی دهد / ز نر پر کرگس گوایی دهد

که اندر جهان کینه را زین نشان / نبندد میان کس ز گردنکشان

بدو گفت بهرام کای شهریار / جوان و هنرمند و گرد و سوار

بگویم من این هرچ گفتی بطوس / بخواهش دهم نیز بر دست بوس

ولیکن سپهبد خردمند نیست / سر و مغز او از در پند نیست

هنر دارد و خواسته هم نژاد / نیارد همی بر دل از شاه یاد

بشورید با گیو و گودرز و شاه / ز بهر فریبرز و تخت و کلاه

همی گوید از تخمهٔ نوذرم / جهان را بشاهی خود اندر خورم

سزد گر بپیچد ز گفتار من / گراید بتندی ز کردار من

جز از من هرآنکس که آید برت / نباید که بیند سر و مغفرت

که خودکامه مردیست بی تار و پود / کسی دیگر آید نیارد درود

و دیگر که با ما دلش نیست راست / که شاهی همی با فریبرز خواست

مرا گفت بنگر که بر کوه کیست / چو رفتی مپرسش که از بهر چیست

بگرز و بخنجر سخن گوی و بس / چرا باشد این روز بر کوه‌کس

بمژده من آیم چنو گشت رام / ترا پیش لشکر برم شادکام

وگر جز ز من دیگر آید کسی / نباید بدو بودن ایمن بسی

نیاید بر تو به جز یک سوار / چنینست آیین این نامدار

چو آید ببین تا چه آیدت رای / در دژ ببند و مپرداز جای

یکی گرز پیروزه دسته بزر / فرود آن زمان برکشید از کمر

بدو داد و گفت این ز من یادگار / همی دار تا خودکی آید بکار

چو طوس سپهبد پذیرد خرام / بباشیم روشن‌دل و شادکام

جزین هدیه‌ها باشد و اسپ و زین / بزر افسر و خسروانی نگین

چو بهرام برگشت با طوس گفت / که با جان پاکت خرد باد جفت

بدان کان فرودست فرزند شاه / سیاوش که شد کشته بر بی گناه

نمود آن نشانی که اندر نژاد / ز کاوس دارند و ز کیقباد

ترا شاه کیخسرو اندرز کرد / که گرد فرود سیاوش مگرد

چنین داد پاسخ ستمکاره طوس / که من دارم این لشکر و بوق و کوس

ترا گفتم او را بنزد من آر / سخن هیچگونه مکن خواستار

گر او شهریارست پس من کیم / برین کوه گوید ز بهر چیم

یکی ترک‌زاده چو زاغ سیاه / برین گونه بگرفت راه سپاه

نبینم ز خودکامه گودرزیان / مگر آنک دارد سپه را زیان

بترسیدی از بی‌هنر یک سوار / نه شیر ژیان بود بر کوهسار

سپه دید و برگشت سوی فریب / بخیره سپردی فراز و نشیب

وزان پس چنین گفت با سرکشان / که ای نامداران گردنکشان

یکی نامور خواهم و نامجوی / کز ایدر نهد سوی آن ترک روی

سرش را ببرد بخنجر ز تن / بپیش من آرد بدین انجمن

میان را ببست اندران ریونیز / همی زان نبردش سرآمد قفیز

بدو گفت بهرام کای پهلوان / مکن هیچ برخیره تیره روان

بترس از خداوند خورشید و ماه / دلت را بشرم آور از روی شاه

که پیوند اویست و همزاد اوی / سواریست نام‌آور و جنگ‌جوی

که گر یک سوار از میان سپاه / شود نزد آن پرهنر پور شاه

ز چنگش رهایی نیابد بجان / غم آری همی بر دل شادمان

سپهبد شد آشفته از گفت اوی / نبد پند بهرام یل جفت اوی

بفرمود تا نامبردار چند / بتازند نزدیک کوه بلند

ز گردان فراوان برون تاختند / نبرد وراگردن افراختند

بدیشان چنین گفت بهرام گرد / که این کار یکسر مدارید خرد

بدان کوه سر خویش کیخسروست / که یک موی او به ز صد پهلوست

هران کس که روی سیاوش بدید / نیارد ز دیدار او آرمید

چو بهرام داد از فرود این نشان / ز ره بازگشتند گردنکشان

بیامد دگرباره داماد طوس / همی کرد گردون برو بر فسوس

ز راه چرم بر سپدکوه شد / دلش پرجفا بود نستوه شد

چو از تیغ بالا فرودش بدید / ز قربان کمان کیان برکشید

چنین گفت با رزم دیده تخوار / که طوس آن سخنها گرفتست خوار

که آمد سواری و بهرام نیست / مرا دل درشتست و پدرام نیست

ببین تا مگر یادت آید که کیست / سراپای در آهن از بهر چیست

چنین داد پاسخ مر او را تخوار / که این ریونیزست گرد و سوار

چهل خواهرستش چو خرم بهار / پسر خود جزین نیست اندر تبار

فریبنده و ریمن و چاپلوس / دلیر و جوانست و داماد طوس

چنین گفت با مرد بینا فرود / که هنگام جنگ این نباید شنود

چو آید به پیکار کنداوران / بخوابمش بر دامن خواهران

بدو گر کند باد کلکم گذار / اگر زنده ماند بمردم مدار

بتیر اسپ بیجان کنم گر سوار / چه گویی تو ای کار دیده تخوار

بدو گفت بر مرد بگشای بر / مگر طوس را زو بسوزد جگر

بداند که تو دل بیاراستی / که بااو همی آشتی خواستی

چنین با تو بر خیره جنگ آورد / همی بر برادرت ننگ آورد

چو از دور نزدیک شد ریونیز / بزه برکشید آن خمانیده شیز

ز بالا خدنگی بزد بر برش / که بر دوخت با ترگ رومی سرش

بیفتاد و برگشت زو اسپ تیز / بخاک اندر آمد سر ریو نیز

ببالا چو طوس از میم بنگرید / شد آن کوه بر چشم او ناپدید

چنین داستان زد یکی پرخرد / که از خوی بد کوه کیفر برد

چنین گفت پس پهلوان با زرسپ / که بفروز دل را چو آذرگشسپ

سلیح سواران جنگی بپوش / بجان و تن خویشتن دار گوش

تو خواهی مگر کین آن نامدار / وگرنه نبینم کسی خواستار

زرسپ آمد و ترگ بر سر نهاد / دلی پر ز کین و لبی پر ز باد

خروشان باسپ اندر آورد پای / بکردار آتش درآمد ز جای

چنین گفت شیر ژیان با تخوار / که آمد دگرگون یکی نامدار

ببین تا شناسی که این مرد کیست / یکی شهریار است اگر لشکریست

چنین گفت با شاه جنگی تخوار / که آمد گه گردش روزگار

که این پور طوسست نامش زرسپ / که از پیل جنگی نگرداند اسپ

که جفتست با خواهر ریونیز / بکین آمدست این جهانجوی نیز

چو بیند بر و بازوی و مغفرت / خدنگی بباید گشاد از برت

بدان تا بخاک اندر آید سرش / نگون اندر آید ز باره برش

بداند سپهدار دیوانه طوس / که ایدر نبودیم ما بر فسوس

فرود دلاور برانگیخت اسپ / یکی تیر زد بر میان زرسپ

که با کوههٔ زین تنش را بدوخت / روانش ز پیکان او برفروخت

بیفتاد و برگشت ازو بادپای / همی شد دمان و دنان باز جای

خروشی برآمد ز ایران سپاه / زسر برگرفتند گردان کلاه

دل طوس پرخون و دیده پراب / بپوشید جوشن هم اندر شتاب

ز گردان جنگی بنالید سخت / بلرزید برسان برگ درخت

نشست از بر زین چو کوهی بزرگ / که بنهند بر پشت پیلی سترگ

عنان را بپیچید سوی فرود / دلش پر ز کین و سرش پر ز دود

تخوار سراینده گفت آن زمان / که آمد بر کوه کوهی دمان

سپهدار طوسست کامد بجنگ / نتابی تو با کار دیده نهنگ

برو تا در دژ ببندیم سخت / ببینیم تا چیست فرجام بخت

چو فرزند و داماد او را برزم / تبه کردی اکنون میندیش بزم

فرود جوان تیز شد با تخوار / که چون رزم پیش آید و کارزار

چه طوس و چه شیر و چه پیل ژیان / چه جنگی نهنگ و چه ببر بیان

بجنگ اندرون مرد را دل دهند / نه بر آتش تیز بر گل نهند

چنین گفت با شاهزاده تخوار / که شاهان سخن را ندارند خوار

تو هم یک سواری اگر ز آهنی / همی کوه خارا ز بن برکنی

از ایرانیان نامور سی هزار / برزم تو آیند بر کوهسار

نه دژ ماند اینجا نه سنگ و نه خاک / سراسر ز جا اندر آرند پاک

وگر طوس را زین گزندی رسد / به خسرو ز دردش نژندی رسد

بکین پدرت اندر آید شکست / شکستی که هرگز نشایدش بست

بگردان عنان و مینداز تیر / بدژ شو مبر رنج بر خیره‌خیر

سخن هرچ از پیش بایست گفت / نگفت و همی داشت اندر نهفت

ز بی‌مایه دستور ناکاردان / ورا جنگ سود آمد و جان زیان

فرود جوان را دژ آباد بود / بدژ درپرستنده هفتاد بود

همه ماهرویان بباره بدند / چو دیبای چینی نظاره بدند

ازان بازگشتن فرود جوان / ازیشان همی بود تیره‌روان

چنین گفت با شاهزاده تخوار / که گر جست خواهی همی کارزار

نگر نامور طوس را نشکنی / ترا آن به آید که اسپ افگنی

و دیگر که باشد مر او را زمان / نیاید به یک چوبه تیر از کمان

چو آمد سپهبد بر این تیغ کوه / بیاید کنون لشکرش همگروه

ترا نیست در جنگ پایاب اوی / ندیدی براوهای پرتاب اوی

فرود از تخوار این سخنها شنید / کمان را بزه کرد و اندر کشید

خدنگی بر اسپ سپهبد بزد / چنان کز کمان سواران سزد

نگون شد سر تازی و جان بداد / دل طوس پرکین و سر پر ز باد

بلشکر گه آمد بگردن سپر / پیاده پر از گرد و آسیمه سر

گواژه همی زد پس او فرود / که این نامور پهلوان را چه بود

که ایدون ستوه آمد از یک سوار / چگونه چمد در صف کارزار

پرستندگان خنده برداشتند / همی از چرم نعره برداشتند

که پیش جوانی یکی مرد پیر / ز افراز غلتان شد از بیم تیر

سپهبد فرود آمد از کوه سر / برفتند گردان پر اندوه سر

که اکنون تو بازآمدی تندرست / بب مژه رخ نبایست شست

بپیچید زان کار پرمایه گیو / که آمد پیاده سپهدار نیو

چنین گفت کین را خود اندازه نیست / رخ نامداران برین تازه نیست

اگر شهریارست با گوشوار / چه گیرد چنین لشکر کشن خوار

نباید که باشیم همداستان / به هر گونهٔ کو زند داستان

اگر طوس یک بار تندی نمود / زمانه پرآزار گشت از فرود

همه جان فدای سیاوش کنیم / نباید که این بد فرامش کنیم

زرسپ گرانمایه زو شد بباد / سواری سرافراز نوذرنژاد

بخونست غرقه تن ریونیز / ازین بیش خواری چه بینیم نیز

گرو پور جمست و مغز قباد / بنادانی این جنگ را برگشاد

همی گفت و جوشن همی بست گرم / همی بر تنش بر بدرید چرم

نشست از بر اژدهای دژم / خرامان بیامد براه چرم

فرود سیاوش چو او را بدید / یکی باد سرد از جگر برکشید

همی گفت کین لشکر رزمساز / ندانند راه نشیب و فراز

همه یک ز دیگر دلاورترند / چو خورشید تابان بدو پیکرند

ولیکن خرد نیست با پهلوان / سر بی‌خرد چون تن بی‌روان

نباشند پیروز ترسم بکین / مگر خسرو آید بتوران زمین

بکین پدر جمله پشت آوریم / مگر دشمنان را به مشت آوریم

بگوکین سوار سرافراز کیست / که بر دست و تیغش بباید گریست

نگه کرد ز افراز بالا تخوار / ببی دانشی بر چمن رست خار

بدو گفت کین اژدهای دژم / که مرغ از هوا اندر آرد بدم

که دست نیای تو پیران ببست / دو لشکر ز ترکان بهم برشکست

بسی بی‌پدر کرد فرزند خرد / بسی کوه و رود و بیابان سپرد

پدر نیز ازو شد بسی بی‌پسر / بپی بسپرد گردن شیر نر

بایران برادرت را او کشید / بجیحون گذر کرد و کشتی ندید

وراگیو خوانند پیلست و بس / که در رزم دریای نیلست و بس

چو بر زه بشست اندر آری گره / خدنگت نیابد گذر بر زره

سلیح سیاوش بپوشد بجنگ / نترسد ز پیکان تیر خدنگ

بکش چرخ و پیکان سوی اسپ ران / مگر خسته گردد هیون گران

پیاده شود بازگردد مگر / کشان چون سپهبد بگردن سپر

کمان را بزه کرد جنگی فرود / پس آن قبضهٔ چرخ بر کف بسود

بزد تیر بر سینهٔ اسپ گیو / فرود آمد از باره برگشت نیو

ز بام سپد کوه خنده بخاست / همی مغز گیو از گواژه بکاست

برفتند گردان همه پیش گیو / که یزدان سپاس ای سپهدار نیو

که اسپ است خسته تو خسته نه‌ای / توان شد دگر بار بسته نه‌ای

برگیو شد بیژن شیر مرد / فراوان سخنها بگفت از نبرد

که ای باب شیراوژن تیزچنگ / کجا پیل با تو نرفتی بجنگ

چرا دید پشت ترا یک سوار / که دست تو بودی بهر کارزار

ز ترکی چنین اسپ خسته بدست / برفتی سراسیمه برسان مست

بدو گفت چون کشته شد بارگی / بدو دادمی سر به یکبارگی

همی گفت گفتارهای درشت / چو بیژن چنان دید بنمود پشت

برآشفت گیو از گشاد برش / یکی تازیانه بزد بر سرش

بدو گفت نشنیدی از رهنمای / که با رزمت اندیشه باید بجای

نه تو مغز داری نه رای و خرد / چنین گفت را کس بکیفر برد

دل بیژن آمد ز تندی بدرد / بدادار دارنده سوگند خورد

که زین را نگردانم از پشت اسپ / مگر کشته آیم بکین زرسپ

وزآنجا بیامد دلی پر ز غم / سری پر ز کینه بر گستهم

کز اسپان تو باره‌ای دستکش / کجا بر خرامد بافراز خوش

بده تا بپوشم سلیح نبرد / یکی تا پدید آید از مردمرد

یکی ترک رفتست بر تیغ کوه / بدین سان نظاره برو بر گروه

چنین داد پاسخ که این نیست روی / ابر خیره گرد بلاها مپوی

زرسپ سپهدار چون ریونیز / سپهبد که گیتی ندارد بچیز

پدرت آنکه پیل ژیان بشکرد / بگردنده گردون همی ننگرد

ازو بازگشتند دل پر ز درد / کس آورد با کوه خارا نکرد

مگر پر کرگس بود رهنمای / وگرنه بران دژ که پوید بپای

بدو گفت بیژن که مشکن دلم / کنون یال و بازو ز هم بگسلم

یکی سخت سوگند خوردم بماه / بدادار گیهان و دیهیم شاه

کزین ترک من برنگردانم اسپ / زمانم سراید مگر چون زرسپ

بدو گفت پس گستهم راه نیست / خرد خود از این تیزی آگاه نیست

جهان پرفراز و نشیبست و دشت / گر ایدونک زینجا بباید گذشت

مرا بارگیر اینک جوشن کشد / دو ماندست اگر زین یکی را کشد

نیابم دگر نیز همتای او / برنگ و تگ و زور و بالای اوی

بدو گفت بیژن بکین زرسپ / پیاده بپویم نخواهم خود اسپ

چنین داد پاسخ بدو گستهم / که مویی نخواهم ز تو بیش و کم

مرا گر بود بارگی ده هزار / همه موی پر از گوهر شاهوار

ندارم بدین از تو آن را دریغ / نه گنج و نه جان و نه اسپ و نه تیغ

برو یک بیک بارگیها ببین / کدامت به آید یکی برگزین

بفرمای تا زین بر آن کت هواست / بسازند اگر کشته آید رواست

یکی رخش بودش بکردار گرگ / کشیده زهار و بلند و سترگ

ز بهر جهانجوی مرد جوان / برو برفگندند بر گستوان

دل گیو شد زان سخن پر ز دود / چو اندیشه کرد از گشاد فرود

فرستاد و مر گستهم را بخواند / بسی داستانهای نیکو براند

فرستاد درع سیاوش برش / همان خسروانی یکی مغفرش

بیاورد گستهم درع نبرد / بپوشید بیژن بکردار گرد

بسوی سپد کوه بنهاد روی / چنانچون بود مردم جنگجوی

چنین گفت شاه جوان با تخوار / که آمد بنوی یکی نامدار

نگه کن ببین تا ورا نام چیست / بدین مرد جنگی که خواهد گریست

بخسرو تخوار سراینده گفت / که این را ز ایران کسی نیست جفت

که فرزند گیوست مردی دلیر / بهر رزم پیروز باشد چو شیر

ندارد جز او گیو فرزند نیز / گرامیترستش ز گنج و ز چیز

تو اکنون سوی بارگی دار دست / دل شاه ایران نشاید شکست

و دیگر که دارد همی آن زره / کجا گیو زد بر میان برگره

برو تیر و ژوپین نیابد گذار / سزد گر پیاده کند کارزار

تو با او بسنده نباشی بجنگ / نگه کن که الماس دارد بچنگ

بزد تیر بر اسپ بیژن فرود / تو گفتی باسپ اندرون جان نبود

بیفتاد و بیژن جدا گشت ازوی / سوی تیغ با تیغ بنهاد روی

یکی نعره زد کای سوار دلیر / بمان تا ببینی کنون رزم شیر

ندانی که بی‌اسپ مردان جنگ / بیایند با تیغ هندی بچنگ

ببینی مرا گر بمانی بجای / به پیکار ازین پس نیایدت رای

چو بیژن همی برنگشت از فرود / فرود اندر آن کار تندی نمود

یکی تیر دیگر بیانداخت شیر / سپر بر سر آورد مرد دلیر

سپر بر درید و زره را نیافت / ازو روی بیژن بپستی نتافت

ازان تند بالا چو بر سر کشید / بزد دست و تیغ از میان برکشید

فرود گرانمایه زو بازگشت / همه بارهٔ دژ پرآواز گشت

دوان بیژن آمد پس پشت اوی / یکی تیغ بد تیز در مشت اوی

به برگستوان بر زد و کرد چاک / گرانمایه اسپ اندر آمد بخاک

به دربند حصن اندر آمد فرود / دلیران در دژ ببستند زود

ز باره فراوان ببارید سنگ / بدانست کان نیست جای درنگ

خروشید بیژن که ای نامدار / ز مردی پیاده دلیر و سوار

چنین بازگشتی و شرمت نبود / دریغ آن دل و نام جنگی فرود

بیامد بر طوس زان رزمگاه / چنین گفت کای پهلوان سپاه

سزد گر برزم چنین یک دلیر / شود نامبردار یک دشت شیر

اگر کوه خارا ز پیکان اوی / شود آب و دریا بود کان اوی

سپهبد نباید که دارد شگفت / ازین برتر اندازه نتوان گرفت

سپهبد بدارنده سوگند خورد / کزین دژ برآرم بخورشید گرد

بکین زرسپ گرامی سپاه / برآرم بسازم یکی رزمگاه

تن ترک بدخواه بیجان کنم / ز خونش دل سنگ مرجان کنم

چو خورشید تابنده شد ناپدید / شب تیره بر چرخ لشکر کشید

دلیران دژدار مردی هزار / ز سوی کلات اندر آمد سوار

در دژ ببستند زین روی تنگ / خروش جرس خاست و آوای زنگ

جریره بتخت گرامی بخفت / شب تیره با درد و غم بود جفت

بخواب آتشی دید کز دژ بلند / برافروختی پیش آن ارجمند

سراسر سپد کوه بفروختی / پرستنده و دژ همی سوختی

دلش گشت پر درد و بیدار گشت / روانش پر از درد و تیمار گشت

بباره برآمد جهان بنگرید / همه کوه پرجوشن و نیزه دید

رخش گشت پرخون و دل پر ز دود / بیامد به بالین فرخ فرود

بدو گفت بیدار گرد ای پسر / که ما را بد آمد ز اختر بسر

سراسر همه کوه پر دشمنست / در دژ پر از نیزه و جوشنست

بمادر چنین گفت جنگی فرود / که از غم چه داری دلت پر ز دود

مرا گر زمانه شدست اسپری / زمانه ز بخشش فزون نشمری

بروز جوانی پدر کشته شد / مرا روز چون روز او گشته شد

بدست گروی آمد او را زمان / سوی جان من بیژن آمد دمان

بکوشم نمیرم مگر غرم‌وار / نخواهم ز ایرانیان زینهار

سپه را همه ترگ و جوشن بداد / یکی ترگ رومی بسر برنهاد

میانرا بخفتان رومی ببست / بیامد کمان کیانی بدست

چو خورشید تابنده بنمود چهر / خرامان برآمد بخم سپهر

ز هر سو برآمد خروش سران / گراییدن گرزهای گران

غو کوس با نالهٔ کرنای / دم نای سرغین و هندی درای

برون آمد از بارهٔ دژ فرود / دلیران ترکان هرآنکس که بود

ز گرد سواران و ز گرز و تیر / سر کوه شد همچو دریای قیر

نبد هیچ هامون و جای نبرد / همی کوه و سنگ اسپ را خیره کرد

ازین گونه تا گشت خورشید راست / سپاه فرود دلاور بکاست

فراز و نشیبش همه کشته شد / سربخت مرد جوان گشته شد

بدو خیره ماندند ایرانیان / که چون او ندیدند شیر ژیان

ز ترکان نماند ایچ با او سوار / ندید ایچ تنها رخ کارزار

عنان را بپیچید و تنها برفت / ز بالا سوی دژ خرامید تفت

چو رهام و بیژن کمین ساختند / فراز و نشیبش همی تاختند

چو بیژن پدید آمد اندر نشیب / سبک شد عنان و گران شد رکیب

فرود جوان ترگ بیژن بدید / بزد دست و تیغ از میان برکشید

چو رهام گرد اندر آمد به پشت / خروشان یکی تیغ هندی به مشت

بزد بر سر کتف مرد دلیر / فرود آمد از دوش دستش به زیر

چو از وی جدا گشت بازوی و دوش / همی تاخت اسپ و همی زد خروش

بنزدیک دژ بیژن اندر رسید / بزخمی پی بارهٔ او برید

پیاده خود و چند زان چاکران / تبه گشته از چنگ کنداوران

بدژ در شد و در ببستند زود / شد آن نامور شیر جنگی فرود

بشد با پرستندگان مادرش / گرفتند پوشیدگان در برش

بزاری فگندند بر تخت عاج / نبد شاه را روز هنگام تاج

همه غالیه موی و مشکین کمند / پرستنده و مادر از بن بکند

همی کند جان آن گرامی فرود / همه تخت مویه همه حصن رود

چنین گفت چون لب ز هم برگرفت / که این موی کندن نباشد شگفت

کنون اندر آیند ایرانیان / به تاراج دژ پاک بسته میان

پرستندگان را اسیران کنند / دژ وباره کوه ویران کنند

دل هرک بر من بسوزد همی / ز جانم رخش برفروزد همی

همه پاک بر باره باید شدن / تن خویش را بر زمین بر زدن

کجا بهر بیژن نماند یکی / نمانم من ایدر مگر اندکی

کشنده تن و جان من درد اوست / پرستار و گنجم چه در خورد اوست

بگفت این و رخسارگان کرد زرد / برآمد روانش بتیمار و درد

ببازیگری ماند این چرخ مست / که بازی برآرد به هفتاد دست

زمانی بخنجر زمانی بتیغ / زمانی بباد و زمانی بمیغ

زمانی بدست یکی ناسزا / زمانی خود از درد و سختی رها

زمانی دهد تخت و گنج و کلاه / زمانی غم و رنج و خواری و چاه

همی خورد باید کسی را که هست / منم تنگدل تا شدم تنگدست

اگر خود نزادی خردمند مرد / ندیدی ز گیتی چنین گرم و سرد

بباید به کوری و ناکام زیست / برین زندگانی بباید گریست

سرانجام خاکست بالین اوی / دریغ آن دل و رای و آیین اوی

پرستندگان بر سر دژ شدند / همه خویشتن بر زمین برزدند

یکی آتشی خود جریره فروخت / همه گنجها را بتش بسوخت

یکی تیغ بگرفت زان پس بدست / در خانهٔ تازی اسپان ببست

شکمشان بدرید و ببرید پی / همی ریخت از دیده خوناب و خوی

بیامد ببالین فرخ فرود / یکی دشنه با او چو آب کبود

دو رخ را بروی پسر بر نهاد / شکم بردرید و برش جان بداد

در دژ بکندند ایرانیان / بغارت ببستند یکسر میان

چو بهرام نزدیک آن باره شد / از اندوه یکسر دلش پاره شد

بایرانیان گفت کین از پدر / بسی خوارتر مرد و هم زارتر

کشنده سیاوش چاکر نبود / ببالینش بر کشته مادر نبود

همه دژ سراسر برافروخته / همه خان و مان کنده و سوخته

بایرانیان گفت کز کردگار / بترسید وز گردش روزگار

ببد بس درازست چنگ سپهر / به بیدادگر برنگردد بمهر

زکیخسرو اکنون ندارید شرم / که چندان سخن گفت با طوس نرم

بکین سیاوش فرستادتان / بسی پند و اندرزها دادتان

ز خون برادر چو آگه شود / همه شرم و آذرم کوته شود

ز رهام وز بیژن تیز مغز / نیاید بگیتی یکی کار نغز

هماننگه بیامد سپهدار طوس / براه کلات اندر آورد کوس

چو گودرز و چون گیو کنداوران / ز گردان ایران سپاهی گران

سپهبد بسوی سپدکوه شد / وزانجا بنزدیکی انبوه شد

چو آمد ببالین آن کشته زار / بران تخت با مادر افگنده خوار

بیک دست بهرام پر آب چشم / نشسته ببالین او پر ز خشم

بدست دگر زنگهٔ شاوران / برو انجمن گشته کنداوران

گوی چون درختی بران تخت عاج / بدیدار ماه و ببالای ساج

سیاوش بد خفته بر تخت زر / ابا جوشن و تیغ و گرز و کمر

برو زار بگریست گودرز و گیو / بزرگان چو گرگین و بهرام نیو

رخ طوس شد پر ز خون جگر / ز درد فرود و ز درد پسر

که تندی پشیمانی آردت بار / تو در بوستان تخم تندی مکار

چنین گفت گودرز با طوس و گیو / همان نامداران و گردان نیو

که تندی نه کار سپهبد بود / سپهبد که تندی کند بد بود

جوانی بدین سان ز تخم کیان / بدین فر و این برز و یال و میان

بدادی بتیزی و تندی بباد / زرسپ آن سپهدار نوذرنژاد

ز تیزی گرفتار شد ریونیز / نبود از بد بخت ما مانده چیز

هنر بی‌خرد در دل مرد تند / چو تیغی که گردد ز زنگار کند

چو چندین بگفتند آب از دو چشم / ببارید و آمد ز تندی بخشم

چنین پاسخ آورد کز بخت بد / بسی رنج وسختی بمردم رسد

بفرمود تا دخمهٔ شاهوار / بکردند بر تیغ آن کوهسار

نهادند زیراندرش تخت زر / بدیبای زربفت و زرین کمر

تن شاهوارش بیاراستند / گل و مشک و کافور و می خواستند

سرش را بکافور کردند خشک / رخش را بعطر و گلاب و بمشک

نهادند بر تخت و گشتند باز / شد آن شیردل شاه گردن‌فراز

زراسپ سرافراز با ریونیز / نهادند در پهلوی شاه نیز

سپهبد بران ریش کافورگون / ببارید از دیدگان جوی خون

چنینست هرچند مانیم دیر / نه پیل سرافراز ماند نه شیر

دل سنگ و سندان بترسد ز مرگ / رهایی نیابد ازو بار و برگ

سه روزش درنگ آمد اندر چرم / چهارم برآمد ز شیپور دم

سپه برگرفت و بزد نای و کوس / زمین کوه تا کوه گشت آبنوس

هرآنکس که دیدی ز توران سپاه / بکشتی تنش را فگندی براه

همه مرزها کرد بی‌تار و پود / همی رفت پیروز تا کاسه‌رود

بدان مرز لشکر فرود آورید / زمین گشت زان خیمه‌ها ناپدید

خبر شد بترکان کز ایران سپاه / سوس کاسه رود اندر آمد براه

ز تران بیامد دلیری جوان / پلاشان بیداردل پهلوان

بیامد که لشکر همی بنگرد / درفش سران را همی بشمرد

بلشکرگه اندر یکی کوه بود / بلند و بیکسو ز انبوه بود

نشسته برو گیو و بیژن بهم / همی رفت هرگونه از بیش و کم

درفش پلاشان ز توران سپاه / بدیدار ایشان برآمد ز راه

چو از دور گیو دلاور بدید / بزد دست و تیغ از میان برکشید

چنین گفت کامد پلاشان شیر / یکی نامداری سواری دلیر

شوم گر سرش را ببرم ز تن / گرش بسته آرم بدین انجمن

بدو گفت بیژن که گر شهریار / مرا داد خلعت بدین کارزار

بفرمان مرا بست باید کمر / برزم پلاشان پرخاشخر

به بیژن چنین گفت گیو دلیر / که مشتاب در چنگ این نره شیر

نباید که با او نتابی بجنگ / کنی روز بر من برین جنگ تنگ

پلاشان چو شیر است در مرغزار / جز از مرد جنگی نجوید شکار

بدو گفت بیژن مرا زین سخن / به پیش جهاندار ننگی مکن

سلیح سیاوش مرا ده بجنگ / پس آنگه نگه کن شکار پلنگ

بدو داد گیو دلیر آن زره / همی بست بیژن زره را گره

یکی بارهٔ تیزرو برنشست / بهامون خرامید نیزه بدست

پلاشان یکی آهو افگنده بود / کبابش بر آتش پراگنده بود

همی خورد و اسپش چران و چمان / پلاشان نشسته به بازو کمان

چو اسپش ز دور اسپ بیژن بدید / خروشی برآورد و اندر دمید

پلاشان بدانست کامد سوار / بیامد بسیچیدهٔ کارزار

یکی بانگ برزد به بیژن بلند / منم گفت شیراوژن و و دیوبند

بگو آشکارا که نام تو چیست / که اختر همی بر تو خواهد گریست

دلاور بدو گفت من بیژنم / برزم اندرون پیل و رویین‌تنم

نیا شیر جنگی پدر گیو گرد / هم اکنون ببینی ز من دستبرد

بروز بلا در دم کارزار / تو بر کوه چون گرگ مردار خواه

همی دود و خاکستر و خون خوری / گه آمد که لشکر بهامون بری

پلاشان بپاسخ نکرد ایچ یاد / برانگیخت آن پیل‌تن را چو باد

سواران بنیزه برآویختند / یکی گرد تیره برانگیختند

سنانهای نیزه بهم برشکست / یلان سوی شمشیر بردند دست

بزخم اندرون تیغ شد لخت لخت / ببودند لرزان چو شاخ درخت

بب اندرون غرقه شد بارگی / سرانشان غمی گشت یکبارگی

عمود گران برکشیدند باز / دو شیر سرافراز و دو رزمساز

چنین تا برآورد بیژن خروش / عمودگران برنهاده بدوش

بزد بر میان پلاشان گرد / همه مهرهٔ پشت بشکست خرد

ز بالای اسپ اندر آمد تنش / نگون شد بر و مغفر و جوشنش

فرود آمد از باره بیژن چو گرد / سر مرد جنگی ز تن دور کرد

سلیح و سر و اسپ آن نامجوی / بیاورد و سوی پدر کرد روی

دل گیو بد زان سخن پر ز درد / که چون گردد آن باد روز نبرد

خروشان و جوشان بدان دیده‌گاه / که تا گرد بیژن کی آید ز راه

همی آمد از راه پور جوان / سر و جوشن و اسپ آن پهلوان

بیاورد و بنهاد پیش پدر / بدو گفت پیروز باش ای پسر

برفتند با شادمانی ز جای / نهادند سر سوی پرده‌سرای

بیاورد پیش سپهبد سرش / همان اسپ با جوشن و مغفرش

چنان شاد شد زان سخن پهلوان / که گفتی برافشاند خواهد روان

بدو گفت کای پور پشت سپاه / سر نامداران و دیهیم شاه

همیشه بزی شاد و برترمنش / ز تو دور بادا بد بدکنش

ازان پس خبر شد بافراسیاب / که شد مرز توران چو دریای آب

سوی کاسه‌رود اندر آمد سپاه / زمین شد ز کین سیاوش سیاه

سپهبد به پیران سالار گفت / که خسرو سخن برگشاد از نهفت

مگر کین سخن را پذیره شویم / همه با درفش و تبیره شویم

وگرنه ز ایران بیاید سپاه / نه خورشید بینیم روشن نه ماه

برو لشکر آور ز هر سو فراز / سخنها نباید که گردد دراز

وزین رو برآمد یکی تندباد / که کس را ز ایران نبد رزم یاد

یکی ابر تند اندر آمد چو گرد / ز سرما همی لب بدندان فسرد

سراپرده و خیمه‌ها گشت یخ / کشید از بر کوه بر برف نخ

بیک هفته کس روی هامون ندید / همه کشور از برف شد ناپدید

خور و خواب و آرامگه تنگ شد / تو گفتی که روی زمین سنگ شد

کسی را نبد یاد روز نبرد / همی اسپ جنگی بکشت و بخورد

تبه شد بسی مردم و چارپای / یکی را نبد چنگ و بازو بجای

بهشتم برآمد بلند آفتاب / جهان شد سراسر چو دریای آب

سپهبد سپه را همی گرد کرد / سخن رفت چندی ز روز نبرد

که ایدر سپه شد ز تنگی تباه / سزد گر برانیم ازین رزمگاه

مبادا برین بوم و برها درود / کلات و سپدکوه گر کاسه رود

ز گردان سرافراز بهرام گفت / که این از سپهبد نشاید نهفت

تو ما را بگفتار خامش کنی / همی رزم پور سیاوش کنی

مکن کژ ابر خیره بر کار راست / بیک جان نگه کن که چندین بکاست

هنوز از بدی تا چه آیدت پیش / به چرم اندر است این زمان گاومیش

سپهبد چنین گفت کاذرگشسپ / نبد نامورتر ز جنگی زرسپ

بلشکر نگه کن که چون ریونیز / که بینی بمردی و دیدار نیز

نه بر بی‌گنه کشته آمد فرود / نوشته چنین بود بود آنچ بود

مرا جام ازو پر می و شیر بود / جوان را ز بالا سخن تیر بود

کنون از گذشته نیاریم یاد / به بیداد شد کشته او گر بداد

چو خلعت ستد گیو گودرز ز شاه / که آن کوه هیزم بسوزد براه

کنونست هنگام آن سوختن / به آتش سپهری برافروختن

گشاده شود راه لشکر مگر / بباشد سپه را بروبر گذر

بدو گفت گیو این سخن رنج نیست / وگر هست هم رنج بی‌گنج نیست

غمی گشت بیژن بدین داستان / نباشم بدین گفت همداستان

مرا با جوانی نباید نشست / بپیری کمر بر میان تو بست

برنج و بسختی بپروردیم / بگفتار هرگز نیازردیم

مرا برد باید بدین کار دست / نشاید تو با رنج و من با نشست

بدو گفت گیو آنک من ساختم / بدین کار گردن برافراختم

کنون ای پسر گاه آرایشست / نه هنگام پیری و بخشایشست

ازین رفتن من ندار ایچ غم / که من کوه خارا بسوزم به دم

بسختی گذشت از در کاسه‌رود / جهان را همه رنج برف آب بود

چو آمد برران کوه هیزم فراز / ندانست بالا و پهناش باز

ز پیکان تیر آتشی برفروخت / بکوه اندر افگند و هیزم بسوخت

ز آتش سه هفته گذرشان نبود / ز تف زبانه ز باد و ز دود

چهارم سپه برگذشتن گرفت / همان آب و آتش نشستن گرفت

سپهبد چو لشکر برو گرد شد / ز آتش براه گروگرد شد

سپاه اندر آمد چنانچون سزد / همه کوه و هامون سراپرده زد

چنانچون ببایست برساختند / ز هر سو طلایه برون تاختند

گروگرد بودی نشست تژاو / سواری که بودیش با شیر تاو

فسیله بدان جایگه داشتی / چنان کوه تا کوه بگذاشتی

خبر شد که آمد ز ایران سپاه / گله برد باید به یکسو ز راه

فرستاد گردی هم اندر شتاب / بنزدیک چوپان افراسیاب

کبوده بدش نام و شایسته بود / بشایستگی نیز بایسته بود

بدو گفت چون تیره گردد سپهر / تو ز ایدر برو هیچ منمای چهر

نگه کن که چندست ز ایران سپاه / ز گردان که دارد درفش و کلاه

ازیدر بر ایشان شبیخون کنیم / همه کوه در جنگ هامون کنیم

کبوده بیامد چو گرد سیاه / شب تیره نزدیک ایران سپاه

طلایه شب تیره بهرام بود / کمندش سر پیل را دام بود

برآورد اسپ کبوده خروش / ز لشکر برافراخت بهرام گوش

کمان را بزه کرد و بفشارد ران / درآمد ز جای آن هیون گران

یکی تیر بگشاد و نگشاد لب / کبوده نبود ایچ پیدا ز شب

بزد بر کمربند چوپان شاه / همی گشت رنگ کبوده سیاه

ز اسپ اندر افتاد و زنهار خواست / بدو گفت بهرام برگوی راست

که ایدر فرستندهٔ تو که بود / کرا خواستی زین بزرگان بسود

ببهرام گفت ار دهی زینهار / بگویم ترا هرچ پرسی ز کار

تژاوست شاها فرستنده‌ام / بنزدیک او من پرستنده‌ام

مکش مر مرا تا نمایمت راه / بجایی که او دارد آرامگاه

بدو گفت بهرام با من تژاو / چو با شیر درنده پیکار گاو

سرش را بخنجر ببرید پست / بفتراک زین کیانی ببست

بلشکر گه آورد و بفگند خوار / نه نام‌آوری بد نه گردی سوار

چو خورشید بر زد ز گردون درفش / دم شب شد از خنجر او بنفش

غمی شد دل مرد پرخاشجوی / بدانست کو را بد آمد بروی

برآمد خروش خروس و چکاو / کبوده نیامد بنزد تژاو

سپاهی که بودند با او بخواند / وزان جایگه تیز لشکر براند

تژاو سپهبد بشد با سپاه / بایران خروش آمد از دیده‌گاه

که آمد سپاهی ز ترکان بجنگ / سپهبد نهنگی درفشی پلنگ

ز گردنکشان پیش او رفت گیو / تنی چند با او ز گردان نیو

برآشفت و نامش بپرسید زوی / چنین گفت کای مرد پرخاشجوی

بدین مایه مردم بجنگ آمدی / ز هامون بکام نهنگ آمدی

بپاسخ چنین گفت کای نامدار / ببینی کنون رزم شیر سوار

بگیتی تژاوست نام مرا / بهر دم برآرند کام مرا

نژادم بگوهر از ایران بدست / ز گردان وز پشت شیران بدست

کنون مرزبانم بدین تخت و گاه / نگین بزرگان و داماد شاه

بدو گفت گیو اینکه گفتی مگوی / که تیره شود زین سخن آبروی

از ایران بتوران که دارد نشست / مگر خوردنش خون بود گر کبست

اگر مرزبانی و داماد شاه / چرا بیشتر زین نداری سپاه

بدین مایه لشکر تو تندی مجوی / بتندی بپیش دلیران مپوی

که این پرهنر نامدار دلیر / سر مرزبان اندر آرد بزیر

گر اایدونک فرمان کنی با سپاه / بایران خرامی بنزدیک شاه

کنون پیش طوس سپهبد شوی / بگویی و گفتار او بشنوی

ستانمت زو خلعت و خواسته / پرستنده و اسپ آراسته

تژاو فریبنده گفت ای دلیر / درفش مرا کس نیارد بزیر

مرا ایدر اکنون نگینست و گاه / پرستنده و گنج و تاج و سپاه

همان مرز و شاهی چو افراسیاب / کس این را ز ایران نبیند بخواب

پرستار وز مادیانان گله / بدشت گروگرد کرده یله

تو این اندکی لشکر من مبین / مراجوی با گرز بر پشت زین

من امروز با این سپاه آن کنم / کزین آمدن تان پشیمان کنم

چنین گفت بیژن بفرخ پدر / که ای نامور گرد پرخاشخر

سرافراز و بیداردل پهلوان / به پیری نه آنی که بودی جوان

ترا با تژاو این همه پند چیست / بترکی چنین مهر و پیوند چیست

همی گرز و خنجر بباید کشید / دل و مغز ایشان بباید درید

برانگیخت اسپ و برآمد خروش / نهادند گوپال و خنجر بدوش

یکی تیره گرد از میان بردمید / بدان سان که خورشید شد ناپدید

جهان شد چو آبار بهمن سیاه / ستاره ندیدند روشن نه ماه

بقلب سپاه اندرون گیو گرد / همی از جهان روشنایی ببرد

بپیش اندرون بیژن تیزچنگ / همی بزمگاه آمدش جای جنگ

وزان سوی با تاج بر سر تژاو / که بودیش با شیر درنده تاو

یلانش همه نیک‌مردان و شیر / که هرگز نشدشان دل از رزم سیر

بسی برنیامد برین روزگار / که آن ترک سیر آمد از کارزار

سه بهره ز توران سپه کشته شد / سربخت آن ترک برگشته شد

همی شد گریزان تژاو دلیر / پسش بیژن گیو برسان شیر

خروشان و جوشان و نیزه بدست / تو گفتی که غرنده شیرست مست

یکی نیزه زد بر میان تژاو / نماند آن زمان با تژاو ایچ تاو

گراینده بدبند رومی زره / بپیچید و بگشاد بند گره

بیفگند نیزه بیازید چنگ / چو بر کوه بر غرم تازد پلنگ

بدان سان که شاهین رباید چکاو / ربود آن گرانمایه تاج تژاو

که افراسیابش بسر برنهاد / نبودی جدا زو بخواب و بیاد

چنین تا در دژ همی تاخت اسپ / پس‌اندرش بیژن چو آذرگشسپ

چو نزدیکی دژ رسید اسپنوی / بیامد خروشان پر از آب روی

که از کین چنین پشت برگاشتی / بدین دژ مرا خوار بگذاشتی

سزد گر ز پس برنشانی مرا / بدین ره بدشمن نمانی مرا

تژاو سرافراز را دل بسوخت / بکردار آتش رخش برفروخت

فراز اسپنوی و تژاو از نشیب / بدو داد در تاختن یک رکیب

پس اندر نشاندش چو ماه دمان / برآمد ز جا باره زیرش دنان

همی تاخت چون گرد با اسپنوی / سوی راه توران نهادند روی

زمانی دوید اسپ جنگی تژاو / نماند ایچ با اسپ و با مرد تاو

تژاو آن زمان با پرستنده گفت / که دشوار کار آمد ای خوب جفت

فروماند این اسپ جنگی ز کار / ز پس بدسگال آمد و پیش غار

اگر دور از ایدر به بیژن رسم / بکام بداندیش دشمن رسم

ترا نیست دشمن بیکبارگی / بمان تا برانم من این بارگی

فرود آمد از اسپ او اسپنوی / تژاو از غم او پر از آب روی

سبکبار شد اسپ و تندی گرفت / پسش بیژن گیو کندی گرفت

چو دید آن رخ ماه‌روی اسپنوی / ز گلبرگ روی و پر از مشک موی

پس پشت خویش اندرش جای کرد / سوی لشکر پهلوان رای کرد

بشادی بیامد بدرگاه طوس / ز درگاه برخاست آوای کوس

که بیدار دل شیر جنگی سوار / دمان با شکار آمد از مرغزار

سپهدار و گردان پرخاشجوی / بویرانی دژ نهادند روی

ازان پس برفتند سوی گله / که بودند بر دشت ترکان یله

گرفتند هر یک کمندی بچنگ / چنانچون بود ساز مردان جنگ

بخم اندر آمد سر بارگی / بیاراست لشکر بیکبارگی

نشستند بر جایگاه تژاو / سواران ایران پر از خشم و تاو

تژاو غمی با دو دیده پرآب / بیامد بنزدیک افراسیاب

چنین گفت کامد سپهدار طوس / ابا لشکری گشن و پیلان کوس

پلاشان و آن نامداران مرد / بخاک اندر آمد سرانشان ز گرد

همه مرز و بوم آتش اندر زدند / فسیله سراسر بهم برزدند

چو بشنید افراسیاب این سخن / غمی گشت و بر چاره افگند بن

بپیران ویسه چنین گفت شاه / که گفتم بیاور ز هر سو سپاه

درنگ آمدت رای از کاهلی / ز پیری گران گشته و بددلی

نه دژ ماند اکنون نه اسپ و نه مرد / نشستن نشاید بدین مرز کرد

بسی خویش و پیوند ما برده گشت / بسی مرد نیک‌اختر آزرده گشت

کنون نیست امروز روز درنگ / جهان گشت بر مرد بیدار تنگ

جهاندار پیران هم اندر شتاب / برون آمد از پیش افراسیاب

ز هر مرز مردان جنگی بخواند / سلیح و درم داد و لشکر براند

چو آمد ز پهلو برون پهلوان / همی نامزد کرد جای گوان

سوی میمنه بارمان و تژاو / سواران که دارند با شیر تاو

چو نستهین گرد بر میسره / کجا شیر بودی بچنگش بره

جهان پر شد از نالهٔ کرنای / ز غریدن کوس و هندی درای

هوا سربسر سرخ و زرد و بنفش / ز بس نیزه و گونه‌گونه درفش

سپاهی ز جنگ‌آوران صدهزار / نهاده همه سر سوی کارزار

ز دریا بدریا نبود ایچ راه / ز اسپ و ز پیل و هیون و سپاه

همی رفت لشکر گروها گروه / نبد دشت پیدا نه دریا نه کوه

بفرمود پیران که بیره روید / از ایدر سوی راه کوته روید

نباید که یابند خود آگهی / ازین نامداران با فرهی

مگر ناگهان بر سر آن گروه / فرود آرم این گشن لشکر چو کوه

برون کرد کارآگهان ناگهان / همی جست بیدار کار جهان

بتندی براه اندر آورد روی / بسوی گروگرد شد جنگجوی

میان سرخس است نزدیک طوس / ز باورد برخاست آوای کوس

بپیوست گفتار کارآگهان / بپیران بگفتند یک یک نهان

که ایشان همه میگسارند و مست / شب و روز با جام پر می بدست

سواری طلایه ندیدم براه / نه اندیشهٔ رزم توران سپاه

چو بشنید پیران یلان را بخواند / ز لشکر فراوان سخنها براند

که در رزم ما را چنین دستگاه / نبودست هرگز بایران سپاه

گزین کرد زان لشکر نامدار / سواران شمشیرزن سی‌هزار

برفتند نیمی گذشته ز شب / نه بانگ تبیره نه بوق و جلب

چو پیران سالار لشکر براند / میان یلان هفت فرسنگ ماند

نخستین رسیدند پیش گله / کجا بود بر دشت توران یله

گرفتند بسیار و کشتند نیز / نبود از بد بخت مانند چیز

گله‌دار و چوپان بسی کشته شد / سر بخت ایرانیان گشته شد

وزان جایگه سوی ایران سپاه / برفتند برسان گرد سیاه

همه مست بودند ایرانیان / گروهی نشسته گشاده میان

بخیمه درون گیو بیدار بود / سپهدار گودرز هشیار بود

خروش آمد و بانگ زخم تبر / سراسیمه شد گیو پرخاشخر

ستاده ابر پیش پرده‌سرای / یکی اسپ بر گستوان ور بپای

برآشفت با خویشتن چون پلنگ / ز بافیدن پای آمدش ننگ

بیامد باسپ اندر آورد پای / بکردار باد اندر آمد ز جای

بپرده‌سرای سپهبد رسید / ز گرد سپه آسمان تیره دید

بدو گفت برخیز کامد سپاه / یکی گرد برخاست ز اوردگاه

وزان جایگه رفت نزد پدر / بچنگ اندرون گرزهٔ گاو سر

همی گشت بر گرد لشکر چو دود / برانگیخت آن را که هشیار بود

یکی جنگ با بیژن افگند پی / که این دشت رزم است گر باغ می

وزان پس بیامد سوی کارزار / بره برشتابید چندی سوار

بدان اندکی برکشیدند نخ / سپاهی ز ترکان چو مور و ملخ

همی کرد گودرز هر سو نگاه / سپاه اندر آمد بگرد سپاه

سراسیمه شد خفته از داروگیر / برآمد یکی ابر بارانش تیر

بزیر سر مست بالین نرم / زبر گرز و گوپال و شمشیر گرم

سپیده چو برزد سر از برج شیر / بلشکر نگه کرد گیو دلیر

همه دشت از ایرانیان کشته دید / سر بخت بیدار برگشته دید

دریده درفش و نگونسار کوس / رخ زندگان تیره چون آبنوس

سپهبد نگه کرد و گردان ندید / ز لشکر دلیران و مردان ندید

همه رزمگه سربسر کشته بود / تنانشان بخون اندر آغشته بود

پسر بی‌پدر شد پدر بی‌پسر / همه لشگر گشن زیر و زبر

به بیچارگی روی برگاشتند / سراپرده و خیمه بگذاشتند

نه کوس و نه لشکر نه بار و بنه / همه میسره خسته و میمنه

ازین گونه لشکر سوی کاسه‌رود / برفتند بی‌مایه و تار و پود

چنین آمد این گنبد تیزگرد / گهی شادمانی دهد گاه درد

سواران توران پس پشت طوس / دلان پر ز کین و سران پر فسوس

همی گرز بارید گویی ز ابر / پس پشت بر جوشن و خود و گبر

نبد کس برزم اندرون پایدار / همه کوه کردند گردان حصار

فرومانده اسپان و مردان جنگ / یکی را نبد هوش و توش و نه هنگ

سپاهی ازین گونه گشتند باز / شده مانده از رزم و راه دراز

ز هامون سپهبد سوی کوه شد / ز پیکار ترکان بی‌اندوه شد

فراوان کم آمد ز ایرانیان / برآمد خروشی بدرد از میان

همه خسته و بسته بد هرک زیست / شد آن کشته بر خسته باید گریست

نه تاج و نه تخت و نه پرده‌سرای / نه اسپ و نه مردان جنگی بپای

نه آباد بوم نه مردان کار / نه آن خستگانرا کسی خواستار

پدر بر پسر چند گریان شده / وزان خستگان چند بریان شده

چنین است رسم جهان جهان / که کردار خویش از تو دارد نهان

همی با تو در پرده بازی کند / ز بیرون ترا بی‌نیازی کند

ز باد آمدی رفت خواهی به گرد / چه دانی که با تو چه خواهند کرد

ببند درازیم و در چنگ آز / ندانیم باز آشکارا ز راز

دو بهره ز ایرانیان کشته بود / دگر خسته از رزم برگشته بود

سپهبد ز پیکار دیوانه گشت / دلش با خرد همچو بیگانه گشت

بلشکرگه اندر می و خوان و بزم / سپاه آرزو کرد بر جای رزم

جهاندیده گودرز با پیر سر / نه پور و نبیره نه بوم و نه بر

نه آن خستگان را خورش نه پزشک / همه جای غم بود و خونین سرشک

جهاندیدگان پیش اوی آمدند / شکسته دل و راه‌جوی آمدند

یکی دیدبان بر سر کوه کرد / کجا دیدگان سوی انبوه کرد

طلایه فرستاد بر هر سویی / مگر یابد آن درد را دارویی

یکی نامداری ز ایرانیان / بفرمود تا تنگ بندند میان

دهد شاه را آگهی زین سخن / که سالار لشکر چهه افگند بن

چه روز بد آمد بایرانیان / سران را ز بخشش سرآمد زیان

رونده بر شاه برد آگهی / که تیره شد آن روزگار مهی

چو شاه دلیر این سخنها شنید / بجوشید وز غم دلش بردمید

ز کار برادر پر از درد بود / بران درد بر درد لشکر فزود

زبان کرد گویا بنفرین طوس / شب تیره تا گاه بانگ خروس

دبیر خردمند را پیش خواند / دل آگنده بودش ز غم برفشاند

یکی نامه بنوشت پر آب چشم / ز بهر برادر پر از درد و خشم

بسوی فریبرز کاوس شاه / یکی سوی پرمایگان سپاه

سر نامه بود از نخست آفرین / چنانچون بود رسم آیین و دین

بنام خداوند خورشید و ماه / کجا داد بر نیکوی دستگاه

جهان و مکان و زمان آفرید / پی مور و پیل گران آفرید

ازویست پیروزی و زو شکیب / بنیک و ببد زو رسد کام و زیب

خرد داد و جان و تن زورمند / بزرگی و دیهیم و تخت بلند

رهایی نیابد سر از بند اوی / یکی را همه فر و اورند اوی

یکی را دگر شوربختی دهد / نیاز و غم و درد و سختی دهد

ز رخشنده خورشید تا تیره خاک / همه داد بینم ز یزدان پاک

بشد طوس با کاویانی درفش / ز لشکر چهل مرد زرینه کفش

بتوران فرستادمش با سپاه / برادر شد از کین نخستین تباه

بایران چنو هیچ مهتر مباد / وزین گونه سالار لشکر مباد

دریغا برادر فرود جوان / سر نامداران و پشت گوان

ز کین پدر زار و گریان بدم / بران درد یک چند بریان بدم

کنون بر برادر بباید گریست / ندانم مرا دشمن و دوست کیست

مرو گفتم او را براه چرم / مزن بر کلات و سپدکوه دم

بران ره فرودست و با لشکرست / همان کی نژاد است و کنداور است

نداند که این لشکر از بن کیند / از ایران سپاهند گر خود چیند

ازان کوه جنگ آورد بی‌گمان / فراوان سران را سرآرد زمان

دریغ آنچنان گرد خسرونژاد / که طوس فرومایه دادش بباد

اگر پیش از این او سپهبد بدست / ز کاوس شاه اختر بد بدست

برزم اندرون نیز خواب آیدش / چو بی می‌نشیند شتاب آیدش

هنرها همه هست نزدیک اوی / مبادا چنان جان تاریک اوی

چو این نامه خوانی هم‌اندر شتاب / ز دل دور کن خورد آرام و خواب

سبک طوس را بازگردان بجای / ز فرمان مگرد و مزن هیچ رای

سپهدار و سالار زرینه کفش / تو می باش با کاویانی درفش

سرافراز گودرز ازان انجمن / بهر کار باشد ترا رای زن

مکن هیچ در جنگ جستن شتاب / ز می دور باش و مپیمای خواب

بتندی مجو ایچ رزم از نخست / همی باش تا خسته گردد درست

ترا پیش رو گیو باشد بجنگ / که با فر و برزست و چنگ پلنگ

فرازآور از هر سوی ساز رزم / مبادا که آید ترا رای بزم

نهاد از بر نامه بر مهر شاه / فرستاده را گفت برکش براه

ز رفتن شب و روز ماسای هیچ / بهر منزلی اسپ دیگر بسیچ

بیامد فرستاده هم زین نشان / بنزدیک آن نامور سرکشان

بنزد فریبرز شد نامه دار / بدو داد پس نامهٔ شهریار

فریبرز طوس و یلان را بخواند / ز کار گذشته فراوان براند

همان نامور گیو و گودرز را / سواران و گردان آن مرز را

چو برخواند آن نامهٔ شهریار / جهان را درختی نو آمد ببار

بزرگان و شیران ایران زمین / همه شاه را خواندند آفرین

بیاورد طوس آن گرامی درفش / ابا کوس و پیلان و زرینه کفش

بنزد فریبرز بردند و گفت / که آمد سزا را سزاوار جفت

همه ساله بخت تو پیروز باد / همه روزگار تو نوروز باد

برفت و ببرد آنک بد نوذری / سواران جنگ‌آور و لشکری

بنزدیک شاه آمد از دشت جنگ / بره‌بر نکرد ایچ‌گونه درنگ

زمین را ببوسید در پیش شاه / نکرد ایچ خسرو بدو در نگاه

بدشنام بگشاد لب شهریار / بران انجمن طوس را کرد خوار

ازان پس بدو گفت کای بدنشان / که کمباد نامت ز گردنکشان

نترسی همی از جهاندار پاک / ز گردان نیامد ترا شرم و باک

نگفتم مرو سوی راه چرم / برفتی و دادی دل من به غم

نخستین بکین من آراستی / نژاد سیاوش را کاستی

برادر سرافراز جنگی فرود / کجا هم چنو در زمانه نبود

بکشتی کسی را که در کارزار / چو تو لشکری خواستی روزکار

وزان پس که رفتی بران رزمگاه / نبودت به جز رامش و بزمگاه

ترا جایگه نیست در شارستان / بزیبد ترا بند و بیمارستان

ترا پیش آزادگان کار نیست / کجا مر ترا رای هشیار نیست

سزاوار مسماری و بند و غل / نه اندر خور تاج و دیهیم و مل

نژاد منوچهر و ریش سپید / ترا داد بر زندگانی امید

وگرنه بفرمودمی تا سرت / بداندیش کردی جدا از برت

برو جاودان خانه زندان توست / همان گوهر بد نگهبان توست

ز پیشش براند و بفرمود بند / به بند از دلش بیخ شادی بکند

فریبرز بنهاد بر سر کلاه / که هم پهلوان بود و هم پور شاه

ازان پس بفرمود رهام را / که پیدا کند با گهر نام را

بدو گفت رو پیش پیران خرام / ز من نزد آن پهلوان بر پیام

بگویش که کردار گردان سپهر / همیشه چنین بود پر درد و مهر

یکی را برآرد بچرخ بلند / یکی را کند زار و خوار و نژند

کسی کو بلاجست گرد آن بود / شبیخون نه کردار مردان بود

شبیخون نسازند کنداوران / کسی کو گراید بگرز گران

تو گر با درنگی درنگ آوریم / گرت رای جنگست جنگ آوریم

ز پیش فریبرز رهام گرد / برون رفت و پیغام و نامه ببرد

بیامد طلایه بدیدش براه / بپرسیدش از نام وز جایگاه

بدو گفت رهام جنگی منم / هنرمند و بیدار و سنگی منم

پیام فریبرز کاوس شاه / به پیران رسانم بدین رزمگاه

ز پیش طلایه سواری چو گرد / بیامد سخنها همه یاد کرد

که رهام گودرز زان رزمگاه / بیامد سوی پهلوان سپاه

بفرمود تا پیش اوی آورند / گشاده‌دل و تازه‌روی آورند

سراینده رهام شد پیش اوی / بترس از نهان بداندیش اوی

چو پیران ورا دید بنواختش / بپرسید و بر تخت بنشاختش

برآورد رهام راز از نهفت / پیام فریبرز با او بگفت

چنین گفت پیران برهام گرد / که این جنگ را خرد نتوان شمرد

شما را بد این پیش دستی بجنگ / ندیدیم با طوس رای و درنگ

بمرز اندر آمد چو گرگ سترگ / همی کشت بی‌باک خرد و بزرگ

چه مایه بکشت و چه مایه ببرد / بدو نیک این مرز یکسان شمرد

مکافات این بد کنون یافتند / اگر چند با کینه بشتافتند

کنون گر تویی پهلوان سپاه / چنانچون ترا باید از من بخواه

گر ایدونک یک ماه خواهی درنگ / ز لشکر نیاید سواری بجنگ

وگر جنگ جویی منم برکنار / بیارای و برکش صف کارزار

چو یک مه بدین آرزو بشمرید / که از مرز توران‌زمین بگذرید

برانید لشکر سوی مرز خویش / ببینید یکسر همه ارز خویش

وگرنه بجنگ اندر آرید چنگ / مخواهید زین پس زمان و درنگ

یکی خلعت آراست رهام را / چنانچون بود درخور نام را

بنزد فریبرز رهام گرد / بیاورد نامه چنانچون ببرد

فریبرز چون یافت روز درنگ / بهر سو بیازید چون شیرچنگ

سر بدره‌ها را گشادن گرفت / نهاده همه رای دادن گرفت

کشیدند و لشکر بیاراستند / ز هر چیز لختی بپیراستند

چو آمد سر ماه هنگام جنگ / ز پیمان بگشتند و از نام و ننگ

خروشی برآمد ز هر دو سپاه / برفتند یکسر سوی رزمگاه

ز بس ناله بوق و هندی درای / همی آسمان اندر آمد ز جای

هم از یال اسپان و دست و عنان / ز گوپال و تیغ و کمان و سنان

تو گفتی جهان دام نر اژدهاست / وگر آسمان بر زمین گشت راست

نبد پشه را روزگار گذر / ز بس گرز و تیغ و سنان و سپر

سوی میمنه گیو گودرز بود / رد و موبد و مهتر مرز بود

سوی میسره اشکش تیزچنگ / که دریای خون راند هنگام جنگ

یلان با فریبرز کاوس شاه / درفش از پس پشت در قلبگاه

فریبرز با لشکر خویش گفت / که ما را هنرها شد اندر نهفت

یک امروز چون شیر جنگ آوریم / جهان بر بداندیش تنگ آوریم

کزین ننگ تا جاودان بر سپاه / بخندند همی گرز و رومی کلاه

یکی تیرباران بکردند سخت / چو باد خزانی که ریزد درخت

تو گفتی هوا پر کرگس شدست / زمین از پی پیل پامس شدست

نبد بر هوا مرغ را جایگاه / ز تیر و ز گرز و ز گرد سپاه

درفشیدن تیغ الماس گون / بکردار آتش بگرد اندرون

تو گفتی زمین روی زنگی شدست / ستاره دل پیل جنگی شدست

ز بس نیزه و گرز و شمشیر تیز / برآمد همی از جهان رستخیز

ز قلب سپه گیو شد پیش صف / خروشان و بر لب برآورده کف

ابا نامداران گودرزیان / کزیشان بدی راه سود و زیان

بتیغ و بنیزه برآویختند / همی ز آهن آتش فرو ریختند

چو شد رزم گودرز و پیران درشت / چو نهصد تن از تخم پیران بکشت

چو دیدند لهاک و فرشیدورد / کزان لشکر گشن برخاست گرد

یکی حمله بردند برسوی گیو / بران گرزداران و شیران نیو

ببارید تیر از کمان سران / بران نامداران جوشن‌وران

چنان شد که کس روی کشور ندید / ز بس کشتگان شد زمین ناپدید

یکی پشت بر دیگری برنگاشت / نه بگذاشت آن جایگه را که داشت

چنین گفت هومان به فرشیدورد / که با قلبگه جست باید نبرد

فریبرز باید کزان قلبگاه / گریزان بیاید ز پشت سپاه

پس آسان بود جنگ با میمنه / بچنگ آید آن رزمگاه و بنه

برفتند پس تا بقلب سپاه / بجنگ فریبرز کاوس شاه

ز هومان گریزان بشد پهلوان / شکست اندر آمد برزم گوان

بدادند گردنکشان جای خویش / نبودند گستاخ با رای خویش

یکایک بدشمن سپردند جای / ز گردان ایران نبد کس بپای

بماندند بر جای کوس و درفش / ز پیکارشان دیده‌ها شد بنفش

دلیران بدشمن نمودند پشت / ازان کارزار انده آمد بمشت

نگون گشته کوس و درفش و سنان / نبود ایچ پیدا رکیب از عنان

چو دشمن ز هر سو بانبوه شد / فریبرز بر دامن کوه شد

برفتند ز ایرانیان هرک زیست / بران زندگانی بباید گریست

همی بود بر جای گودرز و گیو / ز لشکر بسی نامبردار نیو

چو گودرز کشواد بر قلبگاه / درفش فریبرز کاوس شاه

ندید و یلان سپه را ندید / بکردار آتش دلش بردمید

عنان کرد پیچان براه گریز / برآمد ز گودرزیان رستخیز

بدو گفت گیو ای سپهدار پیر / بسی دیده‌ای گرز و گوپال و تیر

اگر تو ز پیران بخواهی گریخت / بباید بسر بر مرا خاک ریخت

نماند کسی زنده اندر جهان / دلیران و کارآزموده مهان

ز مردن مرا و ترا چاره نیست / درنگی تر از مرگ پتیاره نیست

چو پیش آمد این روزگار درشت / ترا روی بینند بهتر که پشت

بپیچیم زین جایگه سوی جنگ / نیاریم بر خاک کشواد ننگ

ز دانا تو نشنیدی آن داستان / که برگوید از گفتهٔ باستان

که گر دو برادر نهد پشت پشت / تن کوه را سنگ ماند بمشت

تو باشی و هفتاد جنگی پسر / ز دوده ستوده بسی نامور

بخنجر دل دشمنان بشکنیم / وگر کوه باشد ز بن برکنیم

چو گودرز بشنید گفتار گیو / بدید آن سر و ترگ بیدار نیو

پشیمان شد از دانش و رای خویش / بیفشارد بر جایگه پای خویش

گرازه برون آمد و گستهم / ابا برته و زنگهٔ یل بهم

بخوردند سوگندهای گران / که پیمان شکستن نبود اندران

کزین رزمگه برنتابیم روی / گر از گرز خون اندر آید بجوی

وزان جایگه ران بیفشاردند / برزم اندرون گرز بگذاردند

ز هر سو سپه بیکران کشته شد / زمانه همی بر بدی گشته شد

به بیژن چنین گفت گودرز پیر / کز ایدر برو زود برسان تیر

بسوی فریبرز برکش عنان / بپیش من آر اختر کاویان

مگر خود فریبرز با آن درفش / بیاید کند روی دشمن بنفش

چو بشنید بیژن برانگیخت اسپ / بیامد بکردار آذرگشسپ

بنزد فریبرز و با او بگفت / که ایدر چه داری سپه در نهفت

عنان را چو گردان یکی برگرای / برین کوه سر بر فزون زین مپای

اگر تو نیایی مرا ده درفش / سواران و این تیغهای بنفش

چو بیژن سخن با فریبرز گفت / نکرد او خرد با دل خویش جفت

یکی بانگ برزد به بیژن که رو / که در کار تندی و در جنگ نو

مرا شاه داد این درفش و سپاه / همین پهلوانی و تخت و کلاه

درفش از در بیژن گیو نیست / نه اندر جهان سربسر نیو نیست

یکی تیغ بگرفت بیژن بنفش / بزد ناگهان بر میان درفش

بدو نیمه کرد اختر کاویان / یکی نیمه برداشت گرد از میان

بیامد که آرد بنزد سپاه / چو ترکان بدیدند اختر براه

یکی شیردل لشکری جنگجوی / همه سوی بیژن نهادند روی

کشیدند گوپال و تیغ بنفش / به پیکار آن کاویانی درفش

چنین گفت هومان که آن اخترست / که نیروی ایران بدو اندر است

درفش بنفش ار بچنگ آوریم / جهان جمله بر شاه تنگ آوریم

کمان را بزه کرد بیژن چو گرد / بریشان یکی تیرباران بکرد

سپه یکسر از تیر او دور شد / همی گرگ درنده را سور شد

بگفتند با گیو و با گستهم / سواران که بودند با او بهم

که مان رفت باید بتوران سپاه / ربودن ازیشان همی تاج و گاه

ز گردان ایران دلاور سران / برفتند بسیار نیزه‌وران

بکشتند زیشان فراوان سوار / بیامد ز ره بیژن نامدار

سپاه اندر آمد بگرد درفش / هوا شد ز گرد سواران بنفش

دگر باره از جای برخاستند / بران دشت رزمی نو آراستند

به پیش سپه کشته شد ریونیز / که کاوس را بد چو جان عزیز

یکی تاجور شاه کهتر پسر / نیاز فریبرز و جان پدر

سر و تاج او اندر آمد بخاک / بسی نامور جامه کردند چاک

ازان پس خروشی برآورد گیو / که ای نامداران و گردان نیو

چنویی نبود اندرین رزمگاه / جوان و سرافراز و فرزند شاه

نبیره جهاندار کاوس پیر / سه تن کشته شد زار بر خیره خیر

فرود سیاوش چون ریونیز / بگیتی فزون زین شگفتی چه چیز

اگر تاج آن نارسیده جوان / بدشمن رسد شرم دارد روان

اگر من بجنبم ازین رزمگاه / شکست اندر آید بایران سپاه

نباید که آن افسر شهریار / بترکان رسد در صف کارزار

فزاید بر این ننگها ننگ نیز / ازین افسر و کشتن ریو نیز

چنان بد که بشنید آواز گیو / سپهبد سرافراز پیران نیو

برامد بنوی یکی کارزار / ز لشکر بران افسر نامدار

فراوان ز هر سو سپه کشته شد / سربخت گردنکشان گشته شد

برآویخت چون شیر بهرام گرد / بنیزه بریشان یکی حمله برد

بنوک سنان تاج را برگرفت / دو لشکر بدو مانده اندر شگفت

همی بود زان گونه تا تیره گشت / همی دیده از تیرگی خیره گشت

چنین هر زمانی برآشوفتند / همی بر سر یکدگر کوفتند

ز گودرزیان هشت تن زنده بود / بران رزمگه دیگر افگنده بود

هم از تخمهٔ گیو چون بیست و پنج / که بودند زیبای دیهیم و گنج

هم از تخم کاوس هفتاد مرد / سواران و شیران روز نبرد

جز از ریونیز آن سر تاجدار / سزد گر نیاید کسی در شمار

چو سیصد تن از تخم افراسیاب / کجا بختشان اندر آمد بخواب

ز خویشان پیران چو نهصد سوار / کم آمد برین روز در کارزار

همان دست پیران بد و روز اوی / ازان اختر گیتی‌افروز اوی

نبد روز پیکار ایرانیان / ازان جنگ جستن سرآمد زمان

از آوردگه روی برگاشتند / همی خستگان خوار بگذاشتند

بدانگه کجا بخت برگشته بود / دمان بارهٔ گستهم کشته بود

پیاده همی رفت نیزه بدست / ابا جوشن و خود برسان مست

چو بیژن بگستهم نزدیک شد / شب آمد همی روز تاریک شد

بدو گفت هین برنشین از پسم / گرامی‌تر از تو نباشد کسم

نشستند هر دو بران بارگی / چو خورشید شد تیره یکبارگی

همه سوی آن دامن کوهسار / گریزان برفتند برگشته کار

سواران ترکان همه شاددل / ز رنج و ز غم گشته آزاددل

بلشکرگه خویش بازآمدند / گرازنده و بزم ساز آمدند

ز گردان ایران برآمد خروش / همی کر شد از نالهٔ کوس گوش

دوان رفت بهرام پیش پدر / که ای پهلوان یلان سربسر

بدانگه که آن تاج برداشتم / بنیزه بابراندر افراشتم

یکی تازیانه ز من گم شدست / چو گیرند بی‌مایه ترکان بدست

ببهرام بر چند باشد فسوس / جهان پیش چشمم شود آبنوس

نبشته بران چرم نام منست / سپهدار پیران بگیرد بدست

شوم تیز و تازانه بازآورم / اگر چند رنج دراز آورم

مرا این ز اختر بد آید همی / که نامم بخاک اندر آید همی

بدو گفت گودرز پیر ای پسر / همی بخت خویش اندر آری بسر

ز بهر یکی چوب بسته دوال / شوی در دم اختر شوم فال

چنین گفت بهرام جنگی که من / نیم بهتر از دوده و انجمن

بجایی توان مرد کاید زمان / بکژی چرا برد باید گمان

بدو گفت گیو ای برادر مشو / فراوان مرا تازیانه‌ست نو

یکی شوشهٔ زر بسیم اندر است / دو شیبش ز خوشاب وز گوهرست

فرنگیس چون گنج بگشاد سر / مرا داد چندان سلیح و کمر

من آن درع و تازانه برداشتم / بتوران دگر خوار بگذاشتم

یکی نیز بخشید کاوس شاه / ز زر وز گوهر چو تابنده ماه

دگر پنج دارم همه زرنگار / برو بافته گوهر شاهوار

ترا بخشم این هفت ز ایدر مرو / یکی جنگ خیره میارای نو

چنین گفت با گیو بهرام گرد / که این ننگ را خرد نتوان شمرد

شما را ز رنگ و نگارست گفت / مرا آنک شد نام با ننگ جفت

گر ایدونک تازانه بازآورم / وگر سر ز گوشش بگاز آورم

بر او رای یزدان دگرگونه بود / همان گردش بخت وارونه بود

هرانگه که بخت اندر آید بخواب / ترا گفت دانا نیاید صواب

بزد اسپ و آمد بران رزمگاه / درخشان شده روی گیتی ز ماه

همی زار بگریست بر کشتگان / بران داغ دل بخت‌برگشتگان

تن ریونیز اندران خون و خاک / شده غرق و خفتان برو چاک چاک

همی زار بگریست بهرام شیر / که زار ای جوان سوار دلیر

چو تو کشته اکنون چه یک مشت خاک / بزرگان بایوان تو اندر مغاک

بران کشتگان بر یکایک بگشت / که بودند افگنده بر پهن‌دشت

ازان نامداران یکی خسته بود / بشمشیر ازیشان بجان رسته بود

همی بازدانست بهرام را / بنالید و پرسید زو نام را

بدو گفت کای شیر من زنده‌ام / بر کشتگان خوار افگنده‌ام

سه روزست تا نان و آب آرزوست / مرا بر یکی جامه خواب آرزوست

بشد تیز بهرام تا پیش اوی / بدل مهربان و بتن خویش اوی

برو گشت گریان و رخ را بخست / بدرید پیراهن او را ببست

بدو گفت مندیش کز خستگیست / تبه بودن این ز نابستگیست

چو بستم کنون سوی لشکر شوی / وزین خستگی زود بهتر شوی

یکی تازیانه بدین رزمگاه / ز من گم شدست از پی تاج شاه

چو آن بازیابم بیایم برت / رسانم بزودی سوی لشکرت

وزانجا سوی قلب لشکر شتافت / همی جست تا تازیانه بیافت

میان تل کشتگان اندرون / برآمیخته خاک بسیار و خون

فرود آمد از باره آن برگرفت / وزانجا خروشیدن اندر گرفت

خروش دم مادیان یافت اسپ / بجوشید برسان آذرگشسپ

سوی مادیان روی بنهاد تفت / غمی گشت بهرام و از پس برفت

همی شد دمان تا رسید اندروی / ز ترگ و ز خفتان پر از آب روی

چو بگرفت هم در زمان برنشست / یکی تیغ هندی گرفته بدست

چو بفشارد ران هیچ نگذارد پی / سوار و تن باره پرخاک و خوی

چنان تنگدل شد بیکبارگی / که شمشیر زد بر پی بارگی

وزان جایگه تا بدین رزمگاه / پیاده بپیمود چون باد راه

سراسر همه دشت پرکشته دید / زمین چون گل و ارغوان کشته دید

همی گفت کاکنون چه سازیم روی / بر این دشت بی‌بارگی راه‌جوی

ازو سرکشان آگهی یافتند / سواری صد از قلب بشتافتند

که او را بگیرند زان رزمگاه / برندش بر پهلوان سپاه

کمان را بزه کرد بهرام شیر / ببارید تیر از کمان دلیر

چو تیری یکی در کمان راندی / بپیرامنش کس کجا ماندی

ازیشان فراوان بخست و بکشت / پیاده نپیچید و ننمود پشت

سواران همه بازگشتند ازوی / بنزدیک پیران نهادند روی

چو لشکر ز بهرام شد ناپدید / ز هر سو بسی تیر گرد آورید

چو لشکر بیامد بر پهلوان / بگفتند با او سراسر گوان

فراوان سخن رفت زان رزمساز / ز پیکار او آشکارا و راز

بگفتند کاینت هژبر دلیر / پیاده نگردد خود از جنگ سیر

بپرسید پیران که این مرد کیست / ازان نامداران ورانام چیست

یکی گفت بهرام شیراوژن است / که لشکر سراسر بدو روشن است

برویین چنین گفت پیران که خیز / که بهرام را نیست جای گریز

مگر زنده او را بچنگ آوری / زمانه براساید از داوری

ز لشکر کسی را که باید ببر / کجا نامدارست و پرخاشخر

چو بشنید رویین بیامد دمان / نبودش بس اندیشهٔ بدگمان

بر تیر بنشست بهرام شیر / نهاده سپر بر سر و چرخ زیر

یکی تیرباران برویین بکرد / که شد ماه تابنده چون لاژورد

چو رویین پیران ز تیرش بخست / یلان را همه کند شد پای و دست

بسستی بر پهلوان آمدند / پر از درد و تیره‌روان آمدند

که هرگز چنین یک پیاده بجنگ / ز دریا ندیدیم جنگی نهنگ

چو بشنید پیران غمی گشت سخت / بلرزید برسان برگ درخت

نشست از بر بارهٔ تند تاز / همی رفت با او بسی رزمساز

بیامد بدو گفت کای نامدار / پیاده چرا ساختی کارزار

نه تو با سیاوش بتوران بدی / همانا بپرخاش و سوران بدی

مرا با تو نان و نمک خوردن است / نشستن همان مهر پروردن است

نباید که با این نژاد و گهر / بدین شیرمردی و چندین هنر

ز بالا بخاک اندر آید سرت / بسوزد دل مهربان مادرت

بیا تا بسازیم سوگند و بند / براهی که آید دلت را پسند

ازان پس یکی با تو خویشی کنیم / چو خویشی بود رای بیشی کنیم

پیاده تو با لشکری نامدار / نتابی مخور باتنت زینهار

بدو گفت بهرام کای پهلوان / خردمند و بیناو روشن‌روان

مرا حاجت از تو یکی بارگیست / وگر نه مرا جنگ یکبارگیست

بدو گفت پیران که ای نامجوی / ندانی که این رای را نیست روی

ترا این به آید که گفتم سخن / دلیری و بر خیره تندی مکن

ببین تا سواران آن انجمن / نهند این چنین ننگ بر خویشتن

که چندین تن از تخمهٔ مهتران / ز دیهیم داران و کنداوران

ز پیکار تو کشته و خسته شد / چنین رزم ناگاه پیوسته شد

که جوید گذر سوی ایران کنون / مگر آنک جوشد ورا مغز و خون

اگر نیستی رنج افراسیاب / که گردد سرش زین سخن پرشتاب

ترا بارگی دادمی ای جوان / بدان تات بردی بر پهلوان

برفت او و آمد ز لشکر تژاو / سواری که بودیش با شیر تاو

ز پیران بپرسید و پیران بگفت / که بهرام را از یلان نیست جفت

بمهرش بدادم بسی پند خوب / نمودم بدو راه و پیوند خوب

سخن را نبد بر دلش هیچ راه / همی راه جوید بایران سپاه

بپیران چنین گفت جنگی تژاو / که با مهر جان ترا نیست تاو

شوم گر پیاده بچنگ آرمش / سر اندر زمان زیر سنگ آرمش

بیامد شتابان بدان رزمگاه / کجا بود بهرام یل بی‌سپاه

چو بهرام را دید نیزه بدست / یکی برخروشید چون پیل مست

بدو گفت ازین لشکر نامدار / پیاده یکی مرد و چندین سوار

بایران گرازید خواهی همی / سرت برفرازید خواهی همی

سران را سپردی سر اندر زمان / گه آمد که بر تو سرآید زمان

پس آنگه بفرمود کاندر نهید / بتیر و بگرز و بژوپین دهید

برو انجمن شد یکی لشکری / هرانکس که بد از دلیران سری

کمان را بزه کرد بهرام گرد / بتیر از هوا روشنایی ببرد

چو تیر اسپری شد سوی نیزه گشت / چو دریای خون شد همه کوه و دشت

چو نیزه قلم شد بگرز و بتیغ / همی خون چکانید بر تیره میغ

چو رزمش برین گونه پیوسته شد / بتیرش دلاور بسی خسته شد

چو بهرام یل گشت بی‌توش و تاو / پس پشت او اندر آمد تژاو

یکی تیغ زد بر سر کتف اوی / که شیر اندر آمد ز بالا بروی

جدا شد ز تن دست خنجرگزار / فروماند از رزم و برگشت کار

تژاو ستمگاره را دل بسوخت / بکردار آتش رخش برفروخت

بپیچید ازو روی پر درد و شرم / بجوش آمدش در جگر خون گرم

چو خورشید تابنده بنمود پشت / دل گیو گشت از برادر درشت

ببیژن چنین گفت کای رهنمای / برادر نیامد همی باز جای

بباید شدن تا وراکار چیست / نباید که بر رفته باید گریست

دلیران برفتند هر دو چو گرد / بدان جای پرخاش و ننگ و نبرد

بدیدار بهرامشان بد نیاز / همی خسته و کشته جستند باز

همه دشت پرخسته و کشته بود / جهانی بخون اندر آغشته بود

دلیران چو بهرام را یافتند / پر از آب و خون دیده بشتافتند

بخاک و بخون اندر افگنده خوار / فتاده ازو دست و برگشته کار

همی ریخت آب از بر چهراوی / پر از خون دو تن دیده از مهر اوی

چو بازآمدش هوش بگشاد چشم / تنش پر ز خون بود و دل پر ز خشم

چنین گفت با گیو کای نامجوی / مرا چون بپوشی بتابوت روی

تو کین برادر بخواه از تژاو / ندارد مگر گاو با شیر تاو

مرا دید پیران ویسه نخست / که با من بدش روزگاری نشست

همه نامداران و گردان چین / بجستند با من بغاز کین

تن من تژاو جفاپیشه خست / نکرد ایچ یاد از نژاد و نشست

چو بهرام گرد این سخن یاد کرد / ببارید گیو از مژه آب زرد

بدادار دارنده سوگند خورد / بروز سپید و شب لاژورد

که جز ترگ رومی نبیند سرم / مگر کین بهرام بازآورم

پر از درد و پر کین بزین برنشست / یکی تیغ هندی گرفته بدست

بدانگه که شد روی گیتی سیاه / تژاو از طلایه برآمد براه

چو از دور گیو دلیرش بدید / عنان را بپیچید و دم درکشید

چو دانست کز لشکر اندر گذشت / ز گردان و گردنکشان دور گشت

سوی او بیفکند پیچان کمند / میان تژاو اندر آمد به بند

بران اندر آورد و برگشت زود / پس آسانش از پشت زین در ربود

بخاک اندر افگند خوار و نژند / فرود آمد و دست کردش به بند

نشست از بر اسپ و او را کشان / پس اندر همی برد چون بیهشان

چنین گفت با او بخواهش تژاو / که با من نماند ای دلیر ایچ تاو

چه کردم کزین بی‌شمار انجمن / شب تیره دوزخ نمودی بمن

بزد بر سرش تازیانه دویست / بدو گفت کین جای گفتار نیست

ندانی همی ای بد شور بخت / که در باغ کین تازه کشتی درخت

که بالاش با چرخ همبر بود / تنش خون خورد بار او سر بود

شکار تو بهرام باید بجنگ / ببینی کنون زخم کام نهنگ

چنین گفت با گیو جنگی تژاو / که تو چون عقابی و من چون چکاو

ز بهرام بر بد نبردم گمان / نه او را بدست من آمد زمان

که من چون رسیدم سواران چین / ورا کشته بودند بر دشت کین

بران بد که بهرام بیجان شدست / ز دردش دل گیو پیچان شدست

کشانش بیارد گیو دلیر / بپیش جگر خسته بهرام شیر

بدو گفت کاینک سر بی‌وفا / مکافات سازم جفا را جفا

سپاس از جهان‌آفرین کردگار / که چندان زمان دیدم از روزگار

که تیره‌روان بداندیش تو / بپردازم اکنون من از پیش تو

همی کرد خواهش بریشان تژاو / همی خواست از کشتن خویش تاو

همی گفت ار ایدونک این کار بود / سر من بخنجر بریدن چه سود

یکی بنده باشم روان ترا / پرستش کنم گوربان ترا

چنین گفت با گیو بهرام شیر / که ای نامور نامدار دلیر

گر ایدونک از وی بمن بد رسید / همان روز مرگش نباید چشید

سر پر گناهش روان داد من / بمان تا کند در جهان یاد من

برادر چو بهرام را خسته دید / تژاو جفا پیشه را بسته دید

خروشید و بگرفت ریش تژاو / بریدش سر از تن بسان چکاو

دل گیو زان پس بریشان بسوخت / روانش ز غم آتشی برفروخت

خروشی برآورد کاندر جهان / که دید این شگفت آشکار و نهان

که گر من کشم ور کشی پیش من / برادر بود گر کسی خویش من

بگفت این و بهرام یل جان بداد / جهان را چنین است ساز ونهاد

عنان بزرگی هرآنکو بجست / نخستین بباید بخون دست شست

اگر خود کشد گر کشندش بدرد / بگرد جهان تا توانی مگرد

خروشان بر اسپ تژاوش ببست / به بیژن سپرد آنگهی برنشست

بیاوردش از جایگاه تژاو / بنزدیک ایران دلش پر ز تاو

چو شد دور زان جایگاه نبرد / بکردار ایوان یکی دخمه کرد

بیاگند مغزش بمشک و عبیر / تنش را بپوشید چینی حریر

برآیین شاهانش بر تخت عاج / بخوابید و آویخت بر سرش تاج

سر دخمه کردند سرخ و کبود / تو گفتی که بهرام هرگز نبود

شد آن لشکر نامور سوگوار / ز بهرام وز گردش روزگار

چو برزد سر از کوه تابنده شید / برآمد سر تاج روز سپید

سپاه پراگنده گردآمدند / همی هر کسی داستانها زدند

که چندین ز ایرانیان کشته شد / سربخت سالار برگشته شد

چنین چیره دست ترکان بجنگ / سپه را کنون نیست جای درنگ

بر شاه باید شدن بی‌گمان / ببینیم تا بر چه گردد زمان

اگر شاه را دل پر از جنگ نیست / مرا و تو را جای آهنگ نیست

پسر بی‌پدر شد پدر بی‌پسر / بشد کشته و زنده خسته جگر

اگر جنگ فرمان دهد شهریار / بسازد یکی لشکر نامدار

بیاییم و دلها پر از کین و جنگ / کنیم این جهان بر بداندیش تنگ

برین رای زان مرز گشتند باز / همه دل پر از خون و جان پر گداز

برادر ز خون برادر به درد / زبانشان ز خویشان پر از یاد کرد

برفتند یکسر سوی کاسه رود / روانشان ازان کشتگان پر درود

طلایه بیامد بپیش سپاه / کسی را ندید اندران جایگاه

بپیران فرستاد زود آگهی / کز ایرانیان گشت گیتی تهی

چو بشنید پیران هم اندر زمان / بهر سو فرستاد کارآگهان

چو برگشتن مهتران شد درست / سپهبد روان را ز انده بشست

بیامد بشبگیر خود با سپاه / همی گشت بر گرد آن رزمگاه

همه کوه و هم دشت و هامون و راغ / سراپرده و خیمه بد همچو باغ

بلشکر ببخشید خود برگرفت / ز کار جهان مانده اندر شگفت

که روزی فرازست و روزی نشیب / گهی شاد دارد گهی با نهیب

همان به که با جام مانیم روز / همی بگذرانیم روزی بروز

بدان آگهی نزد افراسیاب / هیونی برافگند هنگام خواب

سپهبد بدان آگهی شاد شد / ز تیمار و درددل آزاد شد

همه لشکرش گشته روشن‌روان / ببستند آیین ره پهلوان

همه جامهٔ زینت آویختند / درم بر سر او همی ریختند

چو آمد بنزدیکی شهر شاه / سپهبد پذیره شدش با سپاه

برو آفرین کرد و بسیار گفت / که از پهلوانان ترا نیست جفت

دو هفته ز ایوان افراسیاب / همی بر شد آواز چنگ و رباب

سیم هفته پیران چنان کرد رای / که با شادمانی شود باز جای

یکی خلعت آراست افراسیاب / که گر برشماری بگیرد شتاب

ز دینار وز گوهر شاهوار / ز زرین کمرهای گوهرنگار

از اسپان تازی بزرین ستام / ز شمشیر هندی بزرین نیام

یکی تخت پرمایه از عاج و ساج / ز پیروزه مهد و ز بیجاده تاج

پرستار چینی و رومی غلام / پر از مشک و عنبر دو پیروزه جام

بنزدیک پیران فرستاد چیز / ازان پس بسی پندها داد نیز

که با موبدان باش و بیدار باش / سپه را ز دشمن نگهدار باش

نگه کن خردمند کارآگهان / بهرجای بفرست گرد جهان

که کیخسرو امروز با خواستست / بداد و دهش گیتی آراستست

نژاد و بزرگی و تخت و کلاه / چو شد گرد ازین بیش چیزی مخواه

ز برگشتن دشمن ایمن مشو / زمان تا زمان آگهی خواه نو

بجایی که رستم بود پهلوان / تو ایمن بخسپی بپیچد روان

پذیرفت پیران همه پند اوی / که سالار او بود و پیوند اوی

سپهدار پیران و آن انجمن / نهادند سر سوی راه ختن

بپای آمد این داستان فرود / کنون رزم کاموس باید سرود