عطار › پاسخ دادن هرمز دایه را| ” میراث‌دار ادب پارسی “

چو از دایه سخن بشنود هرمز / چنان شد کان نیارم گفت هرگز

بدو گفت ای ز دانش دور مانده / ز غول نفس خود مغرور مانده

نداری شرم با موی چو پنبه / که حلق چون منی برّی بدنبه

ز موی همچو پنبه دام کردی / چو مرغی پیش دامم رام کردی

مساز این پنبه دام مکر و فن را / بنه این پنبه کرباس و کفن را

جوانی میکنی در پیش من تو / حساب گور کن ای پیرزن تو

بافسونی مرا می بر نشانی / نیم زان دست افسون چند خوانی

تو بر من مینهی کاری بصد ناز / نترسی کو فرو افتد ز هم باز

تو دم میده اگر همدم بماند / تو برهم نه اگر بر هم بماند

بسالوسی لباسی بر سرم نه / بعشوه پیش پایی دیگرم نه

کجازرق تو یابد دست بر من / فسون و زرق نتوان بست بر من

مرا آهسته میرانی سوی شست / چو صیدی میکشی تا برکشی دست

مشو در خون خویش و خون من تو / یکی دیگر گزین بیرون من تو

گر او نیکوست نیکوکاریش باد / ز نیکوییش برخورداریش باد

بهرنوعی که هست او آنِ خویشست / خداوندست و در فرمانِ خویشست

مرا با آن سمنبر نیست کاری / که گل را همنشین باید بهاری

کجا درماند از چون من کسی گل / که چون من خار ره دارد بسی گل

چه گردم گرد شمع عالم افروز / مرا با گل نه عیدست و نه نوروز

چو من پروانهٔ آن دلفروزم / اگر با شمع پرّم پر بسوزم

برو ای پیر جادوی فسون باز / که نتوانی شدن با من فسون ساز

بروای بوالعجب باز سیه پر / که تو گمراه را دیوست همبر

برو ای شوم سرداده بتلبیس / که در شومی سبق بردی ز ابلیس

چو زین شیوه سخن هرمز فرو خواند / ازودایه چو خر دریخ فرو ماند

بهرمز گفت ای بیشرم آخر / شدی در سرد گویی گرم آخر

مشو گرم ای ز دیده رفته آبت / تو از من به اگر ندهم جوابت

ازین صد بازیت بر من اگر من / نیارم بر تو صد بازی دگر من

ببین کار جهان کاین روستایی / دهد درجادویی بر من گوایی

چوجادویم نگویم بیش با تو / نمایم جادویی خویش با تو

چنانت زیر دام آرم بمردی / که بر یک خشت صد گردم بگردی

چنان گردی اگر بگریزی از دام / که میخوانی خدا را تو بصد نام

مپیما از تهوّر درد بر من / چنین منگر بچشم خُرد بر من

اگر گردم بلعب و لهو مشغول / سراسیمه شود از مکر من غول

اگر بر ره نهم دامی بتلبیس / ز بیم من بتک بگریزد ابلیس

نگویی تو که آخر من کراام / تو گل را باش اگر نه من تراام

بدین زودی چنین گشتی تو بامن / نه یکدم همنشین گشتی تو بامن

ز گفت دایه هرمز گشت خاموش / نکردش یک سخن را بعد ازان گوش

همی چندانکه دایه بیش میگفت / ز گفت دایه هرمز بیش میخفت

نه خود می دفع کرد از راه خوابش / نداد آن یک سخن آن یک جوابش

چو دایه دم نمیزد هرمز از پیش / برون رفت و جدایی داد از خویش

چوهرمز رفت دایه بر جگر داغ / برجعت پیش گل آمد ازان باغ

نشسته بود گلرخ دیدهها تر / دلی برخاسته دو چشم بر در

همه خون دلش بالا گرفته / کنار او ز خون دریا گرفته

ز بی صبری ز دل رفته قرارش / زمین پرخون زچشم سیل بارش

زبان بگشاد کای دایه کجایی / چرا استادگی چندین نمایی

الا ای دایه آخر دیر کردی / مرا از زندگانی سیر کردی

الا ای دایه چندینی چه بودت / مگر در راه دیوی در ربودت

الا ای دایه بس چُستی تو در کار / ترا باید فرستادن بهر کار

الا ایدایه خوابت در ربودست / و یا در راه آبت در ربودست

الا ای دایه تا کی اشک رانم / بگو با من که تا جایت بدانم

بگو تا این تن آسانیت تاکی / بگو تا این گران جانیت تا کی

چراست ای دایه چندینی قرارت / که خونین شد دلم در انتظارت

مرا رمزی ز پیری یادگارست / که سوزی سخت سوز انتظارست

مبادا هیچکس را چشم بر راه / کز و رخ زرد گردد عمر کوتاه

درآمد دایه گلرخ را چنان دید / رخ گل همچو برگ زعفران دید

بگل گفت ای عزیز جان مادر / نبردی پیش ازین فرمان ما در

چرا آخر چنین شوریده گشتی / ز سر تا پای غرق دیده گشتی

چرا آخر چنین در خون نشستی / ز خون دیده در جیحون نشستی

چرا آخر چنین بیخویش گشتی / ز یکجو صابری درویش گشتی

مرا امروز رسوا کردی ای گل / ز رسواییم پیدا کردی ای گل

کجادانی تو خود کاین بیوفا مرد / چه ناخوش گفت و با من چه جفا کرد

گرفتم طالع آن روستایی / سر بد دارد و برگ جدایی

نه بتوان گفت باتو آنکه گفتم / ندارد برگ گل چندانکه گفتم

از اوّل در وفا میزد دلش جوش / در آخر گشت خشم آلود و خاموش

کنون گر صد سخن برهم بتابم / یکی را باز میندهد جوابم

چو دیواری باستادست خاموش / نمیدارد چو دیواری سخن گوش

کجا دیوار را گر گوش بودی / سخن بشنودی و خاموش بودی

رواست از سنگ گفتار و ازو نه / سخن آید ز دیوار و ازو نه

چو سوسن گرچه هرمز ده زبانست / ز گل دارد حیا خاموش از آنست

چنانش یافتم در سرفرازی / که نتوان کرد باوی هیچ بازی

بگفتم صد سخن زرّین و سیمین / نزد یکدم که سگ یامردمست این

چو او بر یاد باغ پادشاهست / سری دارد که بادش در کلاهست

سبک سر بود و چهره زرد کرد او / چو باد از من گذشت و گرد کرد او

چودایه گفت این و گل شنیدش / چو بادی آتشی در سر دویدش

دو چشم نرگسین او ازین سوز / ز نوک مژه از خون شد جگر دوز

هزاران اشک خون آلود نوخیز / فرو بارید از مژگان سرتیز

بدانسان در دلش افتاد جوشی / که پیدا شد زهرمویش خروشی

سر زلف جهان آرای برکند / بدندان پشت دست ازجای برکند

بغایت غصّه میکردش ز هرمز / که باگل این که داند کرد هرگز

ز اشک آتشین مژگانش میسوخت / ز درد ناامیدی جانش میسوخت

زبان بگشاد و گفت ای دایه زنهار / مشو در خون جان من بیکبار

مگرد از گل جداگر گل جفا کرد / که نتوان پارهیی از خود جدا کرد

ز دستم رفت دل و ز کار من آب / دلم خون شد مرا ای دایه دریاب

اگر کار دلم را در نیابی / نشانم از جهان دیگر نیابی

درین اندوه جان از من برآید / بمیرم تا جهان بر من سر آید

چون من رفتم گرفتاریت باشد / پشیمانی و خونخواریت باشد

بدست خود چوگل را کُشته باشی / چو گل از خون دل آغشته باشی

ز گفت گل خروشان گشت دایه / ز تف سینه جوشان گشت دایه

بگل گفت ای خرد بر باد داده / همانا نیستی تو شاهزاده

چو هرمز شد پی او سخت میدار / ندیدم سست رگ تر از تو در کار

کسی را سر فرود آید بهرمز / نیاید تا سر آن نیز هرگز

تو دانی آنکه من مردم درین تاب / دگر هرگز نخواهم گفت ازین باب

بسی گررشتهٔ طبلم بتابی / ز من سررشتهٔ این وانیابی

نخواهم نیز ره پیمود دیگر / بجز کشتن چه خواهد بود دیگر

ز گل این خار چون بیرون کنم من / چو گل را می نخواهد چون کنم من

ترا این برزگر نپسندد آخر / که آبی بر کلوخی بندد آخر

نمیخواهد ترا کار جهان بین / کرا بر گویم آخر درجهان این

بشد بر تو ز بدنامی جهان تنگ / که من مردن روا دارم ازین ننگ

چو تابستان شود زین چشم بی شرم / هوای هرمزت در دل شود گرم

چو باغ از برگ ریزان زرد گردد / هوایت بو که آخر سرد گردد

تو ای گلرخ دو لب داری شکر بار / فرو مگذار شیر آخر بیکبار

تو ای گل مشک داری دام نسرین / مشو درحلقهٔ آن خطّ مشکین

برو این بار از گردن بینداز / اگر جانست جان از تن بینداز

چو میدانی که هرمز هیچکس نیست / چرا از هرمزت پس هیچ بس نیست

در اوّل دل ربود و برد هوشت / در آخر هم فرو گوید بگوشت

ندارد باتو رونق کار هرمز / نیاید باصلاح این کار هرگز

چو نیست این کار اسبی تنگ بسته / چه شورآری چو داری تنگ پسته

چو اسبی تنگ بسته مینبینی / دلت گر برنشاند بر نشینی

مرا تو بیخبر گویی دگر بار / بر هرمز شو و از وی خبر آر

چو سیمابی بشادی رخ بر افروز / سبویی نیز بر سنگش زن امروز

چه بر سنگش زنم از عذر تو لنگ / اگر او را همی خواهی سروسنگ

مخور زان لب بسی حلوای بی دود / که بر جامه چکانی روغنی زود

بخوردی لاجرم، شادی برویت / بگیرد استخوانی در گلویت

تو تازان لب بماندی خشک دندان / لبت هرگز ندیدم نیز خندان

گلی نادیده لب از خنده خالی / شده چون بلبلی پر کنده حالی

چگونه کس تواند دید هرگز / که تو هر روز غم بینی ز هرمز

چو در میدان رسوایی فتادی / درین میدان بزن گویی بشادی

زهی شهزاده کز ننگت چنانم / که میخواهم که در عالم نمانم

همه شب گل گلاب از چشم میریخت / عرق از روی و اشک از خشم میریخت

چو دایه این سخنها کرد تقریر / گل بی برگ آبی شد ز تشویر

زمانی شمع گریان بود بر گل / زمانی صبح خندان بود بر گل

ز چندان گریهٔ آن ماه دلبند / گهی آن میگرست و گاه این خند

چو بیرون کرد خورشید منوّر / ز زیر قبهٔ نیلوفری سر

درآمد آفتاب از برج ماهی / سپیدی ریخت بر روی سیاهی

ز زیر پرده چون چهره نمود او / بنیزه حلهٔ مه در ربود او

گل عاشق دل پر تفت و پر سوز / فرو افتاد در تب ده شبانروز

دو تاگشت و چنان پر درد شد او / که در ده روز یکتا نان نخورداو

بشبها درد بیداریش بودی / برو زاندوه بیماریش بودی

نه یکساعت قرار و نه دمی صبر / دلی چون بحر خون و دیده چون ابر

ز سوز دل زبانش آتش گرفته / ز تفت عشق جانش آتش گرفته

فتاده عکس بر موی از رخ زرد / فسرده اشک بر روی از دم سرد

ز چشمش رونق دیدار رفته / زبانش در دهان از کار رفته

چو دایه دید گل را این چنین زار / بگل گفت ای زده در چشم جان خار

چنین تا بر سر آتش نشستی / ز غم بر جان من سیلاب بستی

زمانی دم زن از گریه مشو گرم / ز یزدان ترس دار آخر ز خود شرم

بپاسخ گفت گل چون سوکواران / چرا بر خود نگریم همچو باران

گلم زان زار میگریم چنین من / که دور افتادهام از انگبین من

نیی ای دایه ازدرد من آگاه / که چشمم زیر خون دارد وطنگاه

نمیدانی که با من چیست هر شب / که چشمم خون دل بگریست هر شب

مکن ای دایه زین بیشم مفرسای / جوان و عاشقم بر من ببخشای

نمیدانی که در چه درد وداغم / که میجوشد ز خون دل دماغم

کنون کاری که بر جان من آمد / بسر در خون مرا در گردن آمد

چه گر یک درد بی دردی نخوردی / ازین ره کوفتن گردی نخوردی

ز صد دردم یکی گر بر تو بودی / ز آهت چنبز گردون بسودی

بسستی چون همی بینی چو مویم / بسختی چند گویی پیش رویم

شوی پیشم چو آتش گرم گفتار / چو یخ سردم کنی هر دم درین کار

چودل بربود عشق از آستینم / بخواهش کی پذیرد پوستینم

اگر خواهم که پنهان دارم این درد / نیارم داشت چون جان دارم این درد

دل لایعقلم در دست من نیست / که این بی خویشتن با خویشتن نیست

زبان را گر کنم از عشق خاموش / چگونه اشک خون بنشانم از جوش

چو دوزم جامهیی در عشق دلجوی / سرشک اندازد از دل بخیه برروی

مده پندم که پندت بند جانست / نگردد به ز پند این دل نه آنست

دل گرمم نگردد سرد ازین درد / مشو گرم و مزن بر آهن سرد

برو مردی بکن بهرخدا را / ببین بار دگر آن بیوفا را

مگر آن سنگ دل دلگرم گردد / ز گرمی همچو مومی نرم گردد

چو موم از گرمی ار نرمی پذیرد / بگرمی و بنرمی نقش گیرد

برو یک ره دگر سنگی درانداز / کلوخ امروز کن دیگر ز سرباز

دل گلرخ برون آور ازین کار / مگر چیزی فرو افتد ازین بار

بیکباری نیاید کارها راست / بباید کرد ره را بارها راست

بیک ضربت نخیزد گوهر از سنگ / بیک دفعت نریزد شکر از تنگ

نگردد پخته هر دیگی بیک سوز / نیابد پختگی میوه بیک روز

بروزی بیش، مه نتوان قران کرد / حجی نیکو بسالی میتوان کرد

برین درباش همچون حلقه پیوست / چو زنجیری مگر در هم زند دست

چو تخمی را بکشتی بار اوّل / ز بی آبی بمگذارش معطّل

مشو زود و رو آبش ده زهرور / که بس نزدیک تخم آید ببردر

سخن میگفت تا شب همچنین گرم / که تا شد دایه را دل زان سخن نرم