جامی › در پند دادن و بند نهادن فرزند ارجمند که دست ادراک| ” میراث‌دار ادب پارسی “

بخش ۷۳ - در پند دادن و بند نهادن فرزند ارجمند که دست ادراک در فتراک اکتساب کمالات استوار دارد و پای میل در ذیل اجتناب از جهالات برقرار وفقه الله لما یحبه و یرضاه

تولاک الله ای فرزانه فرزند / نگهدار تو باد از بد خداوند

ز هر پندت دهاد آن بهره مندی / که وقت حاجت آن را کار بندی

مرا هفتاد شد سال و تو را هفت / تو را می آید اقبال و مرا رفت

پریشانم ز عمر رفته خویش / ملول از سال و ماه و هفته خویش

ز من کشتی که کار آید نیامد / گلی کافزون ز خار آید نیامد

چه سود اکنون که کار از دست رفته ست / عنان اختیار از دست رفته ست

تو جهدی کن چو در کف مایه داری / به فرق از چتر دولت سایه داری

بکن کاری که سودی دارد آخر / به سر باران جودی بارد آخر

نخست از کسب دانش بهره ور شو / زجهل آباد نادانان بدر شو

بود معلوم هر آزاد و بنده / که نادان مرده و داناست زنده

کسی کو دعوی فرزانگی کرد / کجا با مردگان همخانگی کرد

ولیکن پا به دانش نه درین راه / که علم آمد فراوان عمر کوتاه

نیابد هیچ کس عمر دوباره / به علمی رو کز آنت نیست چاره

چو کسب علم کردی در عمل کوش / که علم بی عمل زهریست بی نوش

چه حاصل زانکه دانی کیمیا را / مس خود را نکرده زر سارا

ز توفیق عمل چون خلعت خاص / رسد آن را مطرز کن به اخلاص

عمل کز معنی اخلاص عاریست / به ذوق پخته کاران خام کاریست

ز کار خام کس سودی ندارد / چو حلوا خام باشد علت آرد

چواخلاص آوری می باش آگاه / که باشد صد خطر ز اخلاص در راه

به خوش پوشی و خوش خواری مکن خوی / بتاب از راحت پشت و شکم روی

غرض از جامه دفع حرو برد است / ندارد میل زینت هر که مرد است

گر افتد بر خشن پوشی قرارت / بود ز آفات چون قنفد حصارت

چو روبه گر شوی از نرم شادان / کشندت پوست از سر سگ نهادان

به شیرینی مکن همچون مگس جهد / که آخر بند بر پایت نهد شهد

به تلخی شاد زی زین بحر خونخوار / که تا گنج گهر گردی صدف وار

ز خوان هر کسی کآلایی انگشت / در آزار وی انگشتان مکن مشت

نمک را چون کنی در خورد خود صرف / نمکدان را منه انگشت بر حرف

به احسان بر احبا دست بگشای / منه در تنگنای مدخلی پای

مده شان قرض و مستان نیم حبه / فان القرض مقراض المحبت

به بخشش باش از ایشان بار بردار / مساز از وامداریشان گرانبار

چنان زن لیک در بخششگری گام / که بر گردن نیاید بارت از وام

برای دوستان جان را فدا کن / ولیکن دوست از دشمن جدا کن

که باشد دوست آن یار خدایی / دلش روشن به نور آشنایی

کشد بار تو چون باشی گرانبار / کند کار تو چون گردی زیانکار

به ناخوش کارها گیرد خوشت دست / کند ز آب نصیحت آتشت پست

ز آلایش چو گردد دستگیرت / برآرد پاک چون موی از خمیرت

به کار نیک گردد یاور تو / به کوی نیکنامی رهبر تو

چنین یاری چو یابی خاک او شو / اسیر حلقه فتراک او شو

وگرنه روی در دیوار خود باش / ببر ز اغیار و یار غار خود باش

ز غم های زمانه شاد بنشین / ز اندوه جهان آزاد بنشین

فراوان شغل ها را اندکی کن / ز عالم روی شغل اندر یکی کن

اگر باشد شب تاریک اگر روز / به هر وقتی که باشد دل در او دوز

وگر ناید تو را این دولت از دست / نشاید عار بیکاری به خود بست

بکن زین کارخانه در کتب روی / خیال خویش را ده با کتب خوی

ز دانایان بود این نکته مشهور / که دانش در کتب داناست در گور

انیس کنج تنهایی کتاب است / فروغ صبح دانایی کتاب است

بود بی مزد و منت اوستادی / ز دانش بخشدت هر دم گشادی

ندیمی مغز داری پوست پوشی / به سر کار گویایی خموشی

درونش همچو غنچه از ورق پر / به قیمت هر ورق زان یک طبق در

عماری کرده از رنگین ادیم است / دو صل گل پیرهن در وی مقیم است

همه مشکین عذاران توی بر توی / ز بس رقت نهاده روی بر روی

ز یکرنگی همه هم روی و هم پشت / گر ایشان را زند کس بر لب انگشت

به تقریر لطایف لب گشایند / هزاران گوهر معنی نمایند

گهی اسرار قرآن باز گویند / گه از قول پیمبر راز گویند

گهی باشند چون صافی درونان / به انواع حقایق رهنمونان

گهی آرند در طی عبارات / به حکمت های یونانی اشارات

گهت از رفتگان تاریخ خوانند / گه از آینده اخبارت رسانند

گهی ریزندت از دریای اشعار / به جیب عقل گوهرای اسرار

به هر یک زین مقاصد چون نهی گوش / مکن از مقصد اصلی فراموش

گرت نبود به کلی سوی آن روی / مکن خالی ازان باری تک و پوی

به راز دل چو بگشایی لب خویش / نخست از خیر و شر آن بیندیش

چو آید از قفس مرغی به پرواز / دگر مشکل بود آوردنش باز

درون تیره از از میل زخارف / زبان مگشای در شرح معارف

معارف گر چو مور باریک باشد / چه حاصل زان چو دل تاریک باشد

مکن با صوفیان خام یاری / که باشد کار خامان خامکاری

طریق پخته کاری را ندانند / به خامی میوه از باغت فشانند

ز اصل خویش آن میوه بریده / بماند تا قیامت نارسیده

منه دست تهی از سیم و از زر / به جز در دست پیر پیرپرور

چو در دستش نهی دست ارادت / به دست آید تو را گنج سعادت

چو عیسی تا توانی خفت بی جفت / مده نقد تجرد را ز کف مفت

ز دیده خواب راحت دور کردن / به از همخوابگی با حور کردن

به گلخن پشت بر خاکستر گرم / به از پهلوی زن بر بستر نرم

اگر نرسی که ناگه نفس خود کام / به میدان خطاکاری نهد گام

ز زن کردن بنه بندیش بر پای / که نتواند دگر جنبیدن از جای

بدن نیت در هر زن که کوبی / صلاح نفس جوی اول نه خوبی

زنی کش سرخرویی از عفاف است / همین گلگونه رویش کفاف است

در آن حله جمال حور دارد / که از نامحرمش مستور دارد

بود قرب سلاطین آتش تیز / ازان آتش به سان دود بگریز

چو آتش برفروزد مشعل نور / ازان می گیر بهره لیک از دور

ازان ترسم که چون نزدیک رانی / ز نور زندگی تاریک مانی

منه پا منصبی را در میانه / که عزل و نصب را گردی نشانه

ز آسودن در آن مسند بپرهیز / که گیرد دیگری دستت که برخیز

ز منصب روی در بی منصبی نه / که از هر منصبی بی منصبی به

ز نخوت پاک کن اندیشه خویش / تواضع کن به هر کس پیشه خویش

چو خوشه خویش را از سرکشی پاس / ندارد سر نهد از ضربت داس

چو خود را دانه بر خاک افکند خوار / ز خاکش مرغ بردارد به منقار

طلب می کن به صدر ارجمندی / ز تعظیم فرودان سربلندی

عدد را بین که چون از بخت فیروز / شد از تقدیم صفر افزونی اندوز

مکن وعده و گر کردی وفا کن / طریق بی وفایی را رها کن

از آن حضرت که فیاض وجود است / خطاب جمله «اوفوا بالعقود» است

چو نادانان نه در بند پدر باش / پدر بگذار و فرزند هنر باش

چو دود از روشنی بود نشانمند / چه حاصل زانکه آتش راست فرزند

مکن یادش به جز در خلوت خاص / که سازی شادش از تکبیر و اخلاص

چو پندی بشنوی از پند فرمای / چو دانا بایدش در جان کنی جای

نه چون نادان ز یک گوشش درآری / به دیگر گوش بیرونش گذاری

نروید بی درنگی دانه در خاک / نیابد قطره قدر گوهر پاک

نباشد این مثل پوشیده بر کس / که گر در خانه کس، حرفی بود بس

چو دریای قدر جنبش نماید / ز بانگ غوک بی سامان چه آید

همان به کاندر این دیر مجازی / کند فضل خدایت کارسازی