قاآنی › مثنوی| ” میراث‌دار ادب پارسی “

الا ای نیوشندهٔ هوشیار / یکی نغز گفت آرمت گوش دار

به گیتی بسی رفت گفت و شنید / که تا آفرینش چسان شد پدید

به اندازهٔ وهم خود هر کسی / سخن‌های بیهوده راند بسی

چو مرد از خرد ره نداند برون / خرد را شمارد همی رهنمون

گرش از خرد راه بیرون بدی / شناساییش لختی افزون بدی

نبینی مگرکودک شیرخوار / که بادام و جوزش نهی در کنار

ابا پوست بگذاردش در دهان / نداندکه مغزش بود در میان

همی خاید آن جوز و بادام را / به ناکام رنجه کندکام را

ولیکن پس از یک دو سال دگر / که لختی شود دانشش بیشتر

چو بادام و جوزش نهی در کنار / شود مغز را زان میان خواستار

بیندازد آن پوست را از برون / که تا مغز پیدا شود از درون

تو آن طفلی و وهم تو کام تو / زمین و زمان جوز و بادام تو

نبینی در آن بودنی‌های نغز / همی پوست خایی ابر جای مغز

مگر فیض عشقت شود رهنمون / که تا مغز از پوست آری برون

کس این مغز را باز داند ز پوست / که با خویش دشمن شود بهر دوست

کسی پا گذارد درین دایره / کش از عشق در جان فتد نایره

کسی راز این پرده داند درست / که بی‌پرده جان برفشاند نخست

تنی گردد آگه ز سرّ خدای / که از جان و دل سر نماید فدای

نیندیشد از تیغ و تیر و کمان / نپرهیزد از زخم گرز و سنان

ننالد گر از زخم تیر درشت / شود تنش بر گونهٔ خارپشت

نپرسد گرش تیر و خنجر زنند / نترسد گرش پتک بر سر زنند

و گر خیمه سوزندش و بارگاه / نگردد ز سوز درون دادخواه

پسر را اگرکشته بیند به پیش / غم دل نهان دارد از جان خویش

وگر خسته بیند برادر به تیغ / ببندد زبان از فسوس و دریغ

و گر دختران بسته بیند به بند / و یا خواهران را سر اندر کمند

نگوید به جز شکر پروردگار / نموید بر آن بستگان زار زار

و گر تیر بارند بر پیکرش / همان شور یزدان بود بر سرش

و گر اسب تازند بر پیکرش / بجنبد ز شادی دل اندر برش

چنین درد در خورد هر مرد نیست / کسی حز حسین اهل این درد نیست

ندیدی که در عرصهٔ کربلا / چسان بود صابر به چندین بلا

لب تشنه جان داد نزد فرات / چو اسکندر از شوق آب حیات

ز یکسو تنش گشته آماج تیر / ز یکسو زن و خواهرانش اسیر

زنان سیه‌پوش از خیمه گاه / سیه کرده آفاق از دود آه

ز یکسو بهشتی رخان دستگیر / درون دوزخ و آهشان زمهریر

سکینه به زنجیر و زینب به بند / رقیه بُغلّ عابدین در کمند

چو برک گل از غم خراشیده روی / چو اوراق سنبل پریشیده موی

رخ از خون چو تاج خروسان شده / نگارین چو کفّ عروسان شده

یکی را رخ از زخم سیلی فکار / یکی را کف از خون دل پرنگار

یکی را دو رخ نیلی از ضرب مشت / یکی را سر نیزه بالای پشت

یکی ژاله پاشید بر لاله برگ / یکی خسته عناب را از تگرگ

یکی بر رخ از زلف بگشوده تاب / چو دود پراکنده بر آفتاب

ولی این همه زجر بی‌اجر نیست / که زخمی که جانان زند زجر نیست

مگر دیده باشی به عشق مجاز / که معشوق با عاشق آید به راز

بخندد همی عاشق از زخم یار / کزین زخم زخمی قوی‌تر بیار

وگر جز به عاشق نماید ستم / دو چشمش شود خیره و دل دژم

به معشوق زیبا درشتی کند / بدان خوبرو ساز زشتی کند

پس ایدون ز آیین عشق مجاز / ز عشق حقیقی توان جست راز

که مشتاق یزدان بلاجو بود / خوشست از بلا چون بلازو بود

بلا هست تخم و ولا هست بر / به اندازهٔ تخم خیزد ثمر

هر آنکس که افزون بلاکش بود / فزون‌تر دلش در بلا خوش بود

بلاکش زرست و بلا آتشست / زر پاک بی‌غش در آتش خوشست

حیات روان در هلاک تنست / از آن رو که جان را بدن دشمنست

نفرساید ار دانه در زیر خاک / نیارد در آخر ثمرهای پاک

همان روشنست این سخن نزد جمع / که از سوز دل سرفرازست شمع

همان آهنست آنکه انجام کار / به چنگال حیدر شود ذوالفقار

ولیکن از آن پس که آهنگران / زنندش‌ا به سر بتکهای گران

اگر خون نگردد غذا در جگر / ز ادراک در مغز نبود اثر

نه آن نطفه است آدمی را نخست / که باید ز رجس تن خویش شست

کز اول شود خون به زهدان مام / از آن پس بنه ماه ماهی تمام

نه سنگست کاخر به چندین گداز / شود روشن آیینهٔ دلنواز

ولی نیست او را بلا سودمند / که طینت بود زشت و نادلپسند

نه هر دانه‌ای میوهٔ تر دهد / نه هر نی به بنگاله شکّر دهد

نه هر قطره‌ای در صدف دُر شود / نه هرگز ریاحی بود حر شود

نه هر زن بود در سعادت بتول / نه هر مردی اندر شرافت رسول

نه هر کس که شد کشته در کربلا / بود در قیامت ز اهل ولا

بسی بد حسین نام در کوفیان / که شد کشته و شد به دوزخ روان

نه هرکس که او را بود نام نیک / بود در قیامت سرانجام نیک

بانوی شه قبلهٔ اهل حرم / گلبن رضوان گل باغ ارم

مهرفلک شیفتهٔ چهر او / زهره و مه مشتری مهر او

زلفش گردون و رخش آفتا‌ب / موی همه چین و به چین مشک ناب

راهزن زهره دو هاروت او / لعل جگر خون ز دو یاقوت او

آینهٔ حسن عروسان بکر / پرده‌نشین‌تر ز عروسان فکر

پردگیان فلکی برده‌اش‌ / پرده‌نشینان همه پرورده‌اش

لعلش در پرده ره جان زده / پردهٔ یاقوت به مرجان زده

در طرب قدش در بوستان / پردهٔ قمری زده سرو روان

خواجهٔ خاتون ختنی روی او / ترک فلک خال دو هندوی او

تابستان چون به شمیران چمید / درکنف خسرو ایران خزید

روزی از بس که هواگم شد / روهینا موم صفت نرم شد

خاطرش‌ از گرما بیتاب گشت / زآتش خورشید گلش آب گشت

از پی راحت سوی سرداب شد / آهوی چشمش به شکر خواب شد

مطبخی از بهر طعام سِرِه / داشت قضا را بره‌ای نادره

آهوی چین شیفتهٔ چشم او / نرم‌تر از موی بتان پشم او

دنبهٔ او چون کفل گور نر / بلکه به نسبت قدری چرب‌تر

تالی مشک ختنی پشک او / مغز جهان عطسه زن از مشک او

بی‌خبر از مطبخی آن شیر مست / رسته شد از بند و به سرداب جست

بره به خلوتگه خورشید شد / ثور به سر منزل ناهید شد

خورشید آرد به سوی بره‌رو‌ی / لیک ندیدم بره خورشید جوی

لاجرم آن برّهٔ آهو خرام / کرد چو در بنگه آهو مقام

چون بره کز گرگ فتد در گریز / هر طرفی آمد در جست و خیز

آهوی بزم ملک شیرگیر / آنکه کند شیران ز آهو اسیر

کرد بدو رو که دلیرت که کرد / راست بگو ای بره شیرت که کرد

تا که ترا گفت که شیدا شوی / در برگی گرگ زلیخا شوی

عادت گرگان بهل ای شیر مست / تا نرسد بر تو ز شیران شکست

غفلت خرگوشیت از سر بهل / همچو پلنگان چه شوی شیر دل

شیر نیی بگذر ازین فکر خام / کاهوی وامانده در آری به دام

شیر شود صید دو آهوی من / روبهکا خیره میا سوی من

شیر زنم ای برهٔ شیر مست / شیرزنان را که کند زیر دست

آن برهٔ نازک نغز سره / مات شد از آن سخنان یکسره

بار دگر از دو لب نوشخند / خواست که سازد بره را گرگ بند

گفت که ای انسی وحشی خرام / چشم تو آورده ددان را به دام

چند در این خانه چرا می‌کنی / جلوه درین طرفه سرا می‌کنی

بهر من این خانه خریدست شاه / تا نبرد کس سوی این خانه راه

فارغ از اندوه شد آمد شوم / روز و شب آسوده درا و بغنوم

خانه گر از تست من اینجا که‌ام / خفته به سرداب ز بهر چه‌ام

ور ز من این خانه تو پس کیستی / جلوه‌کنان هر طرف از چیستی

بره کش از هوش تهی بود مغز / گوش فرا ده بدان گفت نغز

آن سخنان را چو ز خاتون شنود / یک‌ دو سه عسطه زد و برجست زود

همچو کسی کز پی تقلید کس / بجهد و خنبک زند از پیش و پس

جُست ز هر سوی و همی زد عطاس / مهره در افکند تو گفتی به طاس‌

بانوی شه آهوک سیمبر / خیره شدش چشم پلنگی به سر

گفتش کای برّه ز بس ریمنی / مانا کز تخمهٔ اهریمنی

روبهکا بس کن ازین مکر و بند / شیر ژیان را چه کنی ریشخند

خرس نیی خرسک بازی چرا / خصم نیی دوست گدازی چرا

این همه تقلید چو عنتر چه بود / عطسه‌ئی مغز مکرّر چه بود

تا که ترا گفت که موذی نیی / بره نیی لاشک بوزینه‌ای

عطسه‌زنان چند ز جا می‌جهی / گه به زمین گه به هوا می‌جهی

بس کن ازین گرگ دلی‌ ای بره / چند به خورشید کنی مسخره

تا کی چون موش نمایی دغل / گربهٔ حیلت بفکن از بغل

بار خدایی که ترا برّه کرد / گرگ صفت از چه ترا غرّه کرد

الغرض از شومی‌ات ای شوم بخت / من کشم این لحظه ازین خانه رخت

این تو و این خانه و این جایگاه / این من و از کید تو جستن پناه

سگ بسرایی چو نماید قرار / نیست در آن خانه ملک را گذار

طوطی همدم نشود با غراب / شب چو درآید برود آفتاب

گیرم این خانه بهشتی بود / چون تو کنی جای کنشتی بود

گر تو درین خانه نمایی مقر / گرچه بهشتست نماید سقر

جنت از آن گشته مهذّب بسی / زانکه در او نیست معذّب کسی

هرکه به مردم برساند گزند / گرگش‌ دان گرچه بود گوسفند

ای دل از معنی هر قصه‌ای / کوش که باری ببری حصه‌ای

قصدم ازین قصه نبد یکسره / صحبت بانو و سرا و بره

بانو روحست و سرا روزگار / بره همان سیرت ناسازگار

جا چو کند سیرت بد در بدن / روح گریزد به ضرورت ز تن

کوش که از سیرت بد وارهی / تا به سرای ابدی پا نهی

هرکه به جان سیرت بد ترک کرد / صحبت نیکان جهان درک کرد