اسدی توسی › داستان دهقان توانگر| ” میراث‌دار ادب پارسی “

دهی دید در راه در دشت و راغ / بی اندازه پیرامنش کشت و باغ

مِه ده پذیره شدش با گروه / بیاراست بزمی به فرّ و شکوه

ورا میهمان داشت با مهتران / پراکنده نزل و علف بی کران

به هر کس چنان هدیه دادن گرفت / کزاو ماند گرد سپهبد شگفت

چه مردی بدو گفت کاین دستگاه / شهان را بود بر فزونی و گاه

چنین داد پاسخ که دهقان به کار / چو از کشت شد وز گله مایه دار

براو بی زیان بگذرد سال پنج / بیابد بر از هر چه برداشت رنج

نباشد شگفت از ره باستان / که از سیم و زر باشدش آستان

توانگر چو من نیست ایدر کسی / ندارم کس و چیز دارم بسی

خورم خوش همی هر چه دارم به ناز / نپایم که گیتی نپاید دراز

توانگر که او را نه پوشش نه خورد / چه او و چه درویش با گرم و درد

همه شادی آنراست کش خواستست / کرا خواسته کارش آراستست

بسان درختیست گردنده دهر / گهی زهر بارش گهی پای زهر

به چشم سر آیدت حور بهشت / به چشم دل از دیو دارد سرشت

یکی خانه آباد هرگز نکرد / که از ده فزون بر نیآورد گرد

درو خوش دو تن راست چون بنگری / به غم نیست این هر دو را رهبری

یکی آنکه از رأی و دانش تهیست / دگر آنکه باچیز و با فرهیست

مه ده منم و این ده ایدر مراست / از ایران پدر مادرم از کجاست

خداوند این کشتورز و گله / به من شاه چین کرد این ده یله

مرا شادمان داشت فغفور چین / بر او کردم اندر جهان آفرین

سپهدار نیز ارش باشد پسند / ز تاراجم ایمن کند وز گزند

هر آنچش هوا بُد سپهدار داد / وز آنجا سپه راند هم بامداد

به منزل سراپرده چون برکشید / ز دهقان یکی نامه اندر رسید

که زنهار شاها بدین مرد پیر / ببخشای و من بنده را دست گیر

کنیزی بُدم چنگساز از چگل / فزاینده مهر و رباینده دل

به مشکوی سرو بهاری سرای / به بزم اندر آوای بلبل سرای

به پیری جوان بودم از ناز او / شده دل به دستان و آواز او

بر او بر کسی ز آن سپه شیفتست / ز پنهانش بُر دست و بفریفتست

جهان پهلوانش گر آرد به دست / فرستم به جایش پرستار شست

اگر یابم آن زاد سرو روان / تن مرده را داده باشی روان

دژم شد جهان پهلوان چون شنید / بسی در سپه جست و نامد پدید

سرایی یکی دید کش پرده بود / پس خیمه اندر نهان کرده بود

به چین هر دو بگریختن خواستند / نهانی چو ره را بر آراستند

شد این آگهی زی سپهبد درست / سبک هر دوان را گرفت و بجست

کنیزک پدید آمد اندر قبای / میان بسته چون ریدگان سرای

زره کرده پوشش به جای حریر / کمر همچو دربسته مژگان چو تیر

دو مشکین کمند از بر گرد ماه / گره کرده در زیر پَرّ کلاه

مراو را ز صد گونه خوبی و ناز / فرستاد نزدیک بهمرد باز

همان جا به درگاه دهقان پیر / ببارید بر بنده باران تیر

سرش را ز تن برد و بردار کرد / تنش را خور گرگ و کفتار کرد

وز آن جا به شهر فغفور شد / بر آسود و از رنجگی دور شد

به بدرود کردن فرستوه شاه / در آن هفته بُد با نریمان به راه

همان روز کآمد سپهبد فراز / وی آمد هم از راه زی شهر باز

ز نزل و علف هر چه بودش توان / بیاراست و آمد بَر پهلوان

بسی هدیه های نوآیینش داد / همیدون یکی گاو زرینش داد

نگارش ز یاقوت و دُرّ خوشاب / درونش بیاکنده از مشک ناب

ز نو ارغوان وز سپرغم به بر / یکی افسرش برنهاده به سر

بدو گفت داریم ما هر کسی / در این گاو مروای فرّخ بسی

ورا سال گیریم از اختر به فال / بدو فرّخت باد گوییم سال

به زرّش چنان کاو نکاهد زرنگ / مکاه و مسای از فراوان درنگ

به گوهرش بادی گرامی چنوی / بدین بوی گیتی ز تو مشکبوی

بدینسان سپر غم چو آن ارغوان / سرت سبز و رخ لعل و بختت جوان

پذیرفت از او پهلوان سترگ / بر آن فال بر ساخت بزمی بزرگ

سه روز از می ناب برداشت بهر / به روز چهارم بیامد به شهر

همه کوی و بازار گشتن گرفت / به هر جای بتخانه ای بد شگفت

یکی بتکده دید ساده ز سنگ / چهل ناخشه هر یک ار بیر رنگ

به هر ناخشه بر چهل لاد نیز / ز جزع و رخام و ز هر گونه چیز

درو گنبدی آبنوسی بلند / ز گوهر نگار وی از زرّ بند

چراغ فروزنده گردش هزار / به آلت همه سیم و بسد نگار

ستونی میانش در از لاژورد / خروسی بر او کرده از زرّ زرد

ز هر سو در آن گنبد آبنوس / زدی هر زمان یک خروش آن خروس

چو مُردی چراغی شدی او فراز / به منقار بفروختی زود باز

یکی حوض زیر ستون از رخام / برش بسته دکّانی از سیم خام

بتی بر وی از سنگ بنشاسته / به پیرایه و افسر آراسته

به پیکر چو مردی نشسته به جای / سرافراخته گرد کرده دو پای

شمن گرد وی خیل از چینیان / سترده ز نخ پاک و بسته میان

دویدند زی پهلوان هر که بود / جدا هر کسش نو پرستش نمود

در آن انجمن دید پیری کهن / بپرسیدش از کار آن بت سخن

به پاسخ چنان گفت پیر آن زمان / که هست این خدای آمده ز آسمان

به دل هر چه داریم کام و هوا / چو خواهیم ازو زود گردد روا

برآورد گرشاسب از خشم جوش / چنین گفت کای گمره تیره هوش

یکی نا توان چون بود کردگار / نه گویا نه بینا نه دانا به کار

خدای جهان کردگارست و بس / که بر ما توانا جز او نیست کس

یکی کز سپهر روان تا به خاک / جهان یکسر او آفریدست پاک

نه چون کرد رنج آمدش زو به چیز / نه گر بر گِرد رنجی آیدش نیز

به یک بنده بدهد سراسر جهان / ندارد به کاهش زمان جهان

بدان تا بداند دل راهجوی / که ارجی ندارد جهان پیش اوی

ره بت پرستی هم از شیث خواست / که از مرگ چون گشت با خاک راست

به شاگردی اش هر که دلشاد بود / دل و دانش و دینش آباد بود

چنان پیکری را نهادند پیش / پرستیدنش ره گرفتند و کیش

کنون نیز هر جا که شاهی بود / دگر دانشی پیشگاهی بود

چو میرد بتی را به هم چهر اوی / پرستش کنند از پی مهر اوی

ز دوزخ ندان جاودان رستگار / کسی را که این باشدش کردگار

دگر ره شمن گفت کای نیکنام / خدای تو چندست و دینش کدام

چنین داد پاسخ که پیدا و راز / یکست ایزد داور بی نیاز

سپهر او برآورد و این اختران / همو ساخت بنیاد این گوهران

تن و جان ما را به هم یار کرد / خرد را بدین هر دو سالار کرد

گوا کرد بر بنده گوینده راست / دو گیتی براو مر یکی بی گواست

چو از پادشاهیش یاد آیدت / دگر پادشاهی به باد آیدت

رَه دینش آنست کز هر گناه / بتابیّ و فرمانش داری نگاه

به هستیش خستو شوی از نخست / یکییش ز آن پس بدانی درست

به پیغمبرش بگروی هر که هست / نیاویزی از شاخ بیداد دست

بدانی که انگیز شست و شمار / همیدون به پول چنیود گذار

عنان سخن هر کسی کاو بتافت / سر رشتهٔ پاسخش کس نیافت

بماندند خیره دل از پیش اوی / گرفتند بسیار کس کیش اوی