اسدی توسی › نامه گرشاسب به فغفور چین| ” میراث‌دار ادب پارسی “

و زآن سو همان روز کاو رفته بود / سپهبد نبیسنده را گفت زود

یکی نامه آکنده از خشم و کین / بیارای نزدیک فغفور چین

بگو باژ و ساو آنچه باید بساز / چو خاقان یغر پیش آی باز

وگرنه به پای اندر آرم سرت / نهم بر سر از موج خون افسرت

چو گریان بتی گشت کلک دبیر / زسیمش تن و، سرزمشک و عبیر

به نوشین دو لب برزد ازمشک دم / ز پر سرمه دیده ببارید نم

سرشکش همه گوهر و قیر شد / گهر دانش و قیر زنجیر شد

تو گفتی که تند اژدهایی ز زرّ / که بر گنج دانش نهادست سر

از آن گنج یاقوت و درّ خرد / همی از بر سیم برگسترد

از آغاز چون کلک درقار زد / رقم بر سرش نام دادار زد

خداوند دانای پروردگار / ز دیده نهان وز خرد آشکار

جهان چون یکی پادشاهیست راست / بر این پادشاهی مر او پادشاست

زمین هست گنجش همیشه به جای / زرش رستنی، چرخ گردان سرای

هوا و آتش و آب فرمانبران / شب و روز یک و، سپاه اختران

بر هر یکی دانشش را رهست / وز ایشان هر آنچ آید او آگهست

دگر گفت کاین نامه نغزگوی / ز گرشاسب زاول شه نامجوی

به نزدیک فغفور فرخ نژاد / که‌ ماچ ین ‌وچین سربه‌سر زوست ‌شاد

بدان ای ز شاهان توران زمین / دلت کرده بر اسپ فرهنگ زین

که تخت شهی دیگرآیین گرفت / زمانه ره فرّه دین گرفت

فریدون فرّخ به گرز نبرد / ز ضحاک تازی برآورد گرد

ببردش به کوه دماوند بست / به جایش به تخت شهی برنشست

بیاراست از داد و خوبی جهان / به فرمانش گشتند یکسر شهان

فرستاد مر کاوه را رزمکاو / به خاورزمین از پی باژ و ساو

وزین سو مرا گفت برکش سپاه / به فغفور شو باژ وساوش بخواه

شنیدی که در کاول و مرز سند / چه‌کردم چه‌در خاور و روم و هند

چه باشیر و پیل و چه بادیو و گرگ / چه با اژدها رفته در کام مرگ

چه کس را نبد تاب من روز کین / ترا هم نباشد به دانش ببین

مکن آنچه زو رنج کشور بود / پس از جنگ فرجام کیفر بود

بمالدت دست زمان گوش بخت / چو از ما رسد مالشی برتو سخت

به فرمان شاه آی با باژ پیش / چنان کن که خاقان وز آن نیز بیش

پیام آنچه گفتن ز بر تا فرود / چو فرمان بری باد بر تو درورد

به کوره خرد در ربیر کهن / همی کرد پالوده سیم سخن

خطش گفتی و خامه درّ بار / که ازمشک مورست و ازرزّ مار

همه دانه مور از او گهر / همه زهر مارش عبیر و شکر

چوقرطاس پوشید مشکین زره / بزد بر کمربند زرین گره

سپهبد زبان آوری نغز گوی / برون کرد و بسپرد نامه بروی

نشست شه چین به جندان بدی / که شهری نبودی که چندان بودی

هزاران هزار از یلان سپاه / به درگاه برداشت بی‌گاه و گاه

وز آن جز که دستور و سالار بار / ندیدی به سالی ورا یک دو بار

بد آراسته شهرش از گونه‌گون / ز شش میل ره گردش اندر فزون

همه خانها برهم افراشته / به صد رنگ هر خانه بنگاشته

سپاهی و شهریش با دسترس / نبود اندر آن شهر درویش کش

چو ششماهه ره بوم توران زمین / به شاهی ورا بود زیر نگین

سرایی بدش سر کشیده به ماه / درازا و پهنا دو فرسنگ راه

ز خاراش دیوار و بوم از رخام / در او کوشکی یکسر از سیم خام

هر ایوان در آن کوشک از لازورد / زبر جزع و بومش همه زرّ زرد

ز یاقوت و از گوهر آبدار / هر ایوان پر از صد هزاران نگار

کشیده میان سرای از فراز / منقش یکی پرنیان پهن باز

چو بر وی فکندی فروغ آفتاب / ز گوهر گرفتی جهان رنگ و تاب

در ایوانش از زرّ تختی که شاه / نشستی بر آن شاد در پیشگاه

یکی گرزن از گوهر آمیخته / ز بالای تختش درآویخته

بر افراز گرزن زیا قوت و زرّ / یکی نغز طاووس بگشاده پر

زمان تا زمان بانگ برداشتی / ز بالای شه بال بفراشتی

به تاجش بر از کام دُرّ خوشاب / فشاندی و از دُم بر او مشک ناب

چو از ره فرستادهٔ سرفراز / بیامد بر شاه توران فراز

ز دروازه تا درگه شه دو میل / دو رویه سپه دید و بالا و پیل

کشیده به درگاه گرگ و نهنگ / به زنجیرها بسته شیر و پلنگ

ز دهلیز تا پردهٔ شهریار / فروزنده شمع از دو رو صد هزار

فرستاده چون چهرهٔ شه بدید / زمین بوسه داد آفرین گسترید

یکی کارگه ساخت از هوش و مغز / ز دیبای دانش به گفتار نغز

ز جان پود کرد و ز فرهنگ تار / ز اندیشه رنگ و ز معنی نگار

همی بافت در یکدگر تار و پود / بگفت آنچه بود از پیام و درود

ز پوزش چو پرداخت نامه بداد / دبیر آنچه بود اندرو کرد یاد

چنان گشت فغفور از آن نامه تند / که از حدّتش گشت الماس کند

کمان دو ابرو به هم بر شکست / به تیغ زبان برد دشنام دست

بدو گفت شاهت گه نام و لاف / که باشد که راند زبان بر گزاف

زمین نیست گرد سپاه مرا / نه خورشید یک بارگاه مرا

اگر گنج سازم بیابان خشک / کنم سنگ او گوهر و ، ریگ مشک

سواراند گردم هزاران هزار / پراکنده را کـس نداند شمار

زخویشان هزار و صدو شصت و پنج / به نزدم شهان اند با تاج و گنج

از ایشان دو صد راست زرّینه کوس / که دارند بر چرخ گردان فسوس

چو خواهد جهان خور به زرآب شست / ز گیتی بر این بوم تابد نخست

در این شهر بتخانه دارم هزار / که هر یک به از گنج او شست بار

همه کشورم کان سیمست و زر / کُهشن معدن لاژورد و گهر

درختش طبر خون و بیشه خدنگ / گیا سنبل و عود و بیجاده سنگ

پری چهرگانش بُت دلنواز / ددش یوز و مرغانش طوطیّ و باز

یلانش کمند افکن و گردگیر / سوارانش دوزنده سندان به تیر

ز خاکش روان سیم خیزد چو آب / فتد ز آهوش نافهٔ مشک ناب

برویدش زرّ چون گیا از زمین / ببارد ز میغش سرشک انگبین

طرایف همیدون ز گیتی فزون / هم از خسروی دیبهٔ گونه گون

دگر جوشن و ترگ و درع گوان / سپرهای مدهون و برگستوان

زما چین و چین تا به جیحون مراست / بزرگی ز هر شاهی افزون مراست

به رزم اژدهای سرافشان من ام / به بزم آفتاب درفشان من ام

خدایست کز من مه و برترست / دگر هر که او مر مرا کهترست

پسر را فرستاده ام رزمساز / که از هر سویی لشکر آرد فراز

چو او در رسد ساز ایران کنم / همه بوم تا روم ویران کنم

فرستاده گر کشتن آیین بُدی / سرت را کنون خاک بالین بدی

زبان یافت گوینده اندر سخن / چنین گفت کای شاه تندی نکن

بسی راندی از گفت بی سود و خنج / اگر پاسخ سرد یابی مرنج

مزن زشت بیغاره ز ایران زمین / که یک شهر او به ز ما چین و چین

به هر شه بر از بخت چیر آن بود / که او در جهان شاه ایران بود

به ایران شود باژ یکسر شهان / نشد باژ او هیچ جای از جهان

از ایران جز آزاده هرگز نخاست / خرید از شما بنده هر کس که خواست

ز ما پیشتان نیست بنده کسی / و هست از شما بنده ما را بسی

وفا ناید از ترک هرگز پدید / وز ایرانیان جز وفا کس ندید

شما بت پرستید و خورشید و ماه / در ایران به یزدان شناسند راه

ز کان شبه وز کُه سیم و زر / ز پولاد و پیروزه و از گهر

هم از دیبه و جامهٔ گون گون / به ایران همه هست از ایدر فزون

سواران ما هم دلاورترند / یکی با صد از چینیان همبرند

شما را ز مردانگی نیست کار / مگر چون زنان بوی و رنگ و نگار

هنرتان به دیباست پیراستن / دگر نقش بام و در آراستن

فروهشتن تاب زلف دراز / خم جعد ر ا دادن از حلقه ساز

سراسر به طاووس مانید نر / که جز رنگ چیزی ندارد هنر

خرد باید از مرد و فرهنگ و سنگ / نه پوشیدن جامه و بوی و رنگ

اگر خور بر این بوم تابد نخست / چه باشد نه تنها خور از بهر تست

وگر بر کران جهانی رواست / زیان چیست کاندر میان شاه ماست

ز تن جای ناخن به یک سو برست / دل اندر میانست کاو مهترست

ز پیرامن چشم خونست و پوست / میان اندرست آنکه بیننده اوست

تو گر چه بزرگی و با تاج و تخت / فریدون مِه از تو به فرهنگ و بخت

نشان بر فزونیّ گنج و سپاه / همین بس که هست او ز تو باژ خواه

اگر شب دو صد ماه گیتی فروز / نتابد همان چون در خشنده روز

هنر ها سراسر به گفتار نیست / دو صد گفت چون نیم کردار نیست

نباید ترا شد به پیکار او / که اینک خود آمد سپهدار او

اگر کوهی از کوهه در رزمگاه / به نیزه ربایدت چون باد کاه

چه نازی به چندین بت و بتکده / که فردا بود پاک بر هم زده

دگر باره فغفور شد تیز خشم / برافراخت تاج و برافروخت چشم

بر اندش به خواری و زخم درشت / بدرّید و بنداخت نامه ز مشت

دو ره صدهزار از یلان برشمرد / به مهتر پسر داد خاقان گرد

پذیره فرستاد پرخاشجوی / پسر سوی پیکار بنهاد روی

فرستاده زی پهلوان شد ز پیش / ز فغفور گفت آنچه بُد کم و بیش

خبر داد دیگر که لشکر به جنگ / فرستاد و اینک رسیدند تنگ

سواران کین توز بی حدّ و مر / فرستاد همراه با یک پسر