نام کامل: ابوالحسن یمین‌الدین امیرخسرو دهلوی
تخلص: خسرو
زادروز: سال ۶۵۱ هجری قمری (۱۲۵۳ میلادی)
زادگاه: پاتیالی (نزدیک دهلی)، هند
آرامگاه: دهلی، هند (در مجاورت آرامگاه شیخ نظام‌الدین اولیاء)
قرن و دوره تاریخی: اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم هجری (هم‌زمان با حکومت مملوکان و تغلقیان در هند و دوران ایلخانان در ایران)
امیرخسرو دهلوی در سال ۶۵۱ هجری قمری در شهر «پاتیالی» در نزدیکی دهلی دیده به جهان گشود. پدرش، امیر سیف‌الدین محمود، از افسران ترک‌تبار سپاه بود که از آسیای میانه به هند مهاجرت کرده بود و مادرش، دختر یکی از دانشمندان و بزرگان مسلمان هند (عمادالملک) بود. امیرخسرو در هشت‌سالگی پدر و در شانزده‌سالگی مادر خود را از دست داد و پس از آن تحت سرپرستی پدربزرگ مادری‌اش قرار گرفت. او از همان دوران کودکی و نوجوانی هوشی سرشار و استعدادی شگرف در یادگیری علوم دینی، ادبیات فارسی و عربی از خود نشان داد و نخستین سروده‌هایش را در نوجوانی سرود.
دوران جوانی و سیاحت در دربارها
خسرو برای کسب معاش و بهره‌مندی از حمایت حاکمان، راهی دربارها شد. نخستین حامی او «ملک چاجو» (برادرزاده سلطان غیاث‌الدین بلبن) بود، اما پس از شکست ملک چاجو، امیرخسرو به دربار اصلی سلطان بلبن راه یافت و مورد توجه خاص شاهزاده محمدخان (پسر بلبن) قرار گرفت. پس از مرگ تراژیک شاهزاده محمد، خسرو مدتی در اندوه به سر برد، اما سپس به دربار جلال‌الدین خلجی، علاءالدین خلجی، قطب‌الدین مبارک‌شاه و در نهایت غیاث‌الدین تغلق راه یافت. در تمام این دوران، رابطه‌ای عمیق و روحانی با عارف بزرگ، «شیخ نظام‌الدین اولیاء»، داشت که تأثیری بنیادین بر زندگی، اندیشه و اشعار عرفانی او گذاشت و او را از مدیحه‌سرایی صرف به سمت مضامین عمیق عرفانی رهنمون ساخت.
امیرخسرو در غزل‌سرایی و مخمس‌پردازی چنان مهارتی داشت که زبان فارسی در دستان او به ابزاری شیرین، موزون و آمیخته با تصاویر بومی هند تبدیل شد. او را «طوطی هند» می‌نامند، چرا که فارسی را با چنان شیرینی و استادی سرود که گویی زبان مادری اوست. آنچه خسرو را از دیگر شاعران هم‌عصرش متمایز می‌کند، نوآوری‌های جسورانه او در ادبیات و موسیقی است. او با وارد کردن واژگان هندی، افسانه‌های محلی و مضامین بومی شبه‌قاره به شعر فارسی، پلی میان فرهنگ ایران و هند بنا کرد.
خسرو ابداع‌کننده قالب‌های شعری نوینی مانند «پهلوی» (معمّاهای شعری) و «ترانه» (سرودهای عامیانه) در ادبیات فارسی است. علاوه بر شعر، او موسیقی‌دانی نابغه بود؛ ساختن ساز «سه‌تار» (که بعدها به تار و سه‌تار امروزی تکامل یافت)، تکمیل ساز «طبله» و ابداع راگ‌های موسیقایی جدید (مانند راگ‌های بهار، بهار بهار و پهلوی) از میراث ماندگار اوست.
پیری، درگذشت و میراث
امیرخسرو عمری پربار و سرشار از خلق آثار ادبی و هنری را پشت سر گذاشت. او چنان ارادت عمیقی به شیخ نظام‌الدین اولیاء داشت که پس از درگذشت پیر و مرادش در سال ۷۲۵ هجری قمری، تنها شش ماه بعد، در همان سال و در سنین کهولت، دیده از جهان فروبست.
«سخن» آن‌گاه زاده شد که دلتنگیِ زبانِ مادری، ما را به جستجو وا داشت؛ جستجوی گنجینه‌ای از واژگانی که قرن‌هاست در دیوان‌ها و مثنوی‌ها و غزل‌ها، چون مرواریدی در صدفِ دلِ شاعران نشسته است.
این پایگاه، نه صرفاً یک کتابخانه‌ی دیجیتال، بلکه شبستانی‌ست برای آن‌که در هیاهوی این روزگار، گوشه‌ای بیابیم و دمی با مولانا هم‌نوا شویم، با حافظ هم‌راز گردیم، و در بزمِ خیام و سعدی و فردوسی، جامِ سخن برکشیم.
باورمان آن است که هر بیت از اشعار پارسی، تکه‌ای از هویت ماست؛ تار و پودی از فرهنگ، تاریخ و روحِ این سرزمین که نباید در غبارِ فراموشی گم شود. از این‌رو، با عشقی بی‌پایان و دستی لرزان از احترام، گرد هم آمده‌ایم تا این میراثِ گران‌بها را، به زیباترین شکلی که در توانمان بود، به دستِ شما برسانیم.
«سخن، شبستانی برای هم‌نشینی با خسروان سخن پارسی»
📜 این پایگاه به همت انتشارات نسیم کوثر و شرکت توسعه فناوری کلمه رایان، با هدف پاسداری از هنرِ ادبیاتِ پارسی راه‌اندازی گردیده است.
ایمیل: Jafarinia98[at]gmail[dot]com
BarnameNevys.ir
KalamehCo.ir
NasimKowsar.ir