اسدی توسی › بازگشت گرشاسب از هند به ایران| ” میراث‌دار ادب پارسی “

سپهدار از آن پـــــس برآراست کار / شدن سوی ایران بَـــــــــر شهریار

بــــــــرون رفت مهراج با او به هم / همی رفت یکی هفته ره بیش و کم

ســــــــــــر هفته بدرود کردش پگاه / شده او و، سپهدار بــــــرداشت راه

چــــــــــو این آگهر نزد اثرط رسید / گل شـــــــــــادی اندر دلش بشکفید

پذیره برون رفت با ســــــــــرکشان / درم ریـــــــــز کردند و گوهرفشان

فتاد از بم و زیر در چرخ جـــــوش / ز کوس و تبیره برآمد خـــــــروش

هوا سر به سر مشک ســـارا گرفت / زمین چرخ در چــــرخ دیبا گرفت

از آذین در و بام شد پر نــــــــــگار / زده کلیــــــــه در کله طاووس وار

به رخ لعل هـر یک، به دل شادکام / بدین دست رود و، بدان دست جام

همه کــــــــــــوی دیبا، همه ره گهر / همه باد مشک و، همه خــــاک زر

پدر با پســــــــــــــر یکدگر را کنار / گرفتند و، کرده غــــــم از دل کنار

زره ســـــــــــوی ایوان کشیدند شاد / همه رنج‌ها پهلوان کــــــــــــرد یاد

برو هر چه مهراج شـــــــه داده بود / هم از بهـــــــــر اثرط فرستاده بود

به گنج نیاکان نهاد آنچه خــــــواست / از آن پــس برآسود یک ماه راست

سر مَه دگر هدیــــــــــــــــها با سپاه / گسی کرد و شد نزد ضحاک شـــاه

پی گرد و باد شتابان گـــــــــــــرفت / رَهِ سیستان و بیابان گـــــــــــرفت

بیابانی از وی رمان دیو و شیـــــــر / همه خاک ریگ و، همه شخ کویر

ز بالای گردونش پهنا فـــــــــــزون / درازاش از آن سوی گیتی بـــرون

زبس شوره از زیرووز افراز گـرد / زمینش سپید و هوا لاجـــــــــــورد

بــــدو در ز هر سو ز غولان غریو / شب اندر هوا گونه‌گون چهر دیـــو

گــــــــــــــل او طپان چون دل تافته / شخش چون لب تشنگان کافتــــــــه

گیا هر یکش چـــون یکی جنگجوی / سپر برگ و، تیع و سنان خاراوی

تو گفتی کـــه بومش از آتش بخست / تف بــــــــــــادِ تندش دَم دوزخست

زمان تا زمان بادِ هامون نــــــــورد / ببستی درو چشم و چشمه ز گـــرد

گه از شـــــــــــــوره شیبی بینباشتی / گه از ریک کوهی برافراشتـــــــی

اگر اسپ گردون بدی مه ســـــــوار / از او جـــــز به سالی نکردی گذار

بــــــــه چونین بیابان و ریگ روان / سپه بـــــــرد و برداشت ره پهلوان

چنین تا بدان جــــا که خوانی زرنج / چو آمد، برآسود لختی ز رنــــــــج

ز خرماستانــــــــــــــها و بید و بهی / ندید اندر آن بــــــــوم یک پی تهی

دو منزل زمین تا لــــــــــب هیرمند / بُد آب خـــــــوش و بیشه و کشتمند

زده خیمه گردش بســـــــی ساروان / گله ساخته ز اشتـــــــــران کاروان

خوش آمدش، گفتا چــو از پیش شاه / بیایم، کنم شهــــــــــری این جایگاه

کزین بار بندم به زاولستـــــــــــــان / بگیرم شهــــــــــــی تا به کاولستان

وز آنجا دگر باره ره بر کشیـــــــــد / ســــــــــوی بصره و بادیه درکشید

همی رفت تا نزد دژ هوخت گنــگ / که ناورد جایی، زمانـــــــی درنگ

همه بادیه بد بدان روزگــــــــــــــار / پـــــر از چشمه و بیشه و مرغزار

درختان ز هر گونه فرسنگ شست / همه شاخ‌ها دست داده به دســــــت

ز خوشـــــــــــــی بدش مینو آباد نام / چــــــو بگذشت ازو پهلوان شادکام

به ره بر یکی خوش ده و راغ دیــد / پـــــر از میوه گِردش بسی باغ دید

به باغی تماشاکنان گـــــرد گــــــرد / درون رفت تا رخ بشوید ز گــــرد

همی گشت باریدگان ســـــــــــــرای / رزی چند دیدند آنجا بپــــــــــــــای

خداونـــــــــــــد رز تند و ناپاک بود / به ده کهبد و خویش ضحـــاک بود

خبر یافت؛ آمد دژم کرده چشــــــــم / بر آن چاکران بانگ برزد به خشم

که ره سوی این رز شما راکه دادم / کدام ابله غرچــــــــه این در گشاد

که بست ایدر این باره سنگ ســــم / که اکنون بیندازمش گـــــوش و دم

ز چندین رزان راست ایدر شتــافت / زبونی ز مــــــن دستخوشتر نیافت

نداند که با داد شـــــــــــــــــــاه دلیر / کند بچه خرگوش بــــــر پشت شیر

یکی گفت کای ابله روز کــــــــــور / همی دست با چرخ سایی بــه زور

تو چون بفکنی زاسپ او دم‌و‌گوش / که ســــــرت اوفکندن تواند زدوش

به دل گرمــی ار نکنی از روی پند / زبان باری از ســـــــــرد گفتن ببند

گرت نیکی از روی کـــردار نیست / نگو گـــوی باری که دشوار نیست

سپهدار شاهست ایــــــــن کایدرست / نبینی که گیتی همه لشکـــــــرست

برآشفت و گفتــــــــا سپهدار کیست / جهان را جز از شـه نگهدار نیست

چو دزدیده شــــــــــد چیز بی‌داوری / چه نــــاگوهری دزد و چه گوهری

بزد بر سر مــــــــــــــرد تازانه چند / فکندن همی خواست گــــوش سمند

رهی رفت و با پهلوان هر چه رفت / بگفت و،بیـــــــــــآمد سپهدار تفت

بر آن روستایی گـــــــره هر که بود / برآشفت و زایشان یکی را ربــــود

بزد بر دو تن هر سـه تن را بکشت / گرفت آنگهی ریش کهبد بــه مشت

شرس کند و در زیر پی کرد خــرد / همه ده به تاراج و آتش سپــــــــرد

که و مه ز پیوند او هـــــر که یافت / همه کشت وزآن‌جا سوی‌شه شتافت

ز خوشان کهبد بــــــــــرادرش ماند / ز درد جگـــــر خاک بر سر فشاند

به نزدیک شیروی شــــــــد دادخواه / که او بد سیه‌پوش درگاه شــــــــــاه

همه جامه زد چاک و فریاد کـــــرد / بدپهلوان پیش او یاد کـــــــــــــــرد

بدو گفت شیروی گردن فــــــــــراز / بمان تا بیاید به درگه فـــــــــــــراز

عنان گیرش و دست و فریاد کـــــن / که من خود بگویم به شاه این سخن

به شمشیر تیز از ســـــــــرش نفکنم / نه شیروی کین جـــــوی شیراوژنم

جهانی بــــــــد از پهلوان خیره پاک / کز آن بد ز ضحـــاک نامدش باک

از ایرا که در کشـــورش بیش و کم / کسی گر کســــــــی را نمودی ستم

بـــــــــــدی داده مغز ستمکاره زود / به ماران که بر کتف او رسته بود

ستاره شمــــــــــــر نیز گشت سپهر / بدو گفته بــــــود از ره کین و مهر

که گــــــــــــر بد نماییش مانی نژند / وزش خــــــــوب داری نبینی گزند

برو گرددت راســـــت بر کار تخت / برآید به دستش بســـــی کار سخت

روا داشت زیـــــن روی بازار اوی / نجستی ز بن هرکـــــــز آزار اوی

رهــــــــی کاو به دل شادمان دارت / به از بد پســـــــــــر کاو بیازاردت

چو آمــــــد به نزدیک دو روزه راه / بفرمود تا شــــــــــــــــد پذیره سپاه

درفش دل افـــــروز و کوس بزرگ / فرستاد با ســـــــــــــروران سترگ

همیدون هـــــــزار اسپ زرین ستام / صــد و شصت منجوق از بهر نام

دو صــــــــــــد پیل آراسته هم چنین / به برگستوان‌های زربفت چیـــــــن

ز یاقوت هـــــــــــــر پیلبان را کمر / ز زر افسر او، گوشوار از گهــــر

گرفته جهــــــــــــــــــان ناله کرنای / خروشان شده زنگ و هنـدی درای

دگر زنده پیلی دژ آگــــــــــــــاه بود / که ویژه نشست شهنشـــــــــــاه بود

به دیدار و بالا چو کوهی ز بـــرف / فرستـــــــــــاد با سازه‌های شگرف

بفرمود تا بر نشیند بــــــــــــــــر آن / پیاده خرامند پیشش ســــــــــــــران

تبیره زنانشان فرستــــــــــــــاد پیش / به‌شادیش بنشاند و بر تخت خویش

بپرسید بسیار و بوشید چهــــــــــــر / نوازید هر گونه، و افزود مهــــــر

نخست از گهرها که بد سی هـــزار / جهان پهلوان کــــــــرد پیشش نثار

زمین بوســـــــــه داد آفرین گسترید / سه ساله همه یــــــاد کرد انچه دید

وز آن جا ســـــوی کاخ شد شاد باز / فرستادن هدیه‌ها کــــــــــــــرد ساز

همه روز تا شب همه پیش شــــــــاه / کشیدند هر چیـــــز بیش از دو ماه

چنین تا کشنده سته شد ز رنـــــــــج / ببد کاخ‌ها تنگ از آکنده گنــــــــــج

شمارنده شـــــــد سست و مانده دبیر / دل شده و لشکر همه خیره خیــــر

نیامد برون آن دو مـــــــــــه پهلوان / همی بود کهبد در انـــــــــــده نوان

ز ســــــوز برادرش دل گشته چاک / سیه جامه بر تنش پر خون و خاک

بدو گفت شیروی کاو ایـــــن دو ماه / ز بیم نیامد همی پیش شــــــــــــــاه

ولیکن چو فــــــــــــــردا بیاید به در / در آویز ازو دســـــــت و فریاد بر

که من پیش شـــــــاه آن گهی یاد تو / رسانم، ستانم ازو داد تــــــــــــــــو

چو آهخت بر جنگ شب روز تیـــغ / ستاره گرفت از سپیــــــــــده گریغ

شد از جنگشان گنبد نیلــــــــــــگون / چو سوکی بر آلوده دامن به خــون

به دیدار شه شد پل سرفــــــــــــراز / چو آمد به نزدیــــــــک درگه فراز

بزد کهبد انـــــــــدر عنانش دودست / خروشید و غلطید بــــر خاک پست

بپرسید یل کــــــــــز که گشتی دژم / بدو گفت کـــــــز تست بر من ستم

تویی کز ره داد بـــــــــــــر گشته‌ای / به دِه مر بــــــــــرادرم را کشته‌ای

شبانی که او بــــــر رمه شد سترگ / کشد گوسپندان چه او و چــه گرگ

یل پهلوان چـــــون شنید این ز خشم / گره زد بر ابروی و برتافت چشــم

چنین گفت کای پشت سخت تو کوز / کسی از شما زنده ماندست نـــــوز

مه چرخ کیـــــــــــن برکشید از نیام / سر از تـــــــن بینداختش بیست گام

به چرخ و مه و مهر سوگند خورد / کزین پس فرستم بهر جـــــای مرد

کشم هر چه زین تخمه آرم به دست / اگر خود بر شـــــــــاه دارد نسشت

چه شد پیش ســـــــه دید شیروی را / همی گفت شـــــــــــاه جهانجوی را

کزینسان به یک باره گشتی زبــون / که در پیش تخت تــــو ریزند خون

هر آن شاه کاو خوار دارد شهــــــی / شود زود از او تخت شاهــــی تهی

گنهکار چون بد نبیند ز شــــــــــــاه / دلیری کند بیشتـــــــــــــــر بر گناه

چو در داد شــــــــــــاه آورد کاستی / بپیچد سر هر کـــــــــس از راستی

رهــــــــی از هنر گرچه چیزی کند / نشاند که بر شــــــــــــه دلیری کند

همه کار شــــــاید به انباز و دوست / مگر پادشـــــــاهی که تنها نکوست

بپرسید شـــــــــــاه آن سخن‌ها نهفت / بدو پهلوان آنچــــــــــه بُد باز گفت

از آن ده دو کس با خود آورده بـود / بر آن کار کهبد گــــــــوا کرده بود

گواهی بدادند در پیش شـــــــــــــــاه / که از کهبد آمــــــــــد نخستین گناه

سپهبد ز شیــــــــــروی شد دل نژند / بر آشفت و گفت ای بــداندیش رند

چرا آن نگویی که باشــــــــد درست / بدان بد بســــــــازی که مانند تست

ز یک ســــو بره پیش گرگ آوری / دگر سو کنی بـــــــــا شبان داوری

برهنه همی بر زنـــــــــــی با پلنگ / به دریا کنـــــــــــــی آشنا با نهنگ

بر آن چشمه کاسپ مــن افشاند گرد / نیارد ژیان شیر از آن آب خــــورد

چو گیرد تگ باد و ابر ابـــــــــرشم / سزد گر شـــــــــود ماه ترکش کشم

شب و روز ار آرند با مــــــن ستیز / به خنجر کنم هـــر دو را ریز ریز

من اینجا یگه شــــــــــــاه را چاکرم / و گرنه دگر جا شــــــــــــه کشورم

ندانی که باتــــــــــــش تنت سوختی / ترا هم به دستت کفـــــــــن دوختی

ندانــــــــــــــی که فردات شیون بود / چو کهبد سرت مانده بی تـــــن بود

چنان چون تو هستی سیه پوش شاه / به مرگ تو مـــــــادرت پوشد سیاه

نه از پشت پا کم اگر تــــــن درست / بمانم ترا، و آن کــه هم پشت تست

اگر شه کند آن چــه از وی رواست / و گرنه کنم من خــود آنچم هواست

بگفت این و با خشـــــم و دشنام تیز / بیآمد سوی خانـــــــــه دل پر ستیز

شه آشفته شد آمــــــــد از تخت زیر / سبک داد شیــــروی را خورد شیر

ســــــــــرای و همه چیز آن بد نژاد / ستد، مر جهان پهــــــــلوان را بداد

از آن پس دگــــــــــر پایه بفراشتش / زمان تا زمان خوبـــــــــتر داشتش

به نزدیک اثرط یکـــــــــی نامه نیز / فرستاد، وز هدیه هـــــر گونه چیز

به نامه ز گرد سپهبد نـــــــــــــــژاد / بسی کرد خشنودی و مهــــــــر یاد

دگر گفت خواهم کـــــــز این پهلوان / بــــــــــــــود تخمه و نام تا جاودان

ز تخـــــــــــــم بزرگان همانند اوی / یکـــــــی جفت پاکیزه گوهر بجوی

گهرشان بپیوند بـــــــــــــــــا یکدگر / که پیوســـــــــــته نیکوتر اید به بر

نشاید چنین شیــــــــــر کز مرغزار / شود بچه نادیده انــــــــــــــدر کنار

دریغ آید این زاد ســــــــــــرو سهی / شده مانده باغ از نهالش تهـــــــــی

چنان کن که چون پای از پشت زین / درآرد، تو پردخته باشی ازیـــــــن

یکی هفته ز آن پس به شادی و ناز / همی بود با گرد گردن فــــــــــراز

ســــــــــــــر هفته فرمود کاغآز کن / شدن را و، کار سپه ســـــــــاز کن

به نزد پدر چون رسیـــــــدی ز راه / یکی جفت شایسته خــــــــود بخواه

ز تو ماند خواهد نــــــژادی بزرگ / همه پهلوانان گــــــــــــــرد سترگ

که هر یک ســــــــــر نامداران بوند / نشاننده شهریــــــــــــــــــاران بوند

از آن به چه در اشــــــــکار و نهان / که اری یکی چون خود اندر جهان

به فرزند خـــــــــــــرّم بود روزگار / هم از وی شود تلخی مرگ خــوار

گمانی نبردش دل راهجـــــــــــــوی / که آن از برادرش باشــــد به زوی

درفش نو و کوس و پرده ســـــرای / کلاه و گهر، تیغ و مُهـــــر و قبای

سزاوار او هر چه بد ســـــر به سر / همه داد و کردش گسی زی پــــدر

چو آمد به زوال یــــــــک کینه توز / برآسود با کــــــــــام دل هفت روز

از آن پس بـــــــــــرای دلارای زن / سر هفته شــــــــــد با پدر رأی زن

مرورا یکی دخت ازاده بــــــــــــود / که مه دل ز خوبــــی بدو داده بود

نگاری به رخ رشک حـــور بهشت / زپاکیش خوی و وز خوبی سرشت

به زلف از شبه کرده مـه شب نمای / به جاو دو چشم از پــری دل ربای

پدر زو به پوندش این جست و کــام / نشد گرد سرکش بــــــدان رآی رام

دگر هر چـــــــــه از تخمه سرکشان / کسی دختـــــــــــری داد دلبر نشان

پژوهید بسیار و کوشید چنـــــــــــــد / نیآمد ز خوبان کـــــــس اش دلپسند