فردوسی › بخش ۱۰| ” میراث‌دار ادب پارسی “

چوگودرز وچون رستم پهلوان / بکردند رنجه برین بر روان

ازان پس کجا شد بهاماوران / ببستند پایش ببند گران

کس آهنگ این تخت شاهی نکرد / جز از گرم و تیمار ایشان نخورد

چوگفتند با رستم ایرانیان / که هستی تو زیبای تخت کیان

یکی بانگ برزد برآنکس که گفت / که با دخمهٔ تنگ باشید جفت

که باشاه باشد کجا پهلوان / نشستند بیین وروشن روان

مرا تخت زر باید و بسته شاه / مباد این گمان ومباد این کلاه

گزین کرد زایران ده ودوهزار / جهانگیر وبرگستوانور سوار

رهانید ازبند کاوس را / همان گیو و گودرز وهم طوس را

همان شاه پیروز چون کشته شد / بایرانیان کار برگشته شد

دلاور شد از کار آن خوشنوار / برام بنشست برتخت ناز

چو فرزند قارن بشد سوفزای / که آورد گاه مهی بازجای

ز پیروزی او چو آمد نشان / ز ایران برفتند گردنکشان

که بروی بشاهی کنند آفرین / شود کهتری شهریار زمین

بایرانیان گفت کین ناسزاست / بزرگی وتاج ازپی پادشاست

قباد ارچه خردست گردد بزرگ / نیاریم دربیشهٔ شیرگرگ

چوخواهی که شاهی کنی بی‌نژاد / همه دوده را داد خواهی بباد

قباد آن زمان چون بمردی رسید / سرسوفزای از درتاج دید

به گفتار بدگوهرانش بکشت / کجا بود درپادشاهیش پشت

وزان پس ببستند پای قباد / دلاور سواری گوی کی نژاد

بزرمهر دادش یکی پرهنر / که کین پدربازخواهد مگر

نگه کرد زرمهر کس راندید / که با تاج برتخت شاهی سزید

چوبرشاه افگند زرمهر مهر / بروآفرین خواند گردان سپهر

ازو بند برداشت تاکار خویش / بجوید کند تیز بازار خویش

کس ازبندگان تاج هرگز نجست / وگر چند بودی نژادش درست

زترکان یکی نامور ساوه‌شاه / بیامد که جوید نگین وکلاه

چنان خواست روشن جهان آفرین / که اونیست گردد به ایران زمین

تو را آرزو تخت شاهنشهی / چراکرد زان پس که بودی رهی

همی بر جهاند یلان سینه اسب / که تامن زبهرام پورگشسب

بنودرجهان شهریاری کنم / تن خویش را یادگاری کنم

خردمند شاهی چونوشین روان / بهرمز بدی روز پیری جوان

بزرگان کشور ورا یاورند / اگر یاورانند گر کهترند

به ایران سوارست سیصدهزار / همه پهلوان وهمه نامدار

همه یک بیک شاه را بنده‌اند / بفرمان و رایش سرافگنده‌اند

شهنشاه گیتی تو را برگزید / چنان کز ره نامداران سزید

نیاگانت را همچنین نام داد / بفرجام بر دشمنان کام داد

تو پاداش آن نیکویی بد کنی / چنان داد که بد باتن خودکنی

مکن آز را برخرد پادشا / که دانا نخواند تو را پارسا

اگر من زنم پند مردان دهم / ببسیار سال ازبرادر کهم

مده کارکرد نیاکان بباد / مبادا که پند من آیدت یاد

همه انجمن ماند زودرشگفت / سپهدار لب را بدندان گرفت

بدانست کو راست گوید همی / جز از راه نیکی نجوید همی

یلان سینه گفت ای گرانمایه زن / تو درانجمن رای شاهان مزن

که هرمز بدین چندگه بگذرد / زتخت مهی پهلوان برخورد

زهرمز چنین باشد اندر خبر / برادرت را شاه ایران شمر

بتاج کیی گر ننازد همی / چراخلعت از دوک سازد همی

سخن بس کن ازهرمز ترک زاد / که اندر زمانه مباد آن نژاد

گر از کیقباد اندرآری شمار / برین تخمهٔ بر سالیان صدهزار

که با تاج بودند برتخت زر / سرآمد کنون نام ایشان مبر

ز پرویز خسرو میندیش نیز / کزویاد کردن نیرزد بچیز

بدرگاه او هرک ویژه‌ترند / برادرت راکهتر وچاکرند

چو بهرام گوید بران کهتران / ببندند پایش ببند گران

بدو گردیه گفت کای دیو ساز / همی دیوتان دام سازد براز

مکن برتن وجام ما برستم / که از تو ببینم همی باد و دم

پدر مرزبان بود مارا بری / تو افگندی این جستن تخت پی

چو بهرام را دل بجوش آوری / تبار مرا درخروش آوری

شود رنج این تخمهٔ ما بباد / به گفتار تو کهتر بدنژاد

کنون راهبر باش بهرام را / پرآشوب کن بزم و آرام را

بگفت این وگریان سوی خانه شد / به دل با برادر چو بیگانه شد

همی‌گفت هرکس که این پاک زن / سخن گوی و روشن دل و رای زن

تو گویی که گفتارش از دفترست / بدانش ز جا ماسب نامی ترست

چو بهرام را آن نیامد پسند / همی‌بود ز آواز خواهر نژند

دل تیره اندیشهٔ دیریاب / همی تخت شاهی نمودش بخواب

چنین گفت پس کین سرای سپنج / نیابند جویندگان جز به رنج

بفرمود تا خوان بیاراستند / می و رود و رامشگران خواستند

برامشگری گفت کامروز رود / بیارای با پهلوانی سرود

نخوانیم جز نامهٔ هفتخوان / برین می‌گساریم لختی بخوان

که چون شد برویین دز اسفندیار / چه بازی نمود اندران روزگار

بخوردند بر یاد او چند می / که آباد بادا برو بوم ری

کزان بوم خیزد سپهبد چوتو / فزون آفریناد ایزد چو تو

پراگنده گشتند چون تیره شد / سرمیگساران ز می‌خیره شد

چو برزد سنان آفتاب بلند / شب تیره گشت از درفشش نژند

سپهدار بهرام گرد سترگ / بفرمود تا شد دبیر بزرگ

بخاقان یکی نامه ار تنگ وار / نبشتند پربوی ورنگ ونگار

بپوزش کنان گفت هستم بدرد / دلی پرپشیمانی و باد سرد

ازین پس من آن بوم و مرز تو را / نگه دارم از بهر ارز تو را

اگر بر جهان پاک مهتر شوم / تو را همچو کهتر برادر شوم

توباید که دل را بشویی زکین / نداری جدا بوم ایران ز چین

چوپردخته شد زین دگر ساز کرد / درگنج گرد آمده باز کرد

سپه را درم داد واسب ورهی / نهانی همی‌جست جای مهی

زلشکر یکی پهلوان برگزید / که سالار بوم خراسان سزید

پراندیشه از بلخ شد سوی ری / بخرداد فرخنده درماه دی

همی‌کرد اندیشه دربیش وکم / بفرمود پس تا سرای درم

بسازند وآرایشی نو کنند / درم مهر برنام خسرو کنند

ز بازارگان آنک بد پاک مغز / سخنگوی و اندرخور کار نغز

به مهر آن درمها ببدره درون / بفرمود بردن سوی طیسفون

بیارید پرمایه دیبای روم / که پیکر بریشم بد و زرش بوم

بخرید تا آن درم نزدشاه / برند وکند مهر او را نگاه

فرستاده‌ای خواند با شرم و هوش / دلاور بسان خجسته سروش

یکی نامه بنوشت با باد و دم / سخن گتف هرگونه ازبیش و کم

ز پرموده و لشکر ساوه شاه / ز رزمی کجا کرده بد با سپاه

وزان خلعتی کآمد او را ز شاه / ز مقناع وز دوکدان سیاه

چنین گفت زان پس که هرگز بخواب / نبینم رخ شاه با جاه و آب

هرآنگه که خسرو نشیند بتخت / پسرت آن گرانمایهٔ نیکبخت

بفرمان او کوه هامون کنم / بیابان زدشمن چو جیحون کنم

همی‌خواست تا بردرشهریار / سرآرد مگر بی‌گنه روزگار

همی‌یادکرد این به نامه درون / فرستاده آمد سوی طیسفون

ببازارگان گفت مهر درم / چو هرمزد بیند بپیچد زغم

چو خسرو نباشد ورا یاروپشت / ببیند ز من روزگار درشت

چو آزرمها بر زمین برزنم / همی بیخ ساسان زبن برکنم

نه آن تخمهٔ را کرد یزدان زمین / گه آمد برخیزد آن آفرین

بیامد فرستادهٔ نیک پی / ببغداد با نامداران ری

چونامه به نزدیک هرمز رسید / رخش گشت زان نامه چون شنبلید

پس آگاهی آمد ز مهر درم / یکایک بران غم بیفزود غم

بپیچید و شد بر پسر بدگمان / بگفت این به آیین گشسب آن زمان

که خسرو بمردی بجایی رسید / که از ما همی سر بخواهد کشید

درم را همی مهر سازد بنیز / سبک داشتن بیشتر زین چه چیز

به پاسخ چنین گفت آیین گشسب / که بی‌تو مبیناد میدان و اسب

بدو گفت هرمز که درناگهان / مر این شوخ را گم کنم ازجهان

نهانی یکی مرد راخواندند / شب تیره با شاه بنشاندند

بدو گفت هرمزد فرمان گزین / ز خسرو بپرداز روی زمین

چنین داد پاسخ که ایدون کنم / به افسون ز دل مهر بیرون کنم

کنون زهر فرماید از گنج شاه / چو او مست گردد شبان سیاه

کنم زهر با می‌بجام اندرون / ازان به کجا دست یازم به خون

ازین ساختن حاجب آگاه شد / برو خواب وآرام کوتاه شد

بیامد دوان پیش خسرو بگفت / همه رازها برگشاد ازنهفت

چوبشنید خسروکه شاه جهان / همی‌کشتن او سگالد نهان

شب تیره از طیسفون درکشید / توگفتی که گشت از جهان ناپدید

نداد آن سر پر بها رایگان / همی‌تاخت تا آذر ابادگان

چو آگاهی آمد بهرمهتری / که بد مرزبان و سرکشوری

که خسرو بیازرد از شهریار / برفتست با خوار مایه سوار

بپرسش گرفتند گردنکشان / بجایی که بود از گرامی نشان

چو بادان پیروز و چون شیر زیل / که با داد بودند و با زور پیل

چو شیران و وستوی یزدان پرست / ز عمان چو خنجست و چون پیل مست

ز کرمان چو بیورد گرد و سوار / ز شیران چون سام اسفندیار

یکایک بخسرو نهادند روی / سپاه و سپهبد همه شاهجوی

همی‌گفت هرکس که ای پور شاه / تو را زیبد این تاج و تخت وکلاه

از ایران و از دشت نیزه وران / ز خنجر گزاران و جنگی سران

نگر تا نداری هراس از گزند / بزی شاد و آرام و دل ارجمند

زمانی بنخچیر تازیم اسب / زمانی نوان پیش آذر کشسب

برسم نیاکان نیایش کنیم / روان را به یزدان نمایش کنیم

گراز شهر ایران چو سیصد هزار / گزند تو را بر نشیند سوار

همه پیش تو تن بکشتن دهیم / سپاسی بران کشتگان برنهیم

بدیشان چنین گفت خسرو که من / پرازبیمم از شاه و آن انجمن

اگرپیش آذر گشسب این سران / بیایند و سوگندهای گران

خورند و مرا یکسر ایمن کنند / که پیمان من زان سپس نشکنند

بباشم بدین مرز با ایمنی / نترسم ز پیکار آهرمنی

یلان چون شنیدند گفتار اوی / همه سوی آذر نهادند روی

بخوردند سوگند زان سان که خواست / که مهرتو با دیده داریم راست

چوایمن شد از نامداران نهان / ز هر سو برافگند کارآگهان

بفرمان خسرو سواران دلیر / بدرگاه رفتند برسان شیر

که تا از گریزش چه گوید پدر / مگر چارهٔ نو بسازد دگر

چوبشنید هرمز که خسرو برفت / هم اندر زمان کس فرستاد تفت

چوگستهم و بندوی را کرد بند / به زندان فرستاد ناسودمند

کجا هردو خالان خسرو بدند / بمردانگی در جهان نو بدند

جزین هرک بودند خویشان اوی / به زندان کشیدند با گفت وگوی

به آیین گشسب آن زمان شاه گفت / که از رای دوریم و با باد جفت

چو او شد چه سازیم بهرام را / چنان بندهٔ خرد و بدکام را

شد آیین گشسب اندران چاره جوی / که آن کار را چون دهد رنگ وبوی

بدو گفت کای شاه گردن فراز / سخنهای بهرام چون شد دراز

همه خون من جوید اندر نهان / نخستین زمن گشت خسته روان

مرا نزد او پای کرده ببند / فرستی مگر باشدت سودمند

بدو گفت شاه این نه کارمنست / که این رای بدگوهر آهرمنست

سپاهی فرستم تو سالار باش / برزم اندرون دست بردار باش

نخستین فرستیش یک رهنمون / بدان تا چه بینی به سرش اندرون

اگر مهتری جوید و تاج و تخت / بپیچد بفرجام ازو روی بخت

وگر همچنین نیز کهتر بود / بفرجامش آرام بهتر بود

ز گیتی یکی بهره او را دهم / کلاه یلانش به سر برنهم

مرا یکسر از کارش آگاه کن / درنگی مکن کارکوتاه کن

همی‌ساخت آیین گشسب این سخن / کجا شاه فرزانه افگند بن

یکی مرد بد بسته از شهر اوی / به زندان شاه اندرون چاره جوی

چوبشنید کیین گشسب سوار / همی‌رفت خواهد سوی کارزار

کسی را ززندان به نزدیک اوی / فرستاد کای مهتر نامجوی

زشهرت یکی مرد زندانیم / نگویم همانا که خود دانیم

مرا گر بخواهی توازشهریار / دوان با توآیم برین کارزار

به پیش تو جان رابکوشم به جنگ / چو یابم رهایی ز زندان تنگ

فرستاد آیین گشسب آن زمان / کسی را بر شاه گیتی دمان

که همشهری من ببند اندرست / به زندان ببیم و گزند اندرست

بمن بخشد او را جهاندار شاه / بدان تاکنون با من آید به راه

بدو گفت شاه آن بد نابکار / به پیش تو درکی کند کارزار

یکی مرد خونریز و بیکار و دزد / بخواهی ز من چشم داری بمزد

ولیکن کنون زین سخن چاره نیست / اگر زو بتر نیز پتیاره نیست

بدو داد مرد بد آمیز را / چنان بدکنش دیو خونریز را

بیاورد آیین گشسب آن سپاه / همی‌راند چون باد لشکر به راه

بدین گونه تا شهر همدان رسید / بجایی که لشکر فرود آورید

بپرسید تا زان گرانمایه شهر / کسی دارد از اختر و فال بهر

بدو گفت هر کس که اخترشناس / بنزد تو آید پذیرد سپاس

یکی پیرزن مایه دار ایدرست / که گویی مگر دیدهٔ اخترست

سخن هرچ گوید نیاید جز آن / بگوید بتموز رنگ خزان

چوبشنید گفتارش آیین گشسب / هم اندر زمان کس فرستاد و اسب

چوآمد بپرسیدش ازکارشاه / وزان کو بیاورد لشکر به راه

بدو گفت ازین پس تو درگوش من / یکی لب بجنبان که تا هوش من

ببستر برآید زتیره تنم / وگر خسته ازخنجر دشمنم

همی‌گفت با پیرزن راز خویش / نهان کرده ازهرکس آواز خویش

میان اندران مرد کو را زشاه / رهانید و با او بیامد به راه

به پیش زن فالگو برگذشت / بمهتر نگه کرد واندر گذشت

بدو پیرزن گفت کین مرد کیست / که از زخم او برتو باید گریست

پسندیده هوش تو بردست اوست / که مه مغز بادش بتن در مه پوست

چوبشنید آیین گشسب این سخن / بیاد آمدش گفت و گوی کهن

که از گفت اخترشناسان شنید / همی‌کرد برخویشتن ناپدید

که هوش تو بر دست همسایه‌ای / یکی دزد و بیکار و بیمایه ای

برآید به راه دراز اندرون / تو زاری کنی او بریزدت خون

یکی نامه بنوشت نزدیک شاه / که این را کجا خواستستم به راه

نبایست کردن ز زندان رها / که این بتر از تخمهٔ اژدها

همی‌گفت شاه این سخن با رهی / رهی را نبد فر شاهنشهی

چوآید بفرمای تا درزمان / ببرد بخنجر سرش بدگمان

نبشت و نهاد از برش مهر خویش / چو شد خشک همسایه را خواند پیش

فراوانش بستود و بخشید چیز / بسی برمنش آفرین کرد نیز

بدو گفت کین نامه اندر نهان / ببرزود نزدیک شاه جهان

چوپاسخ کند زود نزد من آر / نگر تا نباشی بر شهریار

ازو بستد آن نامه مرد جوان / زرفتن پر اندیشه بودش روان

همی‌گفت زندان و بندگران / کشیدم بدم ناچمان و چران

رهانید یزدان ازان سختیم / ازان گرم و تیمار و بدبختیم

کنون باز گردم سوی طیسفون / بجوش آمد اندر تنم مغز وخون

زمانی همی بد بره بر نژند / پس از نامه شاه بگشاد بند

چوآن نامهٔ پهلوان را بخواند / زکار جهان در شگفتی بماند

که این مرد همسایه جانم بخواست / همی‌گفت کین مهتری را سزاست

به خون‌م کنون گر شتاب آمدش / مگر یاد زین بد بخواب آمدش

ببیند کنون رای خون ریختن / بیاساید از رنج و آویختن

پراندیشه دل زره بازگشت / چنان بد که با باد انباز گشت

چو نزدیک آن نامور شد ز راه / کسی را ندید اندران بارگاه

نشسته بخیمه درآیین گشسب / نه کهتر نه یاور نه شمشیر واسب

دلش پرز اندیشه شهریار / نگر تا چه پیش آردش روزگار

چو همسایه آمد بخیمه درون / بدانست کو دست یازد به خون

بشمشیرزد دست خونخوار مرد / جهانجوی چندی برو لابه کرد

بدو گفت کای مرد گم کرده راه / نه من خواستم رفته جانت ز شاه

چنین داد پاسخ که گرخواستی / چه کردم که بدکردن آراستی

بزد گردن مهتر نامدار / سرآمد بدو بزم و هم کارزار

زخیمه بیاورد بیرون سرش / که آگه نبد زان سخن لشکرش

مبادا که تنها بود نامجوی / بویژه که دارد سوی جنگ روی

چو از خون آن کشته بدنام شد / همی‌تاخت تا پیش بهرام شد

بدو گفت اینک سردشمنت / کجا بد سگالیده بد برتنت

که با لشکر آمد همی پیش تو / نبد آگه از رای کم بیش تو

بپرسید بهرام کین مرد کیست / بدین سربگیتی که خواهد گریست

بدو گفت آیین گشسب سوار / که آمد به جنگ از در شهریار

بدو گفت بهرام کین پارسا / بدان رفته بود از در پادشا

که با شاه ما را دهد آشتی / بخواب اندرون سرش برداشتی

تو باد افره یابی اکنون زمن / که بر تو بگریند زار انجمن

بفرمود داری زدن بر درش / نظاره بران لشکر و کشورش

نگون بخت را زنده بردار کرد / دل مرد بدکار بیدار کرد

سواران که آیین گشسب سوار / بیاورده بود از در شهریار

چوکار سپهبد بفرجام شد / زلشکر بسی پیش بهرام شد

بسی نیز نزدیک خسرو شدند / بمردانگی در جهان نو شدند

چنان شد که از بی شبانی رمه / پراگنده گردد به روز دمه

چوآگاهی آمد بر شهریار / ز آیین گشسب آنک بد نامدار

ز تنگی دربار دادن ببست / ندیدش کسی نیز بامی بدست

برآمد ز آرام وز خورد و خواب / همی‌بود با دیدگان پر آب

بدربر سخن رفت چندی ز شاه / که پرده فروهشت از بارگاه

یکی گفت بهرام شد جنگجوی / بتخت بزرگی نهادست روی

دگر گفت خسرو ز آزار شاه / همی سوی ایران گذارد سپاه

بماندند زان کار گردان شگفت / همی هرکسی رای دیگر گرفت

چو در طیسفون برشد این گفتگوی / ازان پادشاهی بشد رنگ وبوی

سربندگان پرشد از درد و کین / گزیدند نفرینش بر آفرین

سپاه اندکی بد بدرگاه بر / جهان تنگ شد بر دل شاه بر

ببند وی و گستهم شد آگهی / که تیره شد آن فر شاهنشهی

همه بستگان بند برداشتند / یکی را بران کار بگماشتند

کزان آگهی بازجوید که چیست / ز جنگ آوران بر در شاه کیست

ز کار زمانه چو آگه شدند / ز فرمان بگشتند و بی‌ره شدند

شکستند زندان و برشد خروش / بران سان که هامون برآید بجوش

بشهر اندرون هرک به دل‌شکری / بماندند بیچاره زان داوری

همی‌رفت گستهم و بندوی پیش / زره دار با لشکر و ساز خویش

یکایک ز دیده بشستند شرم / سواران بدرگاه رفتند گرم

ز بازار پیش سپاه آمدند / دلاور بدرگاه شاه آمدند

که گر گشت خواهید با مایکی / مجویید آزرم شاه اندکی

که هرمز بگشتست از رای وراه / ازین پس مر اورا مخوانید شاه

بباد افره او بیازید دست / برو بر کنید آب ایران کبست

شما را بویم اندرین پیشرو / نشانیم برگاه اوشاه نو

وگر هیچ پستی کنید اندرین / شما را سپاریم ایران زمین

یکی گوشه‌ای بس کنیم ازجهان / بیک سو خرامیم باهمرهان

بگفتار گستهم یکسر سپاه / گرفتند نفرین برام شاه

که هرگز مبادا چنین تاجور / کجا دست یازد به خون پسر

به گفتار چون شوخ شد لشکرش / هم آنگه زدند آتش اندر درش

شدند اندرایوان شاهنشهی / به نزدیک آن تخت بافرهی

چوتاج از سرشاه برداشتند / ز تختش نگونسار برگاشتند

نهادند پس داغ بر چشم شاه / شد آنگاه آن شمع رخشان سیاه

ورا همچنان زنده بگذاشتند / زگنج آنچ بد پاک برداشتند

چنینست کردار چرخ بلند / دل اندر سرای سپنجی مبند

گهی گنج بینیم ازوگاه رنج / براید بما بر سرای سپنج

اگر صد بود سال اگر صدهزار / گذشت آن سخن کید اندر شمار

کسی کو خریدار نیکوشود / نگوید سخن تا بدی نشنود