فردوسی › بخش ۱۰| ” میراث‌دار ادب پارسی “

یکی پهلوان بود گسترده کام / نژادش ز طرخان و بیژن بنام

نشستش به شهر سمرقند بود / بران مرز چندیش پیوند بود

چو ماهوی بدبخت خودکامه شد / ازو نزد بیژن یکی نامه شد

که ای پهلوان زادهٔ بی‌گزند / یکی رزم پیش آمدت سودمند

که شاه جهان با سپاه ای درست / ابا تاج و گاهست و با افسرست

گرآیی سر و تاج و گاهش تو راست / همان گنج و چتر سیاهش تو راست

چو بیژن نگه کرد و آن نامه دید / جهان پیش ماهوی خودکامه دید

به دستور گفت ای سر راستان / چه داری بیاد اندرین داستان

بیاری ماهوی گر من سپاه / برانم شود کارم ایدر تباه

به من برکند شاه چینی فسوس / مرا بی‌منش خواند و چاپلوس

وگرنه کنم گوید از بیم کرد / همی‌ترسد از روز ننگ و نبرد

چنین داد دستور پاسخ بدوی / که ای شیر دل مرد پرخاشجوی

از ایدر تو را ننگ باشد شدن / به یاری ماهوی و باز آمدن

ببرسام فرمای تا با سپاه / بیاری شود سوی آن رزمگاه

به گفتار سوری شوی سوی جنگ / سبکسار خواند تار مرد سنگ

چنین گفت بیژن که اینست رای / مرا خود نجنبید باید ز جای

ببرسام فرمود تا ده هزار / نبرده سواران خنجرگزار

به مرو اندرون ساز جنگ آورد / مگر گنج ایران به چنگ آورد

سپاه از بخارا چوپران تذرو / بیامد به یک هفته تا شهر مرو

شب تیره هنگام بانگ خروس / از آن مرز برخاست آواز کوس

جهاندار زین خود نه آگاه بود / که ماهوی سوریش بدخواه بود

به شبگیر گاه سپیده دمان / سواری سوی خسرو آمد دوان

که ماهوی گوید که آمد سپاه / ز ترکان کنون برچه رایست شاه

سپهدار خانست و فغفور چین / سپاهش همی بر نتابد زمین

بر آشفت و جوشن بپوشید شاه / شد از گرد گیتی سراسر سیاه

چو نیروی پرخاش ترکان بدید / بزد دست و تیغ از میان برکشید

به پیش سپاه اندر آمد چو پیل / زمین شد به کردار دریای نیل

چو بر لشکر ترک بر حمله برد / پس پشت او در نماند ایچ گرد

همه پشت بر تاجور گاشتند / میان سوارانش بگذاشتند

چو برگشت ماهوی شاه جهان / بدانست نیرنگ او در نهان

چنین بود ماهوی را رای و راه / که او ماند اندر میان سپاه

شهنشاه در جنگ شد ناشکیب / همی‌زد به تیغ و به پای و رکیب

فراوان از آن نامداران بشکت / چو بیچاره‌تر گشت بنمود پشت

ز ترکان بسی بود در پشت اوی / یکی کابلی تیغ در مشت اوی

همی‌تاخت جوشان چو از ابر برق / یکی آسیا بد برآن آب زرق

فرود آمد از باره شاه جهان / ز بدخواه در آسیا شد نهان

سواران بجستن نهادند روی / همه زرق ازو شد پر از گفت و گوی

ازو بازماند اسپ زرین ستام / همان گرز و شمشیر زرین نیام

بجستنش ترکان خروشان شدند / از آن باره و ساز جوشان شدند

نهان گشته در خانهٔ آسیا / نشست از بر خشک لختی گیا

چنین است رسم سرای فریب / فرازش بلند و نشیبش نشیب

بدانگه که بیدار بد بخت اوی / بگردون کشیدی فلک تخت اوی

کنون آسیابی بیامدش بهر / ز نوشش فراوان فزون بود زهر

چه بندی دل اندر سرای فسوس / که هم زمان به گوش آید آواز کوس

خروشی برآید که بربند رخت / نبینی به جز دخمهٔ گور تخت

دهان ناچریده دودیده پرآب / همی‌بود تا برکشید آفتاب

گشاد آسیابان در آسیا / به پشت اندرون بار و لختی گیا

فرومایه‌ای بود خسرو به نام / نه تخت و نه گنج و نه تاج و نه کام

خور خویش زان آسیا ساختی / به کاری جزین خود نپرداختی

گوی دید برسان سرو بلند / نشسته به ران سنگ چون مستمند

یکی افسری خسروی بر سرش / درفشان ز دیبای چینی برش

به پیکر یکی کفش زرین بپای / ز خوشاب و زر آستین قبای

نگه کرد خسرو بدو خیره ماند / بدان خیرگی نام یزدان بخواند

بدو گفت کای شاه خورشید روی / برین آسیا چون رسیدی تو گوی

چه جای نشستت بود آسیا / پر از گندم و خاک و چندی گیا

چه مردی به دین فر و این برز و چهر / که چون تو نبیند همانا سپهر

از ایرانیانم بدو گفت شاه / هزیمت گرفتم ز توران سپاه

بدو آسیابان به تشویر گفت / که جز تنگ دستی مرانیست جفت

اگر نان کشکینت آید به کار / ورین ناسزا ترهٔ جویبار

بیارم جزین نیز چیزی که هست / خروشان بود مردم تنگ دست

به سه روز شاه جهان را ز رزم / نبود ایچ پردازش خوان و بزم

بدو گفت شاه آنچ داری بیار / خورش نیز با به رسم آید به کار

سبک مرد بی مایه چبین نهاد / برو تره و نان کشکین نهاد

برسم شتابید و آمد به راه / به جایی که بود اندران واژگاه

بر مهتر زرق شد بی‌گذار / که برسم کند زو یکی خواستار

بهر سو فرستاد ماهوی کس / ز گیتی همی شاه را جست و بس

از آن آسیابان بپرسید مه / که برسم کرا خواهی ای روزبه

بدو گفت خسرو که در آسیا / نشستست کنداوری برگیا

به بالا به کردار سرو سهی / به دید را خورشید با فرهی

دو ابرو کمان و دو نرگس دژم / دهن پر ز باد ابروان پر زخم

برسم همی واژ خواهد گرفت / سزد گر بمانی ازو در شگفت

یکی کهنه چبین نهادم به پیش / برو نان کشکین سزاوار خویش

بدو گفت مهترکز ایدر بپوی / چنین هم به ماهوی سوری بگوی

نباید که آن بد نژاد پلید / چو این بشنود گوهر آرد پدید

سبک مهتر او را بمردی سپرد / جهان دیده را پیش ماهوی برد

بپرسید ماهوی زین چاره جوی / که برسم کرا خواستی راست گوی

چنین داد پاسخ ورا ترسکار / که من بار کردم همی خواستار

در آسیا را گشادم به خشم / چنان دان که خورشید دیدم به چشم

دو نرگس چونر آهو اندر هراس / دو دیده چو از شب گذشته سه پاس

چو خورشید گشتست زو آسیا / خورش نان خشک و نشستش گیا

هر آنکس که او فر یزدان ندید / ازین آسیابان بباید شنید

پر از گوهر نابسود افسرش / ز دیبای چینی فروزان برش

بهاریست گویی در اردیبهشت / به بالای او سرو دهقان نکشت